Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жозеф II, Киелі Рим императорының саясаты (1780–90)
Policies of Joseph II, Holy Roman Emperor (r. 1780–90)
Жозефинизм – Киелі Рим императоры Жозеф II-нің (1765–1790) ішкі саясатының жиынтығына берілген атау. Жозеф Габсбург монархиясын жеке билеген он жыл ішінде (1780–1790) либералдардың идеалды ағартушы мемлекет деп есептегендей етіп Австрияны қайта жаңартуға бағытталған бірқатар радикалды реформаларды заңдастыруға тырысты. Бұл оның империясының ішіндегі де, сыртындағы да ықпалды күштердің күшті қарсылығын тудырды, бірақ ол сол кезден бері қазіргі күнге дейін тарихшылар тарапынан «ағартушы басшы» ретінде есте қалатынын қамтамасыз етті.
Josephinism is a name given collectively to the domestic policies of Joseph II, Holy Roman Emperor (1765–1790). During the ten years in which Joseph was the sole ruler of the Habsburg monarchy (1780–1790), he attempted to legislate a series of drastic reforms to remodel Austria in the form of what liberals saw as an ideal Enlightened state. This provoked severe resistance from powerful forces within and outside his empire, but ensured that he would be remembered as an "enlightened ruler" by historians from then to the present day.
Шығу тегі
1741 жылы туған Жозеф Австрияның Мария Терезиясы мен Франциск I-нің ұлы болды. Ағарту дәуірінде қатаң білім алған Иосифтің Австрия, Богемия және Венгрияның тәждік жерлеріндегі Габсбургтер әкімшілігінің көбінесе шатастыратын және күрделі жағдайын көріп, одан қатты наразы болғаны таңқаларлық емес. Ол 1765 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Киелі Рим империясының тажына ие болды, бірақ 1780 жылға дейін Габсбургтер жерлерін тек анасы Мария Терезияның кіші регенті ретінде басқарды. Корегенттік кезінде терең діндар Мария Тереза көптеген реформаларға, әсіресе Иосиф пен оның сенімді канцлері Кауництің ықпалымен келісті. Бұларға Ломбардияның 467 монастырының 71-ін жабу, монахтардың ең төменгі жасын 24-ке көтеру, үкімет рұқсат бермесе, шіркеуге жер беруді тыйым салу, иезуиттер орденін олардың мүліктерін тартып алып, білім берудегі ұзақ жылдар бойы басымдығын жою арқылы тиімді тарату және Богемиядағы шаруалардың феодалдық міндеттемелерін шектеу туралы Урбарий заңы кірді. Бұл шаралар, Иосифтің ықпалымен болғанымен, негізінен Мария Тереза мен Кауниц басшылығымен жүзеге асырылды, бұл Жозефинизмнің саяси күш ретінде, аздаған радикалды түрде болса да, оның есімді жаратушысынан бұрын пайда болғанын көрсетеді. 1780 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін Жозеф II-ге ешқандай ықпалсыз, өз жоспарларын жүзеге асыру мүмкіндігі туды. Ол Габсбургтер қоғамын бірнеше сала бойынша толығымен қайта құруды көздеді. Жарлықтар мен патенттер шығару арқылы Жозефтің реформалары – өзінің жерлерін басқаруды Ағарту принциптерін қолдана отырып, қайта ұйымдастыруға жасалған саналы әрекет болды. Бұл «Жозефинизмнің» негізі – орталықтандырылған, тиімді үкімет, рационалды және көбінесе діни сипаттан ада қоғам, теңдік пен бостандықтың жоғары деңгейі және еріксіз феодалдық институттардың азаюымен біртұтас мемлекет идеясы болды.
