Кіріспе

1949 жылғы Nord Aviation компаниясының көліктік ұшақтарының тобы Nord Noratlas – француздық Nord Aviation авиакомпаниясы жасаған және өндірген әскери-көліктік ұшақ. 1940 жылдардың соңында, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Армэ де л'Аир (Француз Әуе күштері) қызметінде болған көптеген ескі үлгілерді алмастыру мақсатымен даму басталды. Direction Technique Industrielle (DTI) ұйымдастырған бәйгеге жауап ретінде Nord компаниясы Nord 2500 жобасын ұсынды, ол ең үміткер деп таңдалды. Gnome Rhône 14R қозғалтқыштарымен жабдықталған алғашқы прототиптің нәтижелері көңіл көншітпеді, сондықтан конструкция Nord 2501 ретінде қайта қарастырылды, оған SNECMA құрастырған Bristol Hercules 738/9 қозғалтқыштары орнатылды, бұл жеткілікті деп танылды. Сәйкесінше, Noratlas 1953 жылдың 6 желтоқсанында Армэ де л'Аир қатарына енгізілді. Армэ де л'Аир қабылдағаннан кейін, Еуропа мен Африкадағы бірқатар басқа операторлар өздерінің әскери әуе қызметтері үшін Noratlas ұшағын сатып алуды жөн көрді. Франциямен ұқсас жағдайға тап болған Батыс Германияның Әуе күштері де сол шешімді қабылдап, оны өздерінің қажеттіліктері үшін сатып алды. Израиль Әуе күштері, Грек Әуе күштері және Португалия Әуе күштері Noratlas ұшағын жауынгерлік жағдайда қолданды. Бұдан өзге, операторлар ұшақтарды кейде қосымша рөлдерге бейімдеп, олардың алуан түрлі қолданылуын тапты. Noratlas бірқатар азаматтық операторлар тарапынан да пайдаланылды, бірақ ұшақтардың көп бөлігі әскери тапсырыс берушілермен ұшырылды. Осылайша, Noratlas өндірісінің он жылдан астам уақытқа созылған кезеңінде жүздеген ұшақтар жасалды.

Даму

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін француздық Армэ де л'Аир екі негізгі көлік ұшағымен қалды: неміс Junkers Ju 52, ол соғыс аяқталғаннан кейін біраз уақыт Францияда өндірілді, және американдық Douglas C-47 (ол 1930 жылдардағы Douglas DC-3 азаматтық авиалайнерінен жасалған), ол АҚШ артық қалдықтарынан алынған. Бірнеше әртүрлі модельдер әзірленді және ұсынылды, бірақ ешқайсысы ақыры құрылмады. Құрылғандарының ішіндегі ең ерекшесі азаматтыққа бағытталған 2502 болды, ол қанат ұштарына орнатылған Turbomeca Marboré турбореактивті қозғалтқыштарымен жабдықталды, бұл оның ұшу қабілетін жақсартты. Ұсынылған 2506 моделі 2502 негізінде жасалып, әуе тежегіштерімен, жаңадан жобаланған қақпақтарымен және биіктігі реттелетін қону шассисімен жабдықталуы тиіс еді. 425 ұшақ өндірілгеннен кейін, соңғы Noratlas 1961 жылы құрастырылды. Оның орнын көпұлтты Transall C-160 ұшағы басты, соңынан толығымен алмастырды.

