Кіріспе

Енотекио ( ; ; Енонтекис; ; ) – Финляндияның Лапландия аймағындағы муниципалитет. Муниципалдық аумақтың басым бөлігі платолар мен батпақтардан тұрады, олар негізінен өзендер бойында кең таралған. Енотекио ауданының барлық жерінің 19% ғана орманмен жабылған. Жалпы аумақтың шамамен 70% әртүрлі деңгейдегі қорықтарға жатады. Енотекио Паллас-Йелластунтури ұлттық паркінің бір бөлігін, сондай-ақ Кесиварси, Пулжу, Пойрисъярви және Тарвантоваараның жабайы табиғат аймақтарын қамтиды. Қатал климат жағдайларына байланысты, Енотекио фаунасында көптеген түрлер кездеспейді; алайда, Оңтүстік Финляндияда таралмаған Арктикаға тән түрлер бар, мысалы, Норвегия леммингі, Арктика түлкісі, қарлы баз, Еуразиялық құрқылдақ, сайрақ және сақиналы сүрегі. Жартылай үйретілген бұғылардан басқа, мұнда көптеген ұсақ сүтқоректілер мен құстар да бар.

Климат

Энонтекио климатының ерекшелігі – солтүстікке орналасуы, Финляндияның қалған бөлігімен салыстырғанда биік жатқандығы және Солтүстік Мұзды мұхитқа жақындығы. Гольфстрім ағысының әсерінен қыстары континенттік климатқа ие орталық Лапландиядағыдай қатал емес, бірақ жаздары қысқа және салқын. Энонтекиодағы жылдық орташа температура Финляндиядағы ең төмен температура болып табылады. Муниципалды ауданның солтүстігіндегі Килписярвиде ұзақ мерзімді орташа температура -2,3°C (Хельсинкимен салыстырғанда: шамамен +5°C; Берлин шамамен +9°C). Шілде айы ең жылы ай, орташа температурасы +10,9°C, ал ең суық ай – қаңтар, орташа температурасы -13,6°C. Осындай экстремалды климаттық жағдайларға байланысты өсімдіктердің өсу маусымы 100 күнді аз ғана асып түседі. Осылайша, 200 күндік қыс өте ұзаққа созылады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері суық маусымда қардың көп түсуімен сипатталады: Финляндияда тіркелген ең жоғары қар қалыңдығы 1997 жылдың 19 сәуірінде Килписярвиде өлшенді. Әдетте, тұрақты қар жамылғысы қазан айында қалыптасып, мамыр айының соңына дейін ерімейді. Қоршалған жерлерде қар одан да ұзақ сақталуы мүмкін, сондықтан Килписярвиде жазғы күн тоғысында дәстүрлі шаңғы жарысы өткізіледі. Энонтекио муниципалды ауданы Солтүстік поляр шеңберінен 200-300 км қашықтықта орналасқан. Осыған сәйкес, күннің ұзақтығында маусымдық айырмашылықтар өте зор. Килписярвиде түн ортасында күн 22 мамырдан 23 шілдеге дейін көрінеді. Сәйкесінше, 2 желтоқсан мен 11 қаңтар аралығында полярлық түн (қараңғылық) басым болады. Энонтекио Финляндияда полярлық шамының (солтүстік жарық) ең көп байқалатын жері: Килписярви аймағында бұл табиғи құбылысты қараңғы маусымда ашық ауа райында төрт түннің үшінде көруге болады.