Born in 1741, Joseph was the son of Maria Theresa of Austria and Francis I, Holy Roman Emperor. Given a rigorous education in the Age of Enlightenment—with its emphasis on rationality, order, and careful organization in statecraft—it is little wonder that, viewing the often confused and complex morass of Habsburg administration in the crownlands of Austria, Bohemia, and Hungary, Joseph was deeply dissatisfied. He inherited the crown of the Holy Roman Empire in 1765, on the death of his father, but ruled the Habsburg lands only as the junior co regent to his mother, the matriarch Maria Theresa, until 1780. During the co regency the deeply pious Maria Theresa acquiesced to numerous reforms, especially when pushed by Joseph and her trusted chancellor Kaunitz. These included the suppression of 71 of Lombardy's 467 monasteries, an increase of the minimum age for monks to 24, a prohibition of further gifts of land to the Church unless permitted by the government, the effective dissolution of the Jesuit order by seizing their properties and removing their long held dominance on education, and an Urbarium law limiting some of the feudal obligations of peasants to their lords in Bohemia. These measures, although influenced by Joseph, were largely directed by Maria Theresa and Kaunitz, demonstrating that Josephinism as a political force predated its eponymous creator, albeit in a less radical form. It was on the death of his mother in 1780 that Joseph II had the opportunity, free of any dominating hand, to pursue his own agenda. He intended a complete remodelling of Habsburg society in several different arenas. Issuing decrees and Patents, Joseph's reforms were a conscious attempt to reorder the rule of his lands using Enlightenment principles. At the heart of this "Josephinism" lay the idea of the unitary state, with a centralized, efficient government, rational and mostly secular society, with greater degrees of equality and freedom, and fewer arbitrary feudal institutions.
Серфтер, иелер және мәжбүрлі крепостной жұмыс
Көптеген ғасырлар бойы Орталық Еуропа халқының көп бөлігі феодалдық міндеттемелермен жүктелген, жер байларына тәуелді шаруалар ретінде өмір сүрді. 1781 жылғы 1 қарашада Иосиф Богемияға қатысты екі жарлық шығарды, ол жер байлары мен шаруалар арақатынасын өзгертіп, шаруаларға салынатын айыппұлдар мен дене жазасын, сондай-ақ жер байларының шаруалардың некелерін, қозғалыс еркіндігін және кәсіп таңдауын бақылауын жойды. Бұл жарлықтар шаруаларға өңдейтін жерлерін мұрагерлікке сатып алуға да мүмкіндік берді. Дегенмен, ақсүйектер Иосифтің жарлықтарын қолдауға құлшынбады және олар тұрақсыз түрде қолданылды. Иосифтің билік ету кезегіндегі басты мақсаты анасымен ортақ болған, шаруаларға қатысты саясаттағы мақсат еді. Робин Оки "Габсбург монархиясы" еңбегінде бұл мәжбүрлі шаруа еңбегі жүйесін жер иеліктерінің (демендік жерлерді қоса) жалға төлейтін шаруалар арасында бөлінуімен алмастыру деп сипаттайды. 1783 жылы Иосифтің кеңесшісі Франц Антон фон Раабқа Богемия мен Моравиядағы Габсбургтер тағына тікелей қарайтын барлық жерлерге осы жүйені тарату тапсырылды.
For many centuries, the majority of the population of Central Europe had lived as serfs, labouring under feudal obligations to Lords. On November 1, 1781, Joseph issued two Patents pertaining to Bohemia, which changed the serf–lord relationship there by abolishing the use of fines and corporal punishment imposed upon serfs, and abolishing lords' control over serfs' marriage, freedom of movement, and choice of occupation. The patents also allowed peasants to purchase hereditary ownership of the land that they worked. The nobility were hesitant to support Joseph's edicts, however, and they were inconsistently applied. Throughout his reign, Joseph's ultimate goal was one shared originally with his mother regarding policy toward the serfs. Robin Okey, in The Habsburg Monarchy, describes it as the replacement of the forced serf labor system by the division of landed estates (including the demesne) among rent paying tenants". In 1783, Joseph's advisor Franz Anton von Raab was instructed to extend this system to all lands owned directly by the Habsburg crown in Bohemia and Moravia.
Цензура мен баспасөз
1781 жылдың ақпан айында Джозеф баспаға мемлекеттік цензураның күшін күрт азайтатын жарлық шығарды. Цензура тек қана (а) шіркеуге қарсы сөздерге, (б) үкіметті құлатпақ ниетпен таратылатын ақпаратқа, немесе (в) әдепсіздікті ұстаздайтын жазбаларға ғана қатысты болды. Сондай-ақ цензура жергілікті биліктен алынып, Габсбург империясының орталық басқаруына берілді. Джозеф келіспеушілік көзқарастарға өте төзімді болды – оның цензуралық қызметкерлері жылына шамамен 900 трактатты ғана тыйым салды (оның билігінен бұрын жылына 4000-қа дейін тыйым салынған). Тіпті оны тікелей сынаған "42 жасар маймыл" атты трактатқа да тыйым салынбады.