Дизайн

Nord Noratlas – екі қозғалтқышты, екі бағаналы, арнайы құрастырылған көліктік ұшақ. Онда ұшақтың екі бағанасы арасында орналасқан және иыққа орнатылған қанаты арқылы оларға тікелей қосылған үлкен, қабықша тәрізді фюзеляж болған. Жүк әдетте артқа қарап ашылатын, жүк тиеуді жеңілдету үшін жерге жақын орналасқан қабылдағы есіктер арқылы негізгі кабинаға тиелген және түсірілген. Flugzeugbau Nord компаниясы Noratlas бағдарламасына бастапқы кезеңнен бастап қатысты, бұл компанияның соғыстан кейінгі алғашқы авиациялық жобасы болды және ұшақтың фюзеляжының көп бөлігін жобалау және өндіруге жауапты болды. Автор Джон П. Каннның сөзіне сәйкес, егер Noratlas-тың Германиядағы кемшілігі болса, ол күрделі сатып алу келісімі нәтижесінде паркте төрт түрлі кабина аспаптары мен электрондық жүйелер болды. Noratlas ұшақтарымен алынған оң тәжірибе француз-неміс ынтымақтастығының одан әрі күш-жігерін ынталандырды, бұл тікелей үлкен және жетілдірілген Transall C 160 көліктік ұшағының құрылысына әкелді. 1959 жылы, жауынгерлік жағдайда қолданылуына әсерленген IAF тағы үш N 2501IS сатып алды; 1967 жылғы Алты күндік соғыстан бұрын, тағы 16 бұрынғы Германия Әуе күштерінің N 2501D ұшақтары да сатып алынып, пайдалануға берілді. Noratlas паркі негізінен жүк және әскери десантты тасымалдауға арналған, бірақ бірнеше ұшақтар дәстүрлі емес операциялар жүргізді, Мысырға ұзақ қашықтыққа соққы беру үшін импровизацияланған бомбалаушы ұшақтар ретінде қолданылды (бұл операция "Құрғақшылық" деп аталды), дәл сол кезде Вьетнамда C 130 ұшақтары "Daisy Cutter" бомбасын қолданғандай. IAF-тың Noratlas ұшақтарын қолданған басқа да қосалқы рөлдердің ішінде Алты күндік соғыстың басында теңіздік барлау да болды. IAF-қа қарасты Noratlas ұшағы USS Liberty оқиғасынан бұрын "Либертиді" анықтаған деген мәлімдемелер бар. 1978 жылы IAF паркіндегі соңғы Noratlas ұшақтары қызметтен шығарылды.

Грекияның Әуе күштері

1970 жылы Грекия әуе күштері Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі оқиғаларға байланысты Германиядан өтемақы ретінде 50 артық "Норатлас" ұшағын алды, сондай-ақ бұл Грекияға НАТО ұйымдастырған әскери көмектің бір бөлігі болды. "HAF" (Грекия әуе күштері) "Норатлас" ұшақтары Афина қаласының шетіндегі Элефсис әуе базасында орналасқан 354-ші тактикалық әуе көлігі эскадрильясымен пайдаланылды. 1974 жылдың 21-22 шілдесі аралығында бірнеше "HAF" "Норатлас" ұшағы "Ники" (грек тілінде "Жеңіс" деген мағынаны білдіреді) операциясында маңызды рөл атқарды. Олар Критің Суда қаласынан Кипрдің Никосия қаласына 1-ші грек рейнджерлер эскадрильясын әуемен жеткізуге қолданылды, бұл Кипрге түрік шабуылына Грекияның жауабы болды. Ұшақтардың ескілігіне және ауа райының қиын жағдайларына қарамастан, "Ники" операциясына қатысқан 15 ұшақтың 12-сі Никосия халықаралық әуежайына жетіп, қонды. Кем дегенде бір "Норатлас" ұшағы грек күштеріне жақын әскерлердің қате атуынан құлаған деп есептеледі. Дегенмен, операция грек 1-ші рейнджерлер эскадрильясына Біріккен Ұлттар Ұйымының бақылауында Никосия әуежайын сақтап қалуға және оған шабуыл жасаған түрік бригадасына берілуіне жол бермеуге мүмкіндік берді.

