Кіріспе

1956 жылы түсірілген фильм. «Соғыс және бейбітшілік» – Лев Толстойдың 1869 жылғы осы аттас романы негізінде түсірілген эпикалық тарихи драма. Оны Кинг Видор режиссерлік етіп, сценарийін де жазған, ал Дино Де Лаурентис және Карло Понти продюсерлік еткен. Фильмде Одри Хепберн Наташа, Генри Фонда Пьер, Мел Феррер Андрей рөлінде ойнаған, сондай-ақ Оскар Хомолька, Витторио Гассман, Герберт Лом, Джереми Бретт, Джон Миллс және Анита Экберг (оны танымал еткен алғашқы рөлінің бірі) қатысқан. Музыкалық қосымшасын Нино Рота жазса, дирижерлікке Франко Феррара жетекшілік еткен. «Соғыс және бейбітшілік» 1956 жылдың 21 тамызында көрсетіліп, аралас пікірлерге ие болды. Кейбір сыншылар фильмде Толстойдың романының көп бөлігі қысқартылғанын және 50 жастағы Генри Фонданың 20 жастағы Пьер Безухов рөлінде ойнағанын сынады. Фильм «Оскар» сыйлығына «Үздік режиссер», «Үздік түсірушілік» (түсті) және «Үздік костюм дизайны» (түсті) номинациялары бойынша ұсынылды. Сонымен қатар, ол төрт «Алтын глобус» номинациясына, оның ішінде «Үздік драма фильмі» және «Драмалық фильмдегі үздік әйел актриса» (Одри Хепберн) номинацияларына ие болды және «Үздік шетелдік фильм» номинациясында жеңіске жетті. 2020 жылдың ақпан айында фильм Кинг Видордың мансабына арналған ретроспектива аясында 70-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде көрсетілді.