In February 1781, Joseph issued an edict drastically reducing the power of state censorship over the press. Censorship was limited only to expression that (a) blasphemed against the church, (b) subverted the government, or (c) promoted immorality. Censorship was also taken out of the hands of local authorities and centralized under the Habsburg imperial government. Joseph was remarkably tolerant of dissenting speech—his censors banned only about 900 tracts published each year (down from 4,000 a year banned before his reign). One tract that even criticized him specifically, titled "The 42 Year Old Ape", was not banned.
Толеранттылық жарлықтары
Католик болғанымен, және шексіз діни еркіндікті жақтамайтын, Жозеф өзінің билігінде бұрын ойға келмеген діни алуан түрлілікке төзімділік танытты. 1781 жылдың мамыр және қазан айларында Жозеф протестант және православие христиан дінін ұстануға қатысты шектеулерді жойған жарлықтар шығарды. Протестанттар мен православиелердің көп саны тұратын елді мекендерде шіркеулер салуға рұқсат берілді, сондай-ақ, мамандық таңдауға, экономикалық қызметке және білім алуға қатысты әлеуметтік шектеулер де алынып тасталды. 1782 жылы Жозеф яһудилердің белгілі бір кәсіптерді атқаруына қарсы көптеген заңдық кедергілерді жойды, яһудилерге арналған киім талаптарын, яһудилерден ғана алынатын салықтарды және яһудилердің қозғалысына қатысты кейбір шектеулерді алып тастады. Дегенмен, ол яһудилердің "жағымсыз ерекшеліктері" бар деген сенімде болды. Оның осы қауымға қатысты жарлықтары Галисия провинциясына – яһудилердің ең көп саны тұратын Габсбургтер провинциясына – қолданбады.
While himself a Catholic—and certainly no advocate of unlimited religious freedom—Joseph was willing to tolerate a level of religious diversity in his domain that had been unthinkable not long before. In May and October 1781, Joseph issued Edicts which removed restrictions against the practice of Protestant and Orthodox Christian religion. In communities with large Protestant or Orthodox minorities, churches were allowed to be built, and social restrictions on vocations, economic activity, and education were removed. In 1782, Joseph dismantled many of the legal barriers against Jews performing certain professions, and lifted Jewish dress laws, Jewish only taxes, and some restrictions on the movement of Jews. Nevertheless, he remained of the belief that Jews possessed "repellent characteristics". His decrees regarding that community did not include Galicia, the Habsburg province with the largest Jewish minority.
Габсбургтер жеріндегі католик шіркеуі
Католик шіркеуіне қатысты, Иосиф ол "зерттеуге берілген" деп атаған діни мекемелерге қатысты өткір наразылық білдірді – қоғамға ешқандай пайдасы жоқ, усақ-түйекке бөлінген мекемелер. Иосифтің жарлығымен австриялық епископтар енді Куриямен тікелей байланысқа түсе алмады. Аустро-славян жерлеріндегі 1188 монастырьдың 500-ден астамы (сондай-ақ Венгриядағы тағы 100-ге жуығы) таратылды, ал 60 миллион флорин мемлекеттік қазынаға түсті. Бұл қаржы 1700 жаңа шіркеу мен әлеуметтік мекемелер құруға бағытталды. Пасторлардың білімі де шіркеуден алынып, мемлекеттік бақылауға көшті. Иосиф алты мемлекеттік "Бас семинария" құрды. 1783 жылы неке туралы жарғы некені діни емес, азаматтық шарт ретінде қарастырды. 1782 жылы Рим папасы Австрияға келгенде, Иосиф өз шешімдерінің көп бөлігін қайтарудан бас тартты. 1783 жылы Пассау соборының тарапы Иосифшіл епископты тағайындауға қарсылық көрсетіп, біріншіден императорға шағым жасады, бірақ ол қабылданбады, содан кейін Регенсбургтегі императорлық диетаға жүгінді, алайда одан көмек күтуге болмады. Кардинал Фирмианның ізбасары, Иосиф Франц Ауэрсперг епископы, Иосифшілдік жақтасы, Пруссияның ұсынған көмегінен бас тартты. Пассау епископы мен оның соборының көпшілігі епархияның дүниелік мүлкін сақтау үшін ақырында мойынсұнды. 