Португалияның Әуе күштері

Португалия әуе күштері көптеген Noratlas ұшақтарын пайдаланған. 1960 жылы Португалия француздық Union Aéromaritime de Transport (UAT) авиакомпаниясынан алты әскерилендірілген N 2502A (N 2502F деп белгіленген) сатып алу туралы шешім қабылдады. Осы сатып алуға бірден сол модельдің тағы алты бірлігі тікелей Nord Aviation компаниясынан қосылды. Кейіннен Германия әуе күштерінен қосымша 19 N 2501D ұшағы сатып алынды. Барлығы, Португалия әуе күштерінің бірнеше бөлімшелері Noratlas ұшақтарын пайдаланды, оның ішінде 1970-1977 жылдар аралығында Танкос әуе базасында орналасқан Esquadra 32, 1961-1975 жылдар аралығында Португалиялық Анголадағы Луанда әуе базасында орналасқан Esquadra 92, 1962-1975 жылдар аралығында Мозамбиктегі Бейра әуе базасында орналасқан Esquadra 102 және 1969-1974 жылдар аралығында Португалиялық Гвинеядағы Биссаланка әуе базасында орналасқан Esquadra 123. 1961 және 1975 жылдар аралығында Португалия әуе күштері Португалия отар соғысының Африкадағы үш операциялық аймағында Noratlas паркін кеңінен пайдаланды. Бұл ұзақ соғыста Noratlas негізінен театр ішіндегі тактикалық тасымалдау миссияларын орындауға, сондай-ақ әуе шабуылы кезінде португалиялық парашютистерді тасымалдауға және жеткізуге қолданылды. 1975 жылы Ангола мен Мозамбик тәуелсіздік алғаннан кейін, алты португалиялық Noratlas ұшағы осы екі жаңа елдің үкіметтеріне берілді. 1977 жылдың қыркүйегіне қарай қалған барлық Noratlas ұшақтары Португалия әуе күштерінен алынып тасталды.

Азаматтық операциялар

1951 жылға қарай "Норатлас" ұшағының азаматтық бағытталған нұсқасы әзірленіп, отандық және шетелдік тапсырыс берушілерден көптеген тапсырыстар алды. N 2502A/B деп аталатын бұл нұсқа жолаушылар мен жүк тасымалдауға жарамды болды; әскери модельдер мен азаматтық нұсқа арасындағы негізгі айырмашылық – қанат ұштарына орнатылған екі кішкентай Turbomeca Marboré IIE турбореактивті қозғалтқышының қосылуы болды, олар ұшудың бастапқы кезеңінде ұшақтың өнімділігін арттыру мақсатында қолданылды. Десантшылар әдетте қолданатын персонал есіктері де алынып тасталды, себебі бұл болашақ азаматтық тапсырыс берушілер үшін пайдасыз деп есептелді. 2502 нұсқасын негізінен Aéromaritime de Transport (N 2502A) және CGTA Air Algérie (N 2502B) сияқты азаматтық операторлар пайдаланды. Дегенмен, "Норатлас" әскери нұсқаларының азаматтық нарықтағы жетістіктеріне жете алмады; осы модельдің барлығы он ғана ұшағы құрастырылды. Алайда, бұл модель азаматтық операторлардан сатып алу арқылы әскери қызметке де жиі өткен; осылайша, ол азаматтық клиенттермен салыстырмалы түрде аз қызмет етті.

Кипр

52 128 (суретте 52 133 деп бейнеленген) 2501D Македонитса қабірінде көрсетілген, осы жерде 1974 жылғы түрік басқыншылығы кезінде ұқсас ұшақ құлап, бортындағылардың көбі қаза тапқан.

Германия

52+37 2501D, бұрын Швельмде паб ретінде пайдаланылған (қазір тоқтатылған). 99+14 2501D Берлиндегі Flugplatz Berlin Gatow әскери тарих мұражайында қойылған. 154 2501F Шпейердегі Техникалық мұражайда қойылған. D ACUT 2501D Hermeskeil-дегі Flugausstellung Hermeskeil мұражайында көрсетілуде. D NORA 2501F Гамбургтың Финкенвердер әуежайында көрсетілуде.

Израиль

055 2501D Хацерим әуе базасындағы Израиль әуе күштері мұражайында сақталған. 072 / 4X FAW 2501D Бекоа маңындағы Нахшон қиылысындағы Қорғаушылар саябағында естелік ретінде сақталған. 4X FAE 2501D Хацерим әуе базасындағы Израиль әуе күштері мұражайында қойылған.

Португалия

6403 2502А Синтрадағы Museu do Ar мұражайында көрсетілген.