Муш қаласының тарихы мен географиясы

Этимология

Мұштың атының шығу тегі туралы әртүрлі түсініктер бар. Кейде оның аты әрмен тіліндегі «mshush» сөзімен байланыстырылады, ол «тұман» деген мағынаны білдіреді. Бұл түсінік қала мен оны қоршаған жазықтықтың таңертең көбінесе тұманға оранылуымен түсіндіріледі. 17 ғасырдағы саяхатшы Евлия Челеби Немруд (Нимрод) жасаған алып тышқанның қала мен оның тұрғындарын жойғаны туралы аңыз айтады, содан кейін қала Муш деп аталған (парсы тілінде «муш» сөзі «тышқан» дегенді білдіреді). Басқалар оның атауын ежелгі Анатолияның әртүрлі халықтарының аттарымен – мысқылармен немесе мисиялықтармен, сондай-ақ ассириялық және хеттік дереккөздерде кездесетін «мысқы» және «мушуни» топонимдерімен байланыстырады. Муш қаласының негізі қашан қаланғаны белгісіз, бірақ қала маңынан Урарту патшасы Менуаның (шамамен б.з.д. 800 жыл) клинопись жазуы табылған, бұл сол кезде осы жерде елді мекен болғанын көрсетеді. Орта ғасырларда Муш Арменияның Тарон аймағының орталығы болды. Бұл қала алғаш рет 9-10 ғасырлардағы армян қолжазбаларында есімдерін тапқан. 8 ғасырдың соңында Муш Тарон аймағымен бірге армян Багратид (Багратуни) әулетінің билігіне көшті, олар оны арабтардан қайтарып алды. 969 жылы Муш пен Тарон аймағы Византия империясының құрамына қосылды. 11 ғасырдан кейін қалада Ахлатшахтар, Аюбидтер, Ылханидтер және Қара Қойлы сияқты исламдық династиялар билік етті. 10-13 ғасырларда Муш 20-25 мың тұрғыны бар маңызды қалаға айналды. 1387 жылы Орталық Азияның билеушісі Тимур осы аймардан өтіп, Муш қаласын шайқассыз басып алды. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясы» мәліметінше, қала халқы күрдтер мен армяндар арасында шамамен тең бөлінген. Қаланың мұсылман халқы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918 жж.) Муш қырғынының құрбаны болды. 1915 жылғы армян геноциді кезінде аймақтың жергілікті армян халқы құрылысқа ұшырады. 1915 жылдың маусым және шілде айларында Муш санджағында (234 ауыл мен қалада тұратын) 140 000-нан астам армян нысанаға алынды. Әскери жастағы армян ер адамдары Бірінші дүниежүзілік соғысқа шақырылды. Армян халқы осы қауіптерге қарсы қорғанышсыз болды. 1916 жылдың ақпанында Ресей империясының әскерлері Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланы басып алды. 1917 жылы Мұстафа Кемалдың түрік екінші армиясы оны қайта басып алды. 1960 жылдары Муш шенеуніктері Аракелоц монастырын динамитпен жарыққа ұшыратты.

Various explanations of the origin of Muş's name exist. Its name is sometimes associated with the Armenian word mshush, meaning fog, explained by the fact that the town and the surrounding plain are frequently covered in fog in the mornings. The 17th century explorer Evliya Çelebi relates a myth where a giant mouse created by Nemrud (Nimrod) destroys the city and its inhabitants, after which the city was named Muş (muš means "mouse" in Persian). Others have proposed a connection with the names of different ancient Anatolian peoples, the Mushki or the Mysians, or the toponyms Mushki and Mushuni mentioned in Assyrian and Hittite sources, respectively. The date of foundation of Mush is unknown, although a settlement is believed to have been around by the time of Menua, the king of Urartu (c. 800 BC), whose cuneiform inscription was found in the city's vicinity. During the Middle Ages, Mush was the center of the Taron region of Armenia. It is first mentioned as a city in Armenian manuscripts of the 9th and 10th centuries. In the late 8th century, Mush, along with the Taron region, came under control of the Armenian Bagratid (Bagratuni) dynasty, who reconquered it from the Arabs. Mush and the Taron region were captured and annexed to the Byzantine Empire in 969. After the 11th century, the town was ruled by Islamic dynasties such as the Ahlatshahs, Ayyubids, Ilkhanids and Kara Koyunlu. In the 10th 13th centuries Mush developed into a major city with an estimated population of 20 to 25 thousand people. In 1387 the central Asian ruler Timur crossed the area and apparently captured Mush town without a battle. According to the Encyclopædia Britannica (1911) the population was nearly equally divided between Kurds and Armenians. The town's Muslim population was the subject of the Muş Massacre during World War I (1914 1918). During the Armenian genocide of 1915 the indigenous Armenian population of the region was exterminated. Over 140,000 Armenians of the Mush sanjak (living in 234 villages and towns) were targeted in June and July 1915. Military aged Armenian men were conscripted to serve in World War I. The Armenian population was largely defenseless to these threats. The town was captured during by the forces of the Russian Empire in February 1916 during the World War I. It was recaptured by Mustafa Kemal's Turkish Second Army in 1917. In the 1960s, the Arakelots Monastery was dynamited by Muş officials.

Білім

Алпарслан университеті – Муш қаласындағы университеттердің бірі.

Климат

Муш ылғалды континенттік климатқа ие (Кеппен климаттық жіктелуі: Dsa, Треварта климаттық жіктеуі: Dc), суық, қарлы қыстары мен ыстық, құрғақ және күннөлді жаздары бар.