Борангғы Непентес эдвардсианасы: Кінабалу тауының ғажайып құмыра гүлі

Кіріспе

Борнеодағы құмыра өсімдіктерінің түрі – Nepenthes edwardsiana /n///'/p//ɛ//n//θ//iː//z// /ɛ//d/, /w//ɔːr//d//z//i/'/ɑː//n//ə/, немесе керемет құмыра өсімдігі. Бұл Малайзияның Борнео аймағындағы Кинабалу тауы мен жақын орналасқан Тамбуйукон тауына ғана тән, етшіл тропикалық құмыра өсімдігі. Ол барлық Nepenthes түрлерінің арасында ең әдемілерінің бірі саналады, ең ірі құмыраларын және осы туыстағы кез келген түрге тән ең дамыған перистома қабырғаларын жасап шығарады.

Ботаника тарихы

N. edwardsiana типтік үлгісі 1858 жылы Кинабалу тауынан жиналды. Үлгі Кеудегі Корольдік ботаникалық бақтарға сақталды. Непентес эдуардсиананы 1859 жылы Джозеф Дальтон Хукер ресми түрде сипаттады. Сент-Джон Кинабалу тауында N. edwardsiana туралы келесіні жазды:

Кейінгі жылдары N. edwardsiana Фридрих Антон Вильгельм Микель (1870), Джозеф Дальтон Хукер (1873), Фридрих Вильгельм Бурбидж (1882, 1897), Одоардо Бекари (1886), Уильям Э. Диксон (1888), Эрнст Вуншманн (1891), Отто Стэпф (1894), Гарри Джеймс Веич (1897), Джейкоб Гиджсберт Боерлаж (1900), Уильям Боттинг Хемсли (1905) және Элмер Дрю Меррилл (1921) сияқты көрнекті ботаниктердің көптеген басылымдарында кездесті. Дегенмен, осы басылымдардың көпшілігінде N. edwardsiana туралы тек қысқаша айтылған. Таксономиялық маңызды түзетулерді алғаш рет енгізген еңбек – 1895 жылғы Гюнтер Бек фон Маннагетта мен Лерхнаудың «Die Gattung Nepenthes» еңбегі болды. Бек алғаш рет N. edwardsiana және N. villosa-ны біріктіріп, біріншісін екіншісінің түрі немесе пішіні деп қарастырды. Макфарлен 1914 жылы «Линеан қоғамының журналында» және 1919 жылы «Бағбандықтың стандартты энциклопедиясында» N. edwardsiana туралы жазды. Б. Х. Дансер 1928 жылы жарық көрген «The Nepenthaceae of the Netherlands Indies» атты монографиясында N. edwardsiana-ны N. villosa-мен теңестірді. Бұл жұмыста N. villosa-ның латынша диагнозы мен ботаникалық сипаттамасы келтірілген. Сегіз жыл өткен соң Герман Хармс N. edwardsiana-ның түр статусын қайта бекітті. Бұл пікірді Шигео Курата 1976 жылы қолдады және одан бері күшін жойған жоқ. Трусмади тауынан табылған ұқсас таксон ұзақ уақыт бойы N. edwardsiana деп есептелді. 1987 жылы Йоханнес Марабини оны N. edwardsiana subsp. macrophylla деп сипаттады. Он жылдан кейін Мэтью Джебб пен Мартин Чик оны өздерінің монографиясында жеке түр ретінде (N. macrophylla) таныды. Бұл интерпретацияны кейінгі авторлар да қолдады.

Сипаттама

Непентес эдвардсиана – өрмелегіш өсімдік. Сабағының ұзындығы 15 метрге жетеді, диаметрі 10 мм-ге дейін барады. Тірек аралықтары 35 см-ге дейін ұзын, көлденең қимасы дөңгелек. Қазанның алдыңғы жағындағы қанаттары өте кішкентай немесе мүлдем жоқ. Қазанның ішкі бетінде бездік аймақ дөңгелек бөлігінде орналасқан. Аузы мойынға созылып, көлбеу орналасқан. Перистома цилиндр тәрізді, ені 30 мм-ге дейін жетеді. Онда өте жақсы жетілген тістер мен қабырғалар бар, соңғысының диаметрі 20 мм-ге жетеді. Қазанның ішкі беті көбінесе ақ түсті, сыртқы беттің жарқын түсімен күрт контраст жасасады. Қазанның көп бөлігі, перистома қабырғаларын қоса, өте икемді, тек ас қорыту аймағы орналасқан қазанның түбі ғана қатты. Непентес эдвардсиана гүлшоғыры шашақ тәрізді болады. Гүлсабағы 30 см-ге дейін жетеді, ал жұқараңқы рахис 20 см-ге дейін созылады. Өсімдіктің көп бөлігінде өте қысқа түктерден тұратын қабықша бар, бірақ ол көзге түспейді. Nepenthes edwardsiana теңіз деңгейінен 1500–2700 метр биіктікте өседі. Кинабалу тауы шамамен 1 миллион жыл бұрын пайда болған, ал соңғы мұз дәуірінде, шамамен 20 000–10 000 жыл бұрын, шыңында мұз қабаты болған. Осыған байланысты, N. edwardsiana эволюциялық тұрғыдан салыстырмалы түрде жаңа түр болып табылады. Фредерик Уильям Бербиджтің байқауларына қарамастан, N. edwardsiana тек эпифит ретінде ғана емес, сонымен қатар мох жамылған тастарда да өседі. Ол көбінесе қалың мохты ормандардағы төбелік өсімдіктер арасында өседі, себебі беткейлер көбінесе бұлттармен оралады. Эль-Ниньо кезеңінде көптеген өсімдіктер уақытша саябақтың балабақшасына ауыстырылды. Кейіннен олар Месилаудағы «Непентес бағына» қайта отырғызылды. Содан бері Ансоу Гунсалам Кинабалу паркінің түбіндегі Месилау лоджасының жанында сол аймақтағы жойылып бара жатқан түрлерді, соның ішінде N. edwardsiana-ны қорғау үшін балабақша құрды. Алайда Чарльз Кларк атап көрсетеді, N. edwardsiana-ның барлық белгілі популяциялары Кинабалу ұлттық паркінің шегінде орналасқандықтан және коллекционерлерге қол жеткізу мүмкін болмағандықтан, олар «жақын болашақта қорғау қажеттілігі тумауы мүмкін».