Сюжет

1805 жылы Наполеон Бонапарт Еуропаның көп бөлігін жаулап алу үшін аумақты кеңейтуге тырысады. Мәскеуде көптеген жас жігіттер әскерге шақырылды, соның ішінде граф Илья Ростов пен оның әйелі Натальяның ұлы Николай Ростов, жас Петя мен көңілді, бірақ адал Наташаның інісі. Ростовтардың досы Пьер, ауру, бай граф Безуховтың заңсыз ұлы, жақында Парижден оралды және Наполеон теңдік пен бостандықты орната алатын «тазалаушы күш» деп санайды. Пьер бейбітшіл болғанымен, Николайға сәттілік тілейді де, әскер офицері, әйгілі құмар ойыншы Долоховты аралайды. Олар ішімдікке тойып, ойын-сауықпен көңіл көтереді, бірақ князь Андрей Болконский, Долоховтан әлдеқайда жақсы мінезді офицер, олардың әрекетіне араласады. Андрей Пьерге, өлімге жақын болған әкесі оны шақырып отырғанын айтады, ал Пьер әкесінің үйіне барады, онда туыстары оны құрметсіздікпен қабылдайды. Бірақ граф қайтыс болғаннан кейін және ол Пьерді заңды ұл ретінде қабылдап, жалғыз мұрагері етіп тағайындағаннан кейін олардың сыны жалтақ құрметке айналады. Қылмысты Хелен Курагина бірден Пьерге көз тіреді және көп ұзамай ол оған ғашық болады, ал оның әкесі, князь Василий Курагин, Пьердің байлықтарын басқарушы ретінде өзін таныстырады. Бір күні Пьер Андрейді ауылға шығарып салады, ол жүкті әйелі Лизаны әкесінің үйіне алып барады. Андрей Лизаның махаббатына түсіп қалғандай сезінеді, ол бұрын Пьерге үйленбеуге кеңес берген еді, ал қазір Пьер оның ескертулерін елемейді. Андрей Лизаны қарындасы Мария мен қатал әкесі Николай Болконскийге қоныстандырғаннан кейін майданға кетеді және армия қолбасшысы фельдмаршал Михаил Кутузовтың көмекшісі болады. Аустерлиц шайқасында Андрей жаудың туын тартып алып, қарсы шабуылға өтеді, бірақ жараланып, өлімге тасталады. Ол шайқас даласын қарап тұрғанда Наполеон Андрейге тап болады және оның батырлығына таңғалып, жеке дәрігеріне қарауды бұйырады. Мәскеуде Пьер ресейліктердің бейбітшілік туралы келісімге келуін білгенде, Хелен оны елге жалғыз оралуға көндіреді, өйткені ол қалада маусымды сарбаздарды қарсы алумен өткізе алады. Николай Наташаның қуанышына орай аман-есен үйге оралады. Осы арада Андрей отбасына оралады, дәл сол кезде Лиза босана бастайды. Ұлдары Коля аман қалса да, Лиза босанғаннан кейін қайтыс болады, ал қайғыға батқан Андрей оған жеткілікті жұбаныш пен сүйіспеншілік көрсетпегендігі үшін өзін кінәлайды. Уақыт өте келе, Хелен Долоховпен сырбаздыққа түседі, ал Пьер олар туралы қаңқуларды естігенде, Долоховты қорлап, оны дуэльге шақырады. Пьер атыс қаруын жақсы білмейді, бірақ Долоховты атып, жаралайды, ал Долоховтың атуы қанауына келмейді, Пьер зардап шекпейді. Пьердің осындай өркениетсіз әрекетке итермеленгеніне ашуланып, ол Хеленнен ажырасып, Ростовтармен бірге олардың ауылдық үйіне баруға келіседі. Бір күні олар аң аулап жүргенде, Наташаға ғашық болған Андреймен кездеседі. Кейін Андрей Наташамен бірінші балда билейді және оған үйленгісі келетінін түсінеді. Князь Болконский Андрейді бір жыл күтуге шақырады, өйткені Наташа тым жас, ал Ростовтар олармен тең емес, бірақ Андрей әлі де оған үйленгісі келсе, келісуге уәде етеді. Наташа Андрейді күтемін деп уәде береді, ал Андрей Пруссияға сапарға шығады, онда Александр патша мен Наполеон 1807 жылы маусымда бейбітшілік келісімін қол қояды. Андрей кеткен кезде Наташаны Анатолий Курагин, Хеленнің ағасы, әпкесі сияқты суық жүректі және азғындыққа салынған. Анатолий жасырын үйленгенімен, Наташаны онымен қашып кетуіне көндіреді, бірақ олардың жоспарларын Наташаның туысы Соня және Пьер бұзады, ол Анатолийге Наташаның беделін бұзатын болса, некелерін ашумен қорқытады. Пьердің қатерлері тым кеш келеді, бірақ көп ұзамай бүкіл Мәскеу Наташа туралы әңгімелейді, ол Андрей қарым-қатынасын аяқтағаннан кейін ауырады. Бірнеше айдан кейін ол Пьерден Андрейге өкінуін сұрайды, ал Пьер оған ғашық, ол өзін кінәсіз деп санайды және егер ол еркін болса, оның қолын сұрайды. 1812 жылы Наполеон бейбіт келісімге қарамастан Неман өзенінен Ресейге өтеді. Француз армиясының басымдылығына тап болған Кутузов өз әскеріне кері шегінуге бұйрық береді. Олар кері шегінгенде, солдаттар мен шаруалар ауылды өртеп жібереді, сондықтан француздар азық-түліксіз қалады. Офицерлері оның стратегиясына наразылық білдірсе де, Кутузов Ресейді құтқарудың жалғыз жолы - француздардың өздерін шаршауына жол беру екенін айтады. Көп ұзамай Смоленск қаласы тасталып қалады және Кутузов Бородинода тұруға шешім қабылдайды. Соғысты өз көзімен көргісі келіп, оған деген жек көруінің негізділігін анықтау үшін Пьер Бородиноға сапарлайды, онда ол шайқас алдында Андрейдің лагерін табады. Пьер Андрейді Наташаны кешіруге шақырады, бірақ Андрей оны кешіре алмайтынын айтады. Ертесіне Пьер қоршап тұрған шайқасты қорқынышпен бақылайды және француздардың ресейліктерді қырғынын көреді. Наполеонның батыр деп есептеген адамының қатыгездігін түсінгеннен кейін, Пьер оны қарғыс айтады. Кутузов Мәскеуден артық шегінуге шешім қабылдайды, ескі астананы француздарға тастап кетеді. Мәскеуде Ростовтар қашқындардың көп санымен бірге үйлерін тастауға дайындалып жатыр, сол кезде жараланған ресейлік солдаттар олардың үйіне тоқтауға үмітпен келеді. Наташа оларды тастап кетіп, тұтқынға түсуіне жол беруге болмайды деп талап етеді, солдықтан олар Ростовтардың вагондарына салынып, алыс ауылға апарылады. Наполеон үкімет қашқанын және оған бағыну үшін ешкім қалмағанын білгенде ашуға ілеседі. Пьер бір күні француз императорын өлтіруге тырысады, бірақ оны іске асыра алмайды және тұтқынға алынады. Осы арада Наташа Андрейдің олардың күтіміндегі жараланғандардың арасында екенін біліп, онымен қайта табысады. Пьер тұтқынмен танысқан шаруа Платонмен дос болады, ал Ростовтар Андрейді жазылу үшін монастырға апарып салады. Бірақ Андрейдің жаралары өлімге алып келеді және Мария мен Коля оны қоштасуға келгенде ол қайтыс болады. Наполеон Кутузовтың оны алдағанын түсінеді және қысқа уақыт ішінде Ресейде қалып қоюдан қорқып, әскеріне шегінуге бұйрық береді. Пьер мен Платонды қоса алғанда, тұтқын әскерлермен бірге шегінуге мәжбүр болады, олардың көптегені қайтыс болады. Ресейлік әскерлер француздардың артынан қуады, оларға демалыс беруге мүмкіндік бермейді және артта қалғандарды жояды. Әке-шешесінің қарсылығына қарамастан, әскерге қосылған Петя Долоховқа хабарламамен жіберіледі, оның взводына бас полкке қосылуға бұйрық береді. Соңғы шайқасқа асыққан Долохов Петяны ертесіне француздарға шабуыл жасауға рұқсат береді. Петя шайқаста қаза табады, ал Пьер бостандыққа шығарылғанмен, осы оқиғаға қатты қайғыдайды. Долохов Пьерге Хелен қайтыс болғанын хабарлайды, ал кейіннен француздардың Немкадан шегінуі кезінде басқа ресейлік әскерлерге қосылып, оларға шабуыл жасайды. Ростовтар Мәскеуге оралып, үйлерінің өртенген қалдықтарын көреді, тек бір қанаты сақталған. Бірақ Наташа отбасына олардың барған сайын жағдайды жақсартуға шақырады, ал қалғандары орналасқаннан кейін Наташа қайғымен бақытты күндерін еске алады. Содан кейін ол есікте тұрған Пьерді көреді және оны құшақтап алады. Ол оған үйлері сияқты, зардап шегіп, жараларын көрсетсе де, тұрғанын айтады, Наташа Пьерді сүйіп, олар бірге бақшада серуендейді.

