Кіріспе

Умм ар Расас (أم الرّصاص), ежелгі атауы: Кастрон Мефаа, Орталық Иорданиядағы Амман губернаторлығының Мадабадан оңтүстік-шығысқа қарай 30 шақырым жерде орналасқан. Бұл жер бұрын Корольдік жолдың тармақтары арқылы қолжетімді болған және Иордания шөлінің жартылай құрғақ дала аймағында жатыр. Бұл орынды Еремия кітабында еске алынған Мефааттың ежелгі қонысымен байланыстырады. Рим әскері бұл жерді стратегиялық гарнизон ретінде пайдаланған, бірақ кейін христиан және ислам қауымдары оны мекендеген. 2004 жылы бұл орын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді және археологтар оны рим, византия және ерте ислам дәуірлеріне жататын кең ауқымды қираған орындары үшін жоғары бағалайды. Иерусалимдегі францискандық академиялық қоғам, Studium Biblicum Franciscanum (SBF), 1986 жылы осы орынның солтүстік жағында қазба жұмыстарын жүргізді, алайда аумақтың көп бөлігі әлі де қираған заттардың астында қалпында.

Ерте тарих

Әсіресе III-IV ерте қола дәуірі, II темір дәуірі және Рим-Византия дәуірі кезеңдерінде Өлі теңіздің батыс жағалауынан тыс жерлерде тығыз халық қоныстанды. Осы ежелгі елді мекендердің арасында Мефаат қаласы биік жазықтағы қалалардың бірі ретінде айтылады және қиратуға ұшырауы тиіс деп көрсетілген (Еремия 48:21). Патша жолының көптеген тармақтары алыстағы ежелгі қалаларға баруға мүмкіндік берді, бірақ негізгі жол Рим императоры Траян (53-117 ж.с.) салған Via Traiana Nova жолының алдағысы болды. Бұл жол және оның көптеген тармақтары саяхатты жеңілдетіп, Рим әскерлерінің лагерьлері Limes Arabicus деп аталатын Рим шөлінің шекарасындағы шабуылдардан қорғану үшін орналастырылды. Кесариялық Евсевий өзінің "Ономастикон" (К.128:21) еңбегінде Мефаатты шөлге жақын римдік әскер лагері деп сипаттаған. Сонымен қатар, мұнда Византия шіркеуінің қазбалары "Castron Mephaa" деп жазылған жазуды ашты, бұл Умм ар Расас пен Киелі кітаптағы Мефааттың бір және соны болғандығы туралы теорияны нығайтады.

Мозаикалар

Бұл жерде ең маңызды жаңалық – Киелі Стефан шіркеуінің мозаикалық едені. Ол 785 жылы салынған (1986 жылдан кейін табылған). Бұл мозаикалық еден Иорданиядағы ең үлкен және жақсы сақталған еден. Орталық бөлігінде аң аулау және балық аулау сахналары бейнеленген, ал тағы бір бөлігінде Филадельфия (Амман), Мадаба, Эсбунта (Хешбон), Белемунта (Маан), Ареополис (Ар Рабба), Харак Моаба (Карак), Иерусалим, Наблус, Кесария және Газа сияқты аймақтың маңызды қалалары көрсетілген. Мозаиканың жиегі ерекше әдемі. Жеті мозаика шебері жұмысына қол қойды: Эсбустан Стаурахиос, Евримий, Илияс, Константин, Герман және Абдела. Киелі Стефан шіркеуінің солтүстігінде, Епископ Сергий шіркеуінің (587) бұрынғы еденінің бұзылған бөлігі табылды. Жақын маңда тағы төрт шіркеу қазылып алынды, олардың кейбіреулерінде мозаиканың іздері сақталған.

Византия дәуірі

IV ғасырдың басына қарай, қажылықтың пайда болуы Палестинаны христиан әлемінің ядросына айналдырды, ал көптеген ізгі адамдар мен әйелдер құдаймен байланыс іздеп, қасиетті жазбалардағы маңызды орындарды табу үшін шөлді кезіп өтті. V ғасырға қарай қажылардың саны артып, көптеген христиандар шөлде қоныстанып, монастырлық қауымдастықтар құрды. Умм ар-Расас көптеген Византия шіркеулерімен мақтанған діни орталыққа айналды. Умм ар-Расаста қазылып алынған маңызды табыстардың бірі – күрделі әрі әсем мозаикасы бар Әулие Степан шіркеуі. Мозаика ішіндегі грек жазуларының табылуы 756-785 жылдарға сәйкес келетінін растады. Бұл мерзім мұсылмандық Аббасид халифатының кезеңімен сәйкес келеді және христиандардың айналағы аймақтардан кейін осы жерді мекендегенін көрсетеді. Умм ар-Расас мозаикаларында қажылар құрметтейтін Бейтлехем, Хеброн немесе Назарет сияқты маңызды қасиетті орындардың суреттері жоқ, бұл жақын жерде табылған Мадаба картасынан өзгеше.

Стилит мұнарасы

Умм-ар-Расастың ең маңызды ерекшелігі қабырғалы қираған орындарынан солтүстікке қарай 2 шақырымдай жерде көтеріледі. Стилит мұнарасы деп жорылған бұл биік құрылыс, христиан аскеттерінің жоғарыда оқшауланған өмір сүруі үшін платформа, сонымен қатар дұғаға шақыру үшін алтарь қызметін атқарды. Төрт жағына христиандық белгілер қашалған төртбұрышты бағана, Византия дәуірінде рухани орталық ретінде құрылған, бір кездері гүлденген қоғамның куәсі болып тұр.

Мұсылмандық жаулап алу

634 жылы жаз айында мұсылман әскерлері Палестинаға еніп, бастапқыда Жерорта теңізі жағалауындағы Газа секторын қоса, бірнеше аймақтарға шабуыл жасады. Византия билігіне наразы болған шөл кеңістіктерінде тұратын жергілікті араб тілінде сөйлейтін тайпалар мұсылман басқыншыларына ерікті түрде көмектесіп, олардың жаулап алуын жеңілдетті. Тиімді әскери науқан шектеулі қиратумен сипатталды, және Киелі жердің көптеген қалалары мұсылман билігіне шарттармен бағынды. Византия шіркеулері көбінесе мешіттерге айналдырылмады, бірақ әсіресе Аббасидтер кезеңінде мұсылман үкіметі христиан суреттеріне қатысты шектеу шараларын белсенді түрде күшейтті. Византия христиандары салған көптеген монастырлар мен шіркеулер соңында тасталып қалды.