Кіріспе

Израиль Поттер: Оның елу жылдық жер аударылуы – американдық жазушы Герман Мелвиллдің сегізінші кітабы. Алғаш рет 1854 жылдың шілдесінен 1855 жылдың наурызына дейін «Путнамның ай сайынғы» журналында бөлім-бөлім жарияланып, 1855 жылдың наурызында G. P. Putnam & Co. баспасынан кітап түрінде шықты. Сол сияқты, 1855 жылдың мамырында Джордж Рутледж Лондонда пираттық нұсқасын жариялады. Кітап Мельвиллдің 1840 жылдары алған 108 беттік Израиль Р. Поттердің өмірі мен керемет оқиғалары атты памфлет-автобиографиясына негізделген (Провиденс, Род-Айленд, 1824).

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Израиль Поттер Америка революциясында күресу үшін егіншілік жұмысын тастағанда, ол бірден Бункер-Хилл шайқасына қатысады, онда бірнеше жарақат алады. Бірақ бұл оны тоқтатпайды, және генерал Джордж Вашингтонның құмарландыратын сөйлемін естігеннен кейін, ол одан әрі қызмет етуге ерікті болады, бұл жолы теңізде, мұнда оны тағы да жаман тағдыр күтеді. Израиль британдық теңіз флотының қолына түсіп, Англияға әкелінеді. Дегенмен, ол қашып құтылады, бұл ерекше оқиғалар мен тамаша адамдармен кездесулер тізбегін бастайды. Саяхаты барысында Израиль Янки көтерілісшісін ұнататын және оны Кью Гарденде бағып-қағуға рұхсат беретін үшінші Георг патшамен, Израильді тыңшылық қызметіне тартатын Бенджамин Франклинмен, Израильді "Рейнджер" кемесінің экипажына қосылуға шақыратын Джон Пол Джонспен және Израильді британ түрмесінен босатуға тырысатын Итан Алленмен кездеседі. Осы оқиғалардың барлығында Израиль Поттер батылдығын көрсетеді, бірақ оның патриоттық қайраты оны Америкаға оралу арманына жақындатпайды. Соғыстан кейін Израиль Лондонға келіп, кедейлікке ұшырайды. Ақыры, ол егіншілік жұмысын тастап, 50 жылдан кейін сүйікті Беркшир аймағына қайта оралады. Бірақ көп нәрсе өзгерген. Көп ұзамай Израильдің есімі ұмытылып, ол қайтыс болады, ал туған жеріндегі ең көне емен ағашы құлайды.

Фактикалық негіз

Израиль Поттер (1744–1826) – Род-Айленд штатының Кранстон қаласында туған нағыз адам. Өзінің "Исраил Р. Поттердің өмірі мен таңғажайып оқиғалары" (1824 жылы жарық көрген) атты естеліктерінде айтуынша, ол Бункер-Хилл шайқасының қатысушысы, Революциялық әскери-теңіз флотының теңізшісі, британдықтардың тұтқыны, Англияда қашып шыққан, Францияда құпия агент және хабаршы, ал туған жерінен 45 жылға жұмысшы, жақырып қалған және саудагер ретінде жер аударылған. Мелвиллдің сюжеті Поттердің Джордж III патшасы, Хорн Тук және Бенджамин Франклин сияқты нақты кездесулерін, сондай-ақ оның ешқашан болмаған Этан Аллен мен Джон Пол Джонспен кездесулерін де біріктіреді.

Қабылдау

Шамамен 60 000 сөзден тұратын бұл роман негізгі романдардан әлдеқайда қысқа, бірақ Мельвиллдің ең ұлы екі повесінен – "Бартлби, кеңсе қызметкері" және "Бенито Серено" – әлдеқайда ұзын. Бұл повестер сол кезеңде жазылып, келесі жылы "Пиацца әңгімелері" жинағына енген. Романның жарыққа шығуына дейін Мельвиллдің бұрынғы романы "Пьер: немесе, Екіұштылықтар" сын тұрғысынан және коммерциялық жағынан сәтсіздікке ұшыраған. Мельвилл аяқталған туындысын ұнатпады және оны ақша табу үшін мүмкіндігінше жылдам жазғанын айтты. Баяу, түссіз және керемет бақытсыз басты кейіпкерімен, сондай-ақ көңіл көтерілмейтін, антиклимаксқа ұласатын соңымен бұл роман, Америка революциясы туралы болғанына қарамастан, толық коммерциялық сәтсіздікке ұшырады. Алайда, соңғы жылдары көптеген сыншылар бұл роман Мельвиллтің өзінің повестеу шеберлігінде жайлы сезініп, оның юмор, епті мінездеме беру, эпизодтық оқиғалар мен мазасыз сырлылық сияқты айқын қабілеттерін көрсеткенін дәлелдеуге тырысты. Бұл оның оқуға ең оңай кітаптарының бірі, әсіресе одан кейін 1857 жылы оның ең қиын прозалық туындысы – "Сенімді адам" жарық көргенін ескерсек, бұл қызықты жайт.

Ойынның бейімделуі

Мелвиллдің романы Джо Бравако мен Ларри Рослер тарапынан "Исраил Поттердің дерлік шын және керемет оқиғалары" деп сахналық қойылымға бейімделді. Бір ғана декорацияда елуден астам рөлді бар болғаны алты актер сомдайды, сондықтан бұл қойылым шығармашылық сахналық шеберлікке және алуан түрлі, гендерлік шеңберден шығуға мүмкіндік беретін актерлік құрамға ыңғайлы. Бұл дәстүрлі тарихи қойылым емес, заманауи көзқараспен ұсынылған туынды. Актерлердің репетиция киімдерін киюі және сол дәуір мен кейіпкерлерді бейнелеу үшін қолдан жасалған реквизиттер мен киім-кешектерді пайдалануы ұсынылады. Бұл қойылымның қарқынды әрекетін, сондай-ақ оның терең эмоционалдық мағынасын, біздің заманымызға сөйлейтін жасырын ағымын көрсетеді. Қойылымның әлемдік тұңғыш көрсетілімі 2016 жылы Нью-Гэмпшир штатының Мередит қаласындағы Виннипесоки театрында өтті. Одан кейін 2018 жылы Вермонт штатының Беннингтон қаласындағы Олдкасл театр компаниясында және 2019 жылы Миссури штатының Ганнибал қаласындағы Блафф Сити театрында қойылымдар ұйымдастырылды. Алдыңғы шеберханалық қойылым Нью-Джерси штатының Рэндольф қаласындағы Моррис округінің колледжінің драма бөлімі тарапынан ұсынылды.