Романнан айырмашылықтары

Фильмнің сценарийін түпнұсқа романнан айтарлықтай қысқарту қажет болды. Ол негізінен Наташа, Пьер және Андрейге, олардың күрделі қарым-қатынасына және Наполеон шапқыншылығының тарихи оқиғалары фонындағы жеке дамуына бағытталған. Мәскеудегі көбінесе сахналар Ростовтардың үйінде өтеді, ал ауылдық эпизодтар қысқартылды, бірақ Наташа Андреймен алғаш рет кездесетін аң аулау сияқты кейбір ерекшеліктер бар. Бұл Ростовтардың ауылдық емесiндегi екі эпизодты біріктіру, себебі романда Андрей, ол кезде Наташаның күйеуі, аң аулауға қатыспайды. Санкт-Петербургте сахналар жоқ. Николай, Соня және Мария арасындағы қарым-қатынас азайтылды. Сақталған тарихи тұлғалар – генерал Кутузов пен Наполеон. Кішкентай шайқастар жойылды, ал романда суреттелмеген Наполеонның Березинаны кесіп өтуі қосылды. Ішкі монолог идеясы, әсіресе Наташаға қатысты, сақталды, бірақ фильмде француз тілінің кең қолданылуы қамтылмады. Эпилогтағы оқиғалар да, Толстойдың тарихқа қатысты ойлары да енгізілмеді.

Даму

Британдық продюсер Александр Корда Толстойдың романын экранға бейімдеуге қызығушылық танытқан болатын, ол 1941 жылы Орсон Уэллс режиссерлік етіп, Мерл Оберон мен Агнес Мурхед түсіп, Лилиан Хеллман сценарий жазуы тиіс еді. Корданың жобасы Кеңес үкіметімен келісімге келе алмағандықтан іске аспады. 1950 жылдары Майк Тодд фильмді экранға бейімдеуді белсенді түрде қолға алды, тіпті совет және югослав шенеуніктерімен түсірілім алаңдарын және қажетті көптеген массовкаларды ұйымдастырды, сондай-ақ Фред Зиннеманды режиссер ретінде шақырды. Бірақ Тодд "Сексен күн сайын жер шаруашылығы" фильміне назар аудару үшін бұл жобадан бас тартты. Де Лаурентис Paramount компаниясы таратуды дұрыс жүргізбегенін және олар екі-үш есе көп табыс табуы мүмкін болғанын айтты. 1958 жылдың сәуір айына қарай Франция, Италия және Германияда 6 миллион доллардан астам табыс тапқан еді. Италияда бұл фильм 15,7 миллион көрерменмен ең танымал фильмдердің бірі болды.

Мұра

1959 жылы тамызда шыққан бұл фильм Кеңес Одағын Толстойдың романы бойынша фильм түсіруге шабыттандырды, оны Сергей Бондарчук (Пьер Безухов рөлін ойнаған) режиссерлік етті, ал Вячеслав Тихонов пен Людмила Савельева князь Андрей Болконский мен Наташа Ростова рөлінде ойнады. Бұл төрт бөлімдік бейімдеме шынайы соғыс сахналары үшін сыншылар тарапынан жоғары бағаланды және «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын жеңіп алды.