Шыңғыс хан және қазіргі әлемнің қалыптасуы

Кіріспе

Джек Уэзерфордтың 2004 жылғы тарих кітабы "Шыңғыс хан және қазіргі дүниенің қалыптасуы" (2004) – МакКлестер колледжінің антропология профессоры Джек Уэзерфорд жазған тарих кітабы. Кітапта моңғол басшысы Шыңғыс хан мен оның ізбасарларының өркендеуі мен ықпалы, сондай-ақ олардың еуропалық өркениетке тигізген әсері туралы баяндалады. Уэзерфорд Шыңғыс ханға қатысты батыстық көзқарастардан өзгеше, жаңаша тұрғыдан қарап, оның билігінің мәдени жағынан да оң әсер еткенін көрсетеді. Соңғы бөлімінде Шыңғыс ханның батыстағы тарихнамасын қарастырып, басшының жазбалардағы бастапқыдағы "үлкен, құрметті хан" бейнесінің Ағарту дәуірінде қатыгез, дінсіз адам ретінде өзгергенін айтады. Уэзерфорд үш маңызды батыс емес дереккөзді пайдаланды: "Моңғолдардың құпия тарихы", Жувайнидің "Та'рих и Джахан Гушасы" және Рашид ад-Дин Хамаданидің "Жами әл-Таварихы".

Өмірбаян

1979 жылы Пол Рачневский ханның одақ құрудағы шеберлігі, олжаны әділ бөлісуі және ғылымды қолдауы туралы жазды. Сол сияқты, Сондерс пен Х. Х. Хауорт монғол империясы Қытай, Таяу Шығыс және Еуропа арасындағы зияткерлік байланыстарды дамытуға септігін тигізді деп санайды. Кітапта монғолдарды өркениетті жойған жабайылар ретінде бейнелеуінің себебі, олардың билік үшін күрескен басшылық топтармен қарым-қатынас тәсіліне байланысты екені айтылады. Монғолдар, басқа мәдениеттерде де қолданылған тәсілмен, халықты бағындыру үшін билеуші топтарды жоюды жүзеге асырды. Биліктегі топтардың қалғандары тарихты жазып, монғолдардың оларға жасаған қатыгездігіне наразылық білдірді. Уэзерфорд монғол билігі кезінде қара халыққа (егіншілер, саудагерлер, керуеншілер) қалай қарағанын зерттейді. Оның пікірінше, монғол билігі еуропалық ақсүйектерге қарағанда, салығы аз болуы, жергілікті дәстүрлер мен діндерге төзімділік, тиімді басқару және ұлдарға арналған міндетті білім беру арқасында жеңіл болды. Бұл артықшылықтар тек монғол басқыншыларына дереу бағынып берген халықтарға ғана тиді. Қарсылық көрсеткен халықтарды, басқа қалалар мен елдерге ескерту ретінде қырып салуға болатын. Мұндай қырғындар жаулап алынбаған халықтарды ескерту үшін психологиялық соғыс құралы болды. Осының салдарынан монғолдардың тарихи бейнесі бұрмаланды. Моңғолдар көшпелі атты әскер болғандықтан, байлық пен тұрмысқа қажетті заттар үшін бағындырылған халықтардан салық алуға мұқтаж болды. Уэзерфордтың кітабында монғолдар салықтарды арттырудың орнына, халқын өнімділікке және кәсіпкерлікке ынталандырып, байлығын арттыруға тырысқандығы айтылады. Олар мұны табысты халықаралық сауданы қолдау арқылы іске асырды. Оның сөзіне сәйкес, олар ғылыми жетістіктерге қол жеткізіп, егіншілік пен өндіріс әдістерін жақсартты. Көптеген жаңалықтар олардың алып империясы шегінде әртүрлі мәдениеттердің технологияларын үйлестіру нәтижесінде пайда болды.

In 1979 Paul Ratchnevsky wrote about the Khan's knack for forging alliances, his fairness in dividing the spoils, and his patronage of the sciences. Similarly, Saunders and H. H. Howorth have argued that the Mongol empire contributed to opening up intellectual interactions between China, the Middle East, and Europe. The book suggests that the western depiction of the Mongols as savages who destroyed civilization was due to the Mongols' approach to dealing with the competing leadership classes. The Mongols practiced killing the ruling classes in order to subdue the general population, a technique used by other cultures as well. Survivors of the upper classes wrote the histories and expressed resentment of Mongol brutality toward them. Weatherford explores the Mongol treatment of the general population (peasants, tradesmen, merchants) under Mongol rule. He suggests their rule was less burdensome than that of European nobility due to lighter taxes, tolerance of local customs and religions, more rational administration, and universal education for boys. These benefits were enjoyed only by populations who surrendered immediately to the Mongol invaders. Those populations that resisted could be massacred as a warning to other towns/cities. These massacres were a method of psychological warfare to alert those populations not yet conquered. The resulting terror helped color the historical portrayal of the Mongols. Since the Mongols were nomadic horsemen of the steppes, they were dependent on taxes from the subjugated peoples for wealth and luxury goods. Weatherford's book claims that the Mongols sought to increase that wealth by encouraging their subjects to be more productive and enterprising instead of increasing the tax burden on them. They did this by sponsoring lucrative international trade. He says that they encouraged scientific advances, and improved agriculture and production methods. Many innovations came from the combination of technologies from different cultures within their huge empire.

Қабылдау

2005 жылы Тимоти Мэй Уэдерфордтың кейбір тезистері «сөзсіз, даулы» екенін жазды. Дегенмен, Уэзерфорд «өз ойын өте шебер және көптеген дәлелдермен жеткізеді, моңғолдардың Еуропаға тигізген жанама әсерін ғана емес, сонымен қатар моңғолдардың Ренессанс дәуіріндегі инновация агенттерінен Еуропаның ағарту дәуіріндегі құрту агенттеріне айналуын көрсетеді». Ол кітапта түбірдегі жазбалардың жоқ екенін, ал кітап соңындағы түсіндірмелерді түсіну қиын және олардың көп бөлігі жеткіліксіз екенін айтады. Сонымен қатар, ол былай деп жазады: «Кітаптың жалпы бағыты дұрыс және тарихқа моңғолдардың ықпалы туралы жаңа пікірлерді қалыптастыруға көмектеседі, бірақ ол көптеген қателіктерге байланысты әлсірейді». Ол кітаптың жақсы жазылғандығын және қызықты екенін атап өткенімен, оны тарих сабақтарында пайдалануға кеңес бермеді. 2016 жылы Саймон Винчестер «осы керемет және қызықты кітапты» жоғары бағалады. New York Times үшін жазған шолуында ол «Уэдерфордтың жазбалары үлкен ауқымдағы тарихи қайта қарауды ұсынады, бірақ мұндай интеллектуалды өзгерістерге қажетті мұқият зерттеулер (көптеген түсіндірмелермен) жасалған» деді. Kirkus Reviews былай деп жазды: «Уэдерфордтың жанды талдауы моңғолдардың беделін қайта жаңғыртады және ол тамаша білімдік саяхаттарды ұсынады. Жақсы жазылған және көптеген жаңалықтарға толы».

Кітап 2004 жылы екі апта бойы New York Times бестселлер тізімінде болды. Audible.com аудиокітаптар турнирінде 2011 жылы Карл Марлантестің «Matterhorn» романымен бірге чемпион атанды. 2011 жылы CNN апталығының кітабы деп танылды. 2014 жылдың 12 қазанында кітап New York Times электронды кітаптар бестселлер тізімінде 6-шы орынға ие болды.