Тарихқа дейінгі кезең және швед дәуірі

Энонтекиодағы алғашқы адам қонысы соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін, мұздықтардың шегінуінен пайда болды. Бұл жерге Арктика мұхитының жағалауынан Комса мәдениетінің адамдары қоныс аударған. Ең көне қоныс іздері Оунасярви көлінің жағалауында табылды және б.з.д. 6000 жылға дейін соққан. Кейіннен, Энонтекиода ұзақ жылдар бойы басымдықты құраған Лапландияның саам халқы, б.з.д. 3 мыңжылдықтан кейін келген ural тілдерінде сөйлейтін адамдармен араласып, осы тас дәуірінің ата-бабаларының ұрпақтары болып қалыптасты. Бастапқыда Энонтекио тұрғындары аң аулау және балық аулау арқылы күнкөріс істеген, ал жүк тасу үшін тек бірнеше бұғыны ғана ұстаған. Ерте заманада Энонтекио, шамандық саамдарды христиан дініне өткізу барысында шведтің ықпалына ілікті. 16 ғасырда Энонтекиодағы алғашқы шіркеу салынды. Бұл Кёнкамеено өзенінің оң жағалауындағы (қазір Швецияда) Рунала ауылындағы шағын ағаш ғимарат еді. Дәстүр бойынша, шіркеуді христиан дінін қабылдаған үш саам бауыры салған. Бұл орталық кездесу орны болды, онда саамдар діни рәсімдерге жиналды, саудагерлер тауарларын сатуға келді, ал шведтік шенеуніктер белгілі бір уақытта сот отырыстарын өткізді. 1611 жылы Марккина ауылында жаңа шіркеу салынды. Бұл шіркеу қирағаннан кейін, 1661 жылы сол жерде тағы бір шіркеу тұрғызылды. 17 ғасырдың соңынан бастап, ірі бұғы шаруашылығына негізделген саам бұғы мәдениеті Норвегия және швед Лапландиясынан Энонтекиоға тарады. Энонтекио саамдары көшпелі өмір салған; олар жылдық жазғы және қысқы жайылымдар цикліне сәйкес, оңтүстіктегі қылқан жапырақты ормандар арасында Кåfjord, Kvænangen және Солтүстік Мұхит жағалауындағы Nordreisaға дейін малдарымен бірге қозды. Энонтекионың соңғы көшпелілері 1960 жылдарға дейін қоныстанбады, бірақ бұғы шаруашылығының саам мәдениеті әлі де бұғыларды ірі көлемде бағуда сақталған. 17 ғасырдан бастап, алғашқы финдер Энонтекионың оңтүстігіне қоныстанды және отырықшаруашылық мәдениетін енгізді. Фин иммиграциясы және ескі саам халқының ассимиляциясы нәтижесінде жылдар өте финдер басымдыққа ие болды.

Ресей егемендігінің кезеңі

1809 жылы Швеция Фредрикшам келісімі арқылы қазіргі Финляндия аймағын Ресейге өткізгенде, Энонтекио да жаңа құрылған Финляндия Ұлы Герцогтігінің құрамына енді. Швеция-Ресей шекарасы белгіленгеннен кейін Марккина шіркеуі өзеннің швед жағында, демек, қате жақта қалғандықтан, 1826 жылы бұзылып жатты. Оның қабырғалары Муониойоки өзенімен Палойоенсууға жеткізіліп, онда шіркеу қайтадан салынып, содан бері Энонтекионың төртінші шіркеуіне айналды. 1864 жылы шіркеу тағы да Хеттаға көшірілді, ол осы уақытқа дейін аймақтың ең ірі елді мекеніне айналған еді. 1852 жылы Ресей-Норвегия және 1889 жылы Ресей-Швеция шекараларының жабылуы Энонтекионың бұғы шаруашылығымен айналысатын көшпелі халықтары үшін ауыр салдарға әкелді, себебі олар енді малдарымен Солтүстік Мұзды мұхиттың жағалауына көше алмайтын болды. Осының салдарынан олар жайылымдық жерлерін оңтүстік-шығысқа жылжытып, бұғы шаруашылығы мәдениетін Лапландияның қалған бөліктеріне таратуға көмектесті. Әкімшілік билікті шіркеу билігінен бөлу нәтижесінде 1877 жылы Энонтекио саяси муниципалитеті құрылды.