1784 жылғы 4 шілдедегі келісім бойынша Австриядағы Пассау епархиясына тиесілі барлық мүлік пен құқықтар қайтарылды, ондықтар мен кірістер оған қайта берілді. Қарсылығында Пассау Австриядағы епархиялық құқықтары мен билігінен, соның ішінде Ардагер провископиясынан бас тартып, 400 000 флорин (900 000 доллар) төлеуге міндеттенді, кейіннен император оны жаңа епархияны жабдықтау үшін жартысына дейін азайтты. Рим папасы Пий VI-ның императордың авторитарлық әрекетіне еріксіз келісуден басқа амалы қалмады. Вена мен Пассау арасындағы келісімге папаның санкциясы 1784 жылғы 8 қарашада берілді, ал 1785 жылғы 28 қаңтарда "Romanus Pontifex" атты құрылыс жарлығы жарияланды. 1785 жылдан бастап Венадағы шіркеулік рәсімдердің тәртібі міндетті болды, "оған сәйкес барлық музыкалық литаниялар, новеналар, октавалар, ежелгі рухани құлшылықтар, сондай-ақ процессиялар, кешкі құлшылықтар және осыған ұқсас рәсімдер жойылды". Көптеген шіркеулер мен капеллалар жабылып, зайырлы мақсаттарға берілді; 1784 жылға дейін ескі діни негіздер мен монастырлардың көп бөлігі таратылды. Дегенмен, бюрократиялық мемлекеттік билікпен тұрақты бейбітшілікке қол жеткізе алмады, ал епископ Эрнест Иоганн Непомук фон Герберштейн шіркеудің бақылауда ұсталуына қатысты императорға бірнеше рет шағымдануға мәжбүр болды, бірақ шағымдары көп нәтиже бермеді. Католик тарихшылары Иосиф пен антиклерикалдық масондардың арасында одақ болғанын айтты.
Regarding the Catholic Church, Joseph was virulently opposed to what he called "contemplative" religious institutions—reclusive institutions that were seen as doing nothing positive for the community. By Joseph's decree, Austrian bishops could not communicate directly with the Curia anymore. More than 500 of 1,188 monasteries in Austro Slav lands (and a hundred more in Hungary) were dissolved, and 60 million florins taken by the state. This wealth was used to create 1,700 new parishes and welfare institutions. The education of priests was taken from the Church as well. Joseph established six state run "General Seminaries". In 1783, a Marriage Patent treated marriage as a civil contract rather than a religious institution. When the Pope visited Austria in 1782, Joseph refused to rescind the majority of his decisions. In 1783, the cathedral chapter of Passau opposed the nomination of a Josephinist bishop and sent, first, an appeal to the emperor himself, which naturally was rejected, then an appeal to the Imperial Diet at Regensburg, from which body, however, help could scarcely be expected. Assistance offered by Prussia was refused by Cardinal Firmian's successor, Bishop Joseph Franz Auersperg, an adherent of Josephinism. The bishop of Passau and the majority of his cathedral chapter finally yielded in order to save the secular property of the diocese. By an agreement of 4 July 1784, the confiscation of all the properties and rights belonging to the Diocese of Passau in Austria was annulled, and the tithes and revenues were restored to it. In return Passau gave up its diocesan rights and authority in Austria, including the provostship of Ardagger, and bound itself to pay 400,000 florins ($900,000), afterwards reduced by the emperor to one half toward the equipment of the new diocese. There was nothing left for Pope Pius VI to do but to give his consent, even though unwillingly, to the emperor's authoritarian act. The papal sanction of the agreement between Vienna and Passau was issued on 8 November 1784, and on 28 January 1785, appeared the Bull of Erection, "Romanus Pontifex". As early as 1785 the Viennese ecclesiastical order of services was made obligatory, "in accordance with which all musical litanies, novenas, octaves, the ancient touching devotions, also processions, vespers, and similar ceremonies, were done away with." Numerous churches and chapels were closed and put to secular uses; the greater part of the old religious foundations and monasteries were suppressed as early as 1784. Nevertheless there could be no durable peace with the bureaucratic civil authorities, and Bishop Ernest Johann Nepomuk von Herberstein was repeatedly obliged to complain to the emperor of the tutelage in which the Church was kept, but the complaints bore little fruit. Catholic historians said there was an alliance between Joseph and anti clerical Freemasons.
