Кіріспе

Непалдағы эстетикалық модернизм қозғалысы

Непал сәулеті – көркемдік және практикалық мәселелердің бірегей үйлесімі. Үндістан, Тибет және Қытай сауда жолдарының тоғысында орналасқан Непал сәулеті осы мәдени орталықтардың ықпалын көрсетеді. Пагода сәулеті елдегі индуист ғибадатханаларында маңызды орын алады. Керісінше, будда ғибадатханалары буддалық сәулеттің тибеттік дәстүрін көрсетеді, ал ступалар ерекше көзге түседі. Моғол, шың және күмбез стильдері де Непалда кең мүмкіндіктерге ие. Непал сәулетіне Үндістаннан күшті ықпал келсе, Невар халқының да айқын ықпалы бар. Непал сәулетінің тарихының көп бөлігі белгілі бір кезеңде билік құрған әулеттермен байланысты. 18-19 ғасырлардағы жаһандық индустриализация әлемдегі құрылыс саласының көп бөлігін өзгертті. Дегенмен, Непал өзгеше сәулеттік бағытты ұстанды. Непал тарихының кейбір оқиғалары мифтер арқылы баяндалады, олардың ең ертесі 1558 жылға дейін жетеді. Осы кезеңде Деопатандағы Пашупатидің Шайва ғибадатханасы, Чангу Нараянның Вайшнав ғибадатханасы және Сваямбудың будда ступасы сияқты ғибадатханалар салынды. Бұл уақытта үш Невар пагодасы ғибадатханасының құрылысы да маңызды сәулеттік жетістік болды. Шерпалардың барлық үйлері сопақ пішіндес, екі қабатты, қатаң шатыры бар және көбінесе үйдің негізі төбеге немесе оның артындағы беткейге кіріктірілген. Непал үйлерінде ішкі температураны жағымды деңгейде ұстауға мүмкіндік беретін ерекшеліктер бар, мысалы:

Тас сияқты материалдарды пайдалану
Күннің шамадан тыс әсерін болдырмау үшін еңкейтілген шатырлар
Шынысыз есіктер мен терезелер. Бұл пассивті салқындату мүмкіндіктері Непал тұрғын үйлерін орташа температурада ұстауға тиімді болып табылады.

Ғибадатхананың сәулеті

Непалдағы ғибадатханалар көбінесе индуисттік құдайға табыну орындары болып табылады. Ғибадатханалардың пагода шатырымен салынғандығы жиі кездеседі. Ступалар негізінен буддизммен байланысты және оның пайда болуынан бері осы дінмен тығыз байланысты. Непалдың көптеген дәстүрлі құрылыстары қатты жер сілкінісі салдарынан қирады, ал ғимараттардың құлауының басты себебі – нашар құрылымдық тұтастық, іргетастың проблемалары және материалдың төмен сапасы болды. Қалың топырақ қабырғалары, төмен орналасқан құрылыстар және дәстүрлі ағаш байланыстар сияқты әртүрлі құрылымдық шешімдерді қолдану арқылы көптеген ғимараттардың қирауын болдырмауға болады. Бар болған және жаңадан салынып жатқан темір бетонды ғимараттардың тұрақтылығы мен беріктігін қамтамасыз ету маңызды, себебі жер сілкінісі кезінде олардың құлау немесе жойылу қаупі азаяды. Көптеген пагода ғибадатханалары инженерлік есептеулерсіз салынған, қарапайым архитектуралық жоспарлары мен құрылыс технологиясын қолданады. Пагода ғибадатханаларының ескілігіне байланысты, оларды салған кезде жер сілкінісіне төзімділік беру немесе қираудан қорғау туралы ойлар тумаған.

Сейсмикалық қалпына келтіру жобалары

Непалдық сәулет үшін қалпына келтіру және жаңғырту жобалары өте маңызды, өйткені олардың сәулеттік құрылымдары зор әлемдік мұра құндылығына ие деп есептеледі. Непалдық сәулетін қалпына келтіруге және қайта құруға бағытталған жобалардың бірі – «Непал үйі» жобасы. Жоба ADSIDEO бағдарламасына (Валенсия политехникалық университетінің Даму ынтымақтастығы орталығының 2018-2020 жылдарға арналған жобасы) кіреді және Непалдағы «Абари: Бамбук және Жер» бастамасымен бірлесе жұмыс істейді. «Непал үйі» жобасының басты мақсаты – ағаш материалдарын едәуір азайту және қолданылатын материалдардың жергілікті, арзан және экологиялық тұрақты болуын қамтамасыз ету. Бұл непалдықтардың дәстүрлі құрылыс техникасына негізделген, берік және құрылымдық тұрғыдан мықты топырақ қабырғаларынан үйлер салуды білдіреді. Бұл жаңартылған қысылған топырақ қабырғалары тығыз топырақ пен байланыстырушы заттардан тұрады. Бірінші үйлердің құрылысы 2020 жылы Дулихельде басталды. «Абари: Бамбук және Жер» бастамасы – бұл жергілікті сәулетті насихаттайтын және еске алатын архитектураны құратын тағы бір бағдарлама. Бұл бастамада жер және бамбук сияқты дәстүрлі материалдар қолданылады. 2015 жылдың сәуірінде Непальде болған және жүздеген мыңдаған дәстүрлі тұрғын үйлерді қиратқан жер сілкінісінен кейін «Абари» «Иесі басқарған қайта құру» деп аталатын ұсынысты әзірледі. Бұл бағдарлама тұрғын үй иелерін болашақ жер сілкіністеріне төтеп беру үшін үйлеріне сейсмикалық шешімдерді енгізуге ынталандыруға бағытталған. «Иесі басқарған қайта құруды» насихаттау үшін «Абари» үйлер мен мектептер салу бойынша бірнеше нұсқаулықтар таратты, ал Непал үкіметі де осы стратегияларды ел бойынша жүргізіліп жатқан қайта құрудың бір бөлігі ретінде қарастырды.