Тәуелсіздік алғаннан кейін

1917 жылы Финляндия тәуелсіздік жариялағаннан кейін Энонтекио да тәуелсіз Финляндия республикасының құрамына кірді. 1941–1944 жылдардағы Ұзақ соғыс кезінде, Финляндия Германиямен одақтасып, Кеңес Одағына қарсы күрескенде, Энонтекио, солтүстік Финляндияның баршасымен бірге, Вермахттың операциялық аймағының бір бөлігі болды. 1942 жылы Энонтекиодағы немістер Норвегиядағы және Петсамодағы «Штурмбок» бекінісін құрыуға кірісті, мұның мақсаты Арктика мұхитындағы порттарды қорғау болды. 1944 жылдың 4 қыркүйегінде Финляндия Кеңес Одағымен Мәскеудегі қару тоқтату туралы келісімге қол қойып, неміс әскерлерін елден шығаруға міндеттенген кезде, фин-неміс Лапландия соғысы басталды. Лапландияның азаматтық халқы өте қысқа мерзімде қауіпсіз жерге көшірілуі керек болды. Энонтекио халқы батыс Лапландияның барлық тұрғындарымен бірге бейтарап Швецияға эвакуацияланды. Немістер оңтүстік Лапландиядан жылдам шығып кеткеннен кейін, Вермахттың 7-ші тау дивизиясының 12 000 әскері қазан айының соңында «Штурмбок» бекінісін басып алды. Немістер шегінетін кезінде «жанып қалған жер» тактикасын қолданды және Энонтекио да қиратылды. Суық қыс айларында, бекіністерде бекініп алған неміс әскерлері мен Марккинада қарсы тұрған фин әскерлері арасында тоқырау соғысы жүрді. Вермахт Петсамо мен Солтүстік Норвегиядан бас тартқаннан кейін «Штурмбок» бекінісі стратегиялық маңыздылығын жойды және 1945 жылдың қаңтар айының басында ешқандай қарсылықсыз тазартылды. Солтүстік Норвегиядағы Лингеннің соңғы бекінісінің қанатын қорғау үшін немістер әлі де Кесиварси аймағының солтүстігінде әрекет етті, онда шағын ұрыс операциялары болды, содан кейін 27 сәуірде Кильписъярвидегі соңғы Вермахт әскері Финляндия аумағынан кетіп қалды.

Әкімшілік

2017-2021 жылдардағы сайлау кезеңінде кейбір даулы шешімдер қабылданғаннан кейін, бұрынғы үстемдік құрған Орталық партияның бірнеше мүшесі «Энтоткейелістер дауысы» («Энтоткейе халқының дауысы») тәуелсіз тізімін құрды. Жергілікті мәселелер бойынша ең жоғары инстанция саналатын 2021 жылғы муниципалитет кеңесі сайлауында жаңа «Энтоткейелістер дауысы» тізімі ең көп дауыс жинап, қазір муниципалитет кеңесіндегі 17 өкілдің бесеуін құрайды. Ауылдық Финляндиядағы екі ірі партия – Ұлттық коалиция партиясы мен Орталық партиясы – муниципалитет кеңесінде әрқайсысы үш орынға ие. Жасылдар лигасы мен Жоhtti Sápmelaččat жергілікті саам тізімі әрқайсысы екі өкілден ұсынады. «Энтоткейелістер дауысы» сияқты, «Финдер партиясы» да муниципалитет кеңесіне жаңадан келді. «Финдер партиясы» мен Христиан-демократтар әрқайсысы муниципалитет кеңесіне бір өкілден сайлайды. 2017 жылдан бері Ұлттық коалиция партиясы мен Христиан-демократтар жергілікті одақта болып келеді. Жергілікті муниципалитет кеңесіндегі орын саны – 17. +Муниципалитет кеңесінің құрамы (2021–2025) Партия Сайлау қорытындысы 2021 Орын саны Enontekiöläisten ääni 29,6% 5Ұлттық коалиция партиясы 19,8% 3Орталық партия 17,2% 3Жасылдар 9,9% 2Johtti Sápmelaččat 9,9% 2Финдер партиясы 8,9% 1Христиан-демократтар 2,8% 1

Елтаңба

Энонтекионың елтаңбасын Олоф Эриксон жасаған. Онда көк фонда күміс түсті, қызыл тісті қауырсын бейнеленген. Қауырсын Солтүстік Лапландияда кең таралған құс және бұрын Энонтекио тұрғындары үшін маңызды тағам болған, сондықтан оны «өмір құсы» деп те атайды.

Туған қалалар

Энонтекио көршілес үш муниципалитетпен – Швециядағы Кируна, Норвегиядағы Сторфьорд және Каутокеиномен әріптес муниципалитет болып табылады.