Nepenthes edwardsiana is a climbing plant. The stem can attain a length of 15 m and is up to 10 mm in diameter. Internodes are up to 35 cm long and circular in cross section. Wings at the front of the pitcher cup are either greatly reduced or absent altogether. On the inner surface of the pitcher, the glandular region is present in the bulbous portion. The mouth is elongated into a neck and has an oblique insertion. The peristome is cylindrical and up to 30 mm wide. It bears very highly developed teeth and ribs, the latter reaching 20 mm in diameter. The inner surface of the pitcher is usually white, contrasting sharply with the rich colouration of the outer surface. Most parts of the pitcher are very flexible, including the peristome ribs, with only the pitcher base, where the digestive zone is located, being rigid. Nepenthes edwardsiana has a racemose inflorescence. The peduncle may be up to 30 cm long, whereas the attenuate rachis reaches 20 cm in length. Pedicels are one flowered,

Most parts of the plant bear an indumentum of very short hairs, although it is not conspicuous. Nepenthes edwardsiana has an altitudinal distribution of 1500–2700 m above sea level. Mount Kinabalu was only formed around 1 million years ago and during the last ice age, around 20,000 to 10,000 years ago, it had an ice cap on its summit. As such, it appears that N. edwardsiana is a relatively recent species in evolutionary terms. Contrary to the observations of Frederick William Burbidge, N. edwardsiana grows not only as an epiphyte, but also occurs terrestrially on moss covered rocks. It typically grows amongst ridge top vegetation in dense mossy forest. as the slopes are often enveloped in clouds. During the El Niño period, many plants were temporarily transferred to the park nursery. These were later replanted in the "Nepenthes Garden" in Mesilau. Since then, Ansow Gunsalam has established a nursery close to the Mesilau Lodge at the base of Kinabalu Park to protect the endangered species of that area, including N. edwardsiana. However, Charles Clarke notes that since all known populations of N. edwardsiana lie within the boundaries of Kinabalu National Park and are inaccessible to collectors, they "are unlikely to become threatened in the foreseeable future".

Табиғи будандар

N. edwardsiana қатысатын табиғи будандар салыстырмалы түрде сирек кездеседі және бүгінгі күнге дейін тек үш жағдай тіркелді. 2004 жылы кәсіби бағбан Роберт Сацилотто 1996 және 2001 жылдар аралығында жүргізілген тәжірибелерге негізделген, биік таулы Непентес түрлерінің төзімділігінің өлшемдері туралы қорытынды жазды. Зерттелген барлық түрлердің ішінде N. edwardsiana ең қиын түр болып шықты. Котлидон сатысындағы көшеттер келесі жағдайларға ұшырағанда 100% өлімге ұшырады: салыстырмалы ылғалдылық тұрақты түрде 90% жоғары, жапырақтарда су тамшыларының болуы, топырақтың өткізгіштігі 45 микросименнен жоғары және топырақтың pH деңгейі 6-дан жоғары. Дегенмен, бірнеше өсімдіктер 50% перлит, 30% сфагнум мох, 10% торф мох кесектері және 10% шырша қабығынан тұратын субстратта жақсы өсті. Тірі сфагнумның үстіңгі жағы жас тамырлардың өсуі үшін жақсы тіреу болып табылды. Ылғалдылық деңгейі 65-тен 85% дейін оңтайлы болып көрінді, бірақ 1 жастан асқан жетілген өсімдіктер үш күнге дейін 90-99% аралығындағы салыстырмалы ылғалдылыққа төзуге қабілетті болды. Өсімдіктердің ең жоғары өсу қарқыны жылы күндері, температурасы көрсетілген, және салқын түндері, температурасы көрсетілген кезде байқалды. Көшеттер алғашқы 8 айда өте баяу өсті, бірақ диаметрі шамамен 2 см-ге жеткеннен кейін өсу қарқыны айтарлықтай артты. Өсімдіктер жоғары қысымды натрийлі шамдар астында өсірілді. Оңтайлы жарық интенсивтілігі шамамен 7500-9100 лкс (700-850 фк) деңгейінде болды. pH 4.8-5.4 және өткізгіштігі 24 микросименнен төмен топырақ ең жақсы нәтижелерді берді. Өсімдіктерге олардың құмыраларының биіктігі шамамен 3 мм-ге жеткеннен кейін Drosophila melanogaster түрінің құрғатылған жеміс шырынының дернәсілдері берілді. Құмыралардың көлемі ұлғайған сайын, олар құмырсқалармен (Acanthomyops sp.) қоректендірілді.