Венгрияның корольдік жерлері мен Нидерланды
Жозефтің империясындағы реформалардың қарқыны біркелкі емес еді, әсіресе Венгрияның тәждік жерлерінде. Жозеф өзінің билігінің басында көптеген реформаларына Венгрияны қосуға құлшынбады. 1784 жылы Жозеф Венгрияның корольдік астанасы Пресбургтен Венаға Киелі Стефанның венгриялық тәжін әкелді. Сол сияқты, ол Венаға Қасиетті Вацлавтың богемиялық тәжін де әкелді. Бұл символдық әрекеттер болды, олар Габсбургтердің тәждік жерлері арасындағы жаңа бірлікті көрсетуге арналған, олар біртұтас бірлік ретінде қарастырылуы керек еді. Венгрияда латын тілінен кейін неміс тілі әкімшілдік тіл ретінде қолданыла бастады. 1785 жылы Жозеф жеміс жинауды Венгрияға да таратып, Австрия үлгісіндегі әскери шақыруға дайындау үшін тәждік жерді санауға бұйрық берді. 1787 жылы империяның қалған бөлігіне қолданылған "әкімшілік реттеу" Нидерландыдағы Австрияның иеліктеріне формалды түрде қолданылды, бірақ бұл Бельгия ақсүйектерімен күшті қарсылыққа ұшырады және Брабант революциясына елеулі үлес қосты.
The pace of reform in Joseph's empire was uneven, especially in the crownlands of Hungary. Joseph was reluctant to include Hungary in most of his reforms early in his reign. In 1784, Joseph brought the Hungarian Crown of St. Stephen from Pressburg, capital of Royal Hungary, to Vienna. Similarly, he brought the Bohemian Crown of Saint Wenceslas to Vienna. These were symbolic acts, meant to emphasize a new unity between the Habsburg crownlands, wherein they were to be seen as a singular entity. German replaced Latin as the official language of administration in Hungary. In 1785, Joseph extended his abolition of serfdom to Hungary, and a census of the Crown land was ordered, to prepare it for an Austrian style military draft. In 1787, the "administrative streamlining" that had been applied to the rest of the Empire was nominally applied to Austrian possessions in the Netherlands, but this was fiercely opposed by Belgian nobles, and would be a major contribution to the Brabant Revolution.
Ішкі қарсылық
Жозефинизм империя ішінде көптеген жауларды тудырды – наразы шіркеу басшыларынан бастап ақсүйектерге дейін. Оның билігінің соңғы жылдарында оның кейде радикалды саясатына деген наразылық өте жоғары болды, әсіресе Австриялық Нидерланд және Венгрияда. Ақсүйектер, семинария студенттері, жазушылар және пруссиялық король Фридрих Вильгельмнің өкілдері бастаған халық көтерілістері мен наразылықтары империяның барлық аймақтарында болды, бұл Иосифті баспасөз цензурасын күшейтуге мәжбүр етті. 1790 жылы қайтыс болмас бұрын Иосиф көптеген әкімшілік реформаларын кері қайтаруға мәжбүр болды. Ол Венгриядағы Будаға Святой Стефанның тәжін қайтарды және Венгрия конституциясын сақтауға уәде берді. Ол ресми түрде «Венгрия королі» деп тағайындалмас бұрын 49 жасында қайтыс болды. Иосифтің інісі және мұрагері Леопольд II кейбір жозефин реформаларын жойып, империяның бағытын өзгертті, бірақ Иосифке тән болмаған жергілікті талаптарға құрмет пен сезімталдық танытып, Габсбург жерлерінің бірлігін сақтап қалды.
Josephinism made many enemies inside the empire—from disaffected ecclesiastical authorities to noblemen. By the later years of his reign, disaffection with his sometimes radical policies was at a high, especially in the Austrian Netherlands and Hungary. Popular revolts and protests—led by nobles, seminary students, writers, and agents of Prussian King Frederick William—stirred throughout the Empire, prompting Joseph to tighten censorship of the press. Before his death in 1790, Joseph was forced to rescind many of his administrative reforms. He returned the crown of St. Stephen to Buda in Hungary and promised to abide by the Hungarian constitution. Before he could actually be officially crowned "King of Hungary", he died at the age of 49. Joseph's brother and successor, Leopold II, reversed the course of the Empire by rescinding some Josephine reforms, but managed to preserve the unity of the Habsburg lands by showing a respect and sensitivity for local demands that Joseph lacked.