Экономика

Энонтекио экономикасының құрылымында қызмет көрсету секторында жұмыс істейтіндердің үлесі зор: еңбекке қабілетті халықтың 76%-ы үшінші секторда жұмыс істейді, олардың 45%-ы мемлекеттік қызметте. Энонтекио тұрғындарының 13%-ы ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығында, ал 6%-ы өңдеу өнеркәсібінде жұмыс істейді. Лапландияның құрылымдық жағынан әлсіз аймағына тәндей, Энонтекиодағы жұмыссыздық үлкен мәселе болып табылады: 2007 жылғы қаңтарда 24,7% жұмыссыздық деңгейімен муниципалитет Финляндияның барлық муниципалитеттері арасында екінші ең жоғары көрсеткішті көрсетті. 1996 жылы Финляндиядағы экономикалық дағдарыстың шыңында жұмыссыздық деңгейі 40%-ға жуық болды. Бұғы шаруашылығы Энонтекиода ұзақ жылдар бойы басты кәсіп болып келді. Лапландияның солтүстік-батысында бұғы шаруашылығы ғасырлар бойы дамып келеді, ал Финляндияның басқа аймақтарында бұғы шаруашылығы кең көлемде 19 ғасырда ғана жапайы фин орман бұғыларының (Rangifer tarandus fennicus) қырылуынан кейін енгізілді. Бұғы шаруашылығы бүгін де маңызды рөл атқарады. Шаруалар Наккала және Кесиварси кооперативтерінде (палискунта) біріккен және олардың жалпы саны 20 000 жартылай үйретілген бұғыдан тұрады. Климаттық жағдайларға байланысты ауыл шаруашылығы шектеулі, бірақ сүт шаруашылығы шағын ауқымда жүргізіледі. Өсімдік жамылғысының сиректігіне байланысты орман шаруашылығының үлесі аз. Туризм Энонтекиодағы маңызды кәсіп саласы болып табылады, тіпті Лапландиядағы ірі шаңғы курорттары бар муниципалитеттерге қарағанда келушілер саны аз болса да. Энонтекио көбінесе табиғат туристерін тартады, олар Лапландияға жаяу серуендеу, балық аулау, каноэмен жүзу, шаңғы тебу немесе қар көлігімен саяхаттау үшін келеді, сондай-ақ Солтүстік Мұзды мүйіске баратын автомобиль туристері де келеді. Жыл сайын 100 000-нан астам түнгі тұру тіркеледі. Туристердің 20 пайызы шетелден келеді. Ең көп саны норвегиялықтар, одан кейін немістер, шведтер, голландтар және британдықтар. Норвегиялықтар Энонтекиоға негізінен төмен бағалары үшін келеді. Норвегиялық сауда туризмі Энонтекиодағы бөлшек сауда айналымының 40%-ын құрайды, ал шекараға жақын Килписъярвиде – 60–70%-ын құрайды.

Көлік

Энонтекионың ең маңызды көлік байланысы – 21 (E8) тас жолы. Ол Ботния шығанағындағы Торнио қаласынан басталып, Финляндия-Швеция шекарасының бойымен созылады және Норвегия шекарасындағы Кильписярвиде аяқталады. 93 тас жолы 21 тас жолынан Палойоенсуу жерінен бөлініп, бастапқыда шығысқа қарай Хетта муниципалитетінің орталығына, содан кейін солтүстікке қарай Норвегия шекарасына дейін жетеді. Муниципалитеттің оңтүстік бөлігіндегі ауылдар шағын жолдар арқылы байланысады. Бірақ Энонтекионың солтүстік бөлігінде тек 21 тас жолы ғана бар, ол Мюонионжоки және Кёнкамеено өзендерінің жағалауымен өтеді; өзен аңғары мен Норвегия шекарасы арасындағы адам тұрмайтын аймақта мүлде жол жоқ. Энонтекиода үш шекаралық өткізу пункті бар: Каресуванто ауылы Швециямен көпір арқылы байланысады, ал Норвегиямен шекаралық өткізу пункттері Кильписярви және Кивиломполода орналасқан. Муниципалитеттің Хеттадан батысқа қарай өз әуежайы бар (Энонтекио әуежайы). Ол негізінен чартерлік рейстер арқылы қол жеткізіледі, олардың жолаушылары әуежайдың жолаушылар ағынының 95% құрайды. Энонтекиоға жүйіп тұратын рейстер тек көктемде ғана іске қосылады. Finncomm Airlines компаниясы наурыз және мамыр айлары аралығында Хельсинки-Вантадан Энонтекиоға тікелей рейстер ұсынады. Жылдық жолаушылар ағыны 13 700 адамды құрайды, бұл салыстырмалы түрде аз көрсеткіш. Энонтекио теміржол желісіне қосылмаған. Ең жақын теміржол станциясы оңтүстікке қарай Колариде орналасқан.

