Кіріспе

Ботсванадағы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны – Цодило таулары. Цодило таулары Оңтүстік Африкадағы тас суреттері, тас паналары, ойыстар мен үңгірлерден тұратын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны (WHS) болып табылады. Ол 2001 жылы жергілікті халықтар үшін ерекше діни және рухани маңызы бар екендігі, сондай-ақ мыңдаған жылдар бойындағы адам қонысының бірегей тарихын сақтауы себепті WHS тізіміне енгізілді. ЮНЕСКО-ның бағалауынша, осы жерде 4500-ден астам тас суреті сақталған. Орын бірнеше негізгі төбелерден тұрады: Бала төбе, Әйел төбе және Ер төбе. Олар Шакаве қаласынан шамамен 40 км қашықтықта орналасқан, жақсы сапалы топырақ жол арқылы жетуге болады. Екі үлкен төбе арасында душ пен дәретханасы бар, басқарылатын кемпинг орналасқан. Кемпингке жақын жерде Оңтүстік Африка жазушысы Лоренс ван дер Посттың есімімен аталатын, оның 1958 жылы жарық көрген «Калахаридің жоғалған әлемі» кітабында алғаш рет сипатталған тас суреттерінің ең танымал бөлігі орналасқан. Кемпинг маңында шағын мұражай мен әуежай бар.

Археология

Адамдар Цодило төбелерін мыңдаған жылдар бойы сурет салу және қасиетті рәсімдер үшін пайдаланған. ЮНЕСКО-ның бағалауынша, төбелерде мыңдаған жылдар бойы адамдар тұрған 500 жекелеген орын бар. Төбелердегі тас суреттері жергілікті аңшы-жинаушылармен байланыстырылған. Сан тайпасының ата-бабалары Цодилодағы суреттердің бір бөлігін салған, сонымен қатар олар үңгірлерде және жартас үңірлерінде қоныстанған деп саналады. Банту халықтары төбелердегі кейбір өнер туындыларының авторлары болғандығына дәлелдер бар. Кейбір суреттер қазіргі уақыттан 24 мың жыл бұрын жасалған деп мерзімделген.

Қараңғы бұқалар үңгірі

Рхино үңгірі Әйел төбесінің солтүстік жағында орналасқан және суреттер салынған екі негізгі қабырғасы бар. Ақ мүйізтұмсық суреті (үңгір осы атпен аталады) солтүстік қабырғасында орналасқан, оны жырафтың тағы бір суреті бөліп тұрады. (Бұл паналада қызыл суреттер де бар.) Ақ суреттер үй және жабайы жануарларды, сондай-ақ адамға ұқсас бейнелерді көрсетеді. Көмір сынамалары бойынша дауланған тас панасы кем дегенде 30 000 жыл бұрын пайда болған. Қазба жұмыстарынан табылған екі орында зергерлік бұйымдар мен металл құралдарының сынықтары табылды, олардың барлығы темір және/немесе мыстан жасалған. Зергерлік бұйымдарға білезіктер, моншақтар, тізбектер, сырғалар, сақиналар және әшекейлер кірсе, құралдарға кескіштер, оқтар мен жебе ұштары, тіпті пышақтар да кірді.

Ауызша айтылатын дәстүрлер

Цодило төбелерінің маңындағы көптеген жергілікті халықтардың өткен шақтар туралы әңгімелері бар, олар осы маңдағы көптеген суреттері салынған үңгірлер мен жартас қоршауларына қатысты. Ауызша дәстүрлер көбінесе Жу халқы, жергілікті Сан тобының, жартас қоршауларын ауа-райынан қорғану үшін немесе қасиетті орындар ретінде пайдаланғанын айтады. Аулау сәтті аяқталғанда, адамдар қоршауға оралып, ата-бабаларына тағам дайындаған. Мұндай болжалды лагерьлердің кейбірінде от қалдықтарының мүлдем болмауы немесе өте аз болуы байқалады. Цодилодағы, Әйел төбесіне жақын орналасқан табиғи су көзі, су жинау орны ретінде де, қасиетті орын ретінде де қолданылады. Ол қасиетті саналады және сансыз адамдар оны тазару, емделу және қорғану үшін пайдаланады. Бірақ 1995 және 1996 жылдары осы жерді зерттеуге қатысқан археологтардың кейбіреуі бұл түсіндірмелерге қарсылық білдірді. Олар Коулсон сипаттаған ойықтардың (археологтар оларды купула деп атайды) барлығы бір кезеңге жата бермейтінін және "көптеген ойықтар өте жаңа болса, ал басқалары қалың патинамен жабылған" екенін көрсетті. Жақын жердегі басқа 20-дан астам орында да ойықтар бар, бірақ олар жануарларды бейнелемейді. Орта тас дәуіріне жасалған радиокөміртек және термолюминесценттік сынақтар осы орынның 70 000 жылдық екенін растамайды, керісінше, ол одан әлдеқайда жақын уақытта жасалғанын көрсетеді. Суреттер туралы пікір білдірген археологтар, піл деп сипатталған сурет шындығында мүйіздәрі бар киік екенін, ал қызыл түспен салынған жираф суреті біздің заманымыздан бұрын 400 жылдан ертерек емес екенін, ал ақ түспен салынған мүйіздәрі бар киік суреті одан да жақында жасалғанын айтады. Тас суреттерінің сарапшылары қызыл және ақ суреттерді әртүрлі топтар салғанын санайды. Олар Коулсонның түсіндірмесін қазіргі заманғы сенімдерді өткенге проекциялау деп бағалап, оның түсіндірмесін "адамды жаңылыстыратын" жиынтық оқиға деп атайды. Коулсонның бұл үңгірдегі жалғыз суреттер деген сөзіне жауап беріп, ол үңгір қабырғасында табылған қызыл геометриялық суреттерді елемегенін айтады. Сондай-ақ, олар орта тас дәуіріне жататын күйдірілген ұштарды талқылап, жергілікті емес материалдарды пайдалануда ешқандай ерекшелік жоқ екенін мәлімдейді. Бұл жерде қарапайым құралдар табылмайды деген пікірді жоққа шығарып, табылған көптеген сырғыштар қарапайым құралдар екенін және осы жерде құрал жасауға қатысты іздер бар екенін көрсетеді. "Құпия бөлме" туралы айта келіп, олар Сан шамандарының үңгірлердегі бөлмелерді пайдаланғанына немесе осы бөлмені осы мақсатта қолданғанына дәлелдердің жоқтығына назар салады.