Білім беру және әлеуметтік мәселелер

Енотекайода бес бастауыш мектеп бар: Кильписярви бастауыш мектебінде оқушылар балабақшадан бастап 9-сыныпқа дейін, ал Каресуванто, Хетта және Пельтоярви мектептерінде балабақшадан 6-сыныпқа дейін оқытылады. Енотекайоның жоғары сынып мектебіне 7-9-сынып оқушылары қабылданады. Жоғары білім беруге түсуге Енотекайо орта мектебін бітіргеннен кейін болады. Кильписярви және Каресуванто бастауыш мектептері мен Енотекайо жоғары сынып мектебі саам оқушыларына ана тілінде білім береді. Ересектер білімі оқу орталықтарында жүзеге асырылады. Қалалық кітапхана Хеттаның орталық бөлігінде орналасқан, ал шалғайдағы аймақтарды жылжымалы кітапхана қамтамасыз етеді. Хельсинки университеті Кильписярвиде биологиялық зерттеу станциясын ұстап тұрады. Оулу университеті де Кильписярвидегі KAIRA радио телескопын басқарады. Денсаулық сақтау көршілес Муонио муниципалитетімен бірлесіп ұйымдастырылады. Енотекайода стационарлық емдеу үшін екі денсаулық сақтау орталығы бар, біреуі Хеттада, екіншісі Каресувантода. Төсек-орындар Муонио денсаулық сақтау орталығында бар.

Ғимараттар

Энонтекио шіркеуі 1951/52 жылдары Хеттаның орталық ауылында Лапландия соғысында қираған бұрынғы шіркеудің орнына салынды; ол муниципалитеттің алтыншы шіркеуі. Бұл кірпіш пен бетоннан салынған, сәулетші Вейкко Ларкастың жобасы бойынша жасалған заманауи ғимарат. Шіркеу мұнарасының биіктігі 30 метрді құрайды және ол кіреберіс арқылы негізгі залмен байланысқан. Суретші Ууно Эскола фреска және мозаика техникаларын қолданып, шіркеудің тұғырын жасады. Онда Лапландия мен оның халқына бата тілеген қайта тірілген Иса Мәсіх бейнеленген. Шіркеудің аспаптық органы 1958 жылы Германиядан сыйлық ретінде алынған. Ескі құрылымдары сақталғандықтан Култима, Няккала, Нуннанен, Пелтовуома, Пёйрисъярви және Райттиярви ауылдары ресми мәдени ескерткіштер тізіміне енгізілген. Сонымен қатар, Норвегия шекарасына жақын 1943 жылы салынған Ахдаскуру тас көпірі де тізімде бар; ол Лапландия соғысы кезінде қиратылмаған Лапландиядағы жалғыз көпір.

Мұражайлар

Энонтекиода үш мұражай бар: 1991 жылы ашылған жергілікті тарих мұражайының ғимараттары муниципалитеттегі әртүрлі ауылдардан Хеттаға көшірілді. Оларға 19 ғасырдың соңына қарай салынған Рааттама ауылынан әкелінген шаруа үйі, 1920 жылдардағы Йликиродағы тұрғын бөлмесі, 18 ғасырдан қалған Йликиродағы астық сақтау қоймасы, 1937 жылы салынған Муоткаярвидегі сауна және көршілес Киттиля муниципалитетінің Кауконен ауылынан әкелінген мал қорасы жатады. Фьелл Лапландиясының табиғат және мәдениет орталығы Фин орман шаруашылығы басқармасы (Metsähallitus) күтімінде және Хеттада орналасқан. Онда солтүстік Лапландияның табиғаты мен Сами халықтарының мәдениеті туралы көрмелер ұйымдастырылған. Каресувантодан шамамен 20 км солтүстікке орналасқан Ярамада Лапландия соғысы кезіндегі Стурмбок бекінісінің бір бөлігі қайта жаңартылды. 1997 жылдан бері Энонтекиода Лапландия соғысы тарихына арналған қосымша мұражай жұмыс істейді.

Тұрақты оқиғалар

1971 жылдан бері наурыз айының басында саам мәдени шарасы – Хетаның Мария күндері (Hetan Marianpäivät) өткізіліп келеді. Бұл шара саамдықтардың ерекше мерекелерде шіркеу ауылында кездесу дәстүрін жалғастырады. Бүгінде Мария күндеріне саам музыкасының концерттері, өнер көрмелері, рен шәйімен жүру және лассо тастау жарыстары кіреді. Пасхада Энонтекиоде шіркеу және камералық музыка фестивалі – Хеттаның музыка күндері (Hetan musiikkipäivät) ұйымдастырылады. Сәуірдің соңынан мамырдың басына дейін мұз тесігінен балық аулау жарысы (Kilpisjärven pilkkiviikot) балықшыларды қызықтырады. Жаздың соңында Кильписярви маңындағы төбелерде бағдарлау спортынан турнир (Suomen tunturisuunnistus) өтеді.