Кіріспе

Тисбери – үлкен ауыл және азаматтық приход, Солсбериден шамамен 13 миль (21 км) батысқа қарай, Уилтшир графтығында орналасқан. 2011 жылғы халық санауы бойынша халқы 2253 адамды құрайды, оның ішінде жас әйелдің бас сүйегінің фрагменттері табылды. Қалдықтармен бірге *Pseudodiplocoenia oblonga* (сондай-ақ *Isastraea oblonga* деп те аталады) коралының бірнеше фрагменттері де кездесті, ол Тисберидің Жоғарғы Портландтық қабаттарына тән жоғарғы юра кезеңінің төрт коралл түрінің бірі. Бұл, әйелдің тобы Тисбери аймағына сапар шеккен немесе жергілікті жермен байланысты сауда желісінің бір бөлігі болғандығын көрсетеді. Суонскомбеде табылған кораллды құрамды шарт, гоминидтің басын бейнелеу үшін қасақана ойылған деп жорылған, бұл Тисбериді әлемдегі ең көне өнер туындыларының біріне материалдық көз ретінде көрсетеді. Уилтшир Даунс сияқты, мұнда да қола дәуіріне жататын қоныстардың іздері бар. 2011 жылы табылған 114 қола заттан тұратын Тисбери қазынасы б.з.д. 9-8 ғасырларға жатады. Ауылдың оңтүстік-шығысында үлкен төбе орналасқан, қазір ол Қамал шұңқырлары деп аталады, ал 984 жылғы құжатта Уиллбург деп көрсетілген. Төбенің қоршауында 60 метр ұзындығы, 25 метр ені және 0,7 метр биіктігі бар ұзын шұңқыр орналасқан. Бір кезде тас шеңбері үш іргелес даланың бірінде тұрған, олардың бірі Чиксгров және Чилмарк жолдарының қиылысына жақын орналасқан Жоғалған тас даласы деп белгіленген. Бұл далалар біріктіріліп, қазіргі Қаймақ даласын құрады. 18 ғасырдың соңында алынып тасталған соңғы үш тік тұрған тас қазір Олд-Вардурдағы үңгірдің бөлігін құрайды.

Тарих

710 және 716 жылдар аралығында Тисберидің иесі Винтраға қатысты ертеде белгілі сілтемелер бар, ал 759 жылы Тисбери монахтары Экгольд иесіне және оның отбасысына (қоғамдастығына) Тисбери Гранж жерінің берілуі туралы мәлімделген. Монастырь 705 жылы салынған болуы мүмкін және Чирч-стриттің солтүстігінде табылған ескі зираттың жанында орналасқан болуы мүмкін. Саксондық қонысы Шафтсбери аббаттығының иелігіне өтті, бұл 1086 жылғы «Domesday Book» кітабында жазылған, онда Тиссебериде 90 шаруашылықтың салыстырмалы түрде үлкен қонысы болған. Аббаттықтың әкімшілік орталығы – монастырь қорасы, онда 14 ғасырдағы ғимарат, қазір Плейс-Фармдағы үй I санаттағы мүлік, сондай-ақ 15 ғасырда әктас тастан салынған сыртқы және ішкі қақпа үйлері. Саламмен қапталған ондық қорасы да I санаттағы мүлік болып саналады; ол қазір көп мақсатты галерея және өнер орталығы ретінде қолданылады, оны Messums Wiltshire басқарады. Ауылдың 13 ғасырдағы өркендеуі Солсбери соборын салу үшін тас өндірген карьерлерден және жергілікті мата өнеркәсібін қолдаған жүннен туындады. Ауыл 14 ғасырдың ортасында қара өлімнен ауыр зардап шекті, бірақ бірте-бірте қалпына келді. Гастон сарайы, Хай-стритке жақын, бұрынғы 14 ғасырдағы сарай үйі, ол қайта салынған, содан кейін 16 және 17 ғасырларда кеңейтілген. Ауыл орталығынан оңтүстік-батысқа қарай Уайк ауылының қираған қалдықтары орналасқан, бұл 14 ғасырда тасталған ортағасырлық ауыл. 1377 жылғы басты салықты төлеуге міндетті адамдардың саны 14 ғасырдағы аймақ халқының шамамен санын көрсетеді: 14 жастан асқан, қайыршы емес әрбір адам Корольге бір грот (4d) төлеуге тиіс болған. Хатч, Шығыс және Батыс (Тисбериде) салық төлеушілердің саны 152 болды, ал Тисбериде – 281. Джон Спидтің 1611 жылғы Уилтшир картасында ауылдың атауы Тилбери деп жазылған: картограф немесе гравёр ұзақ «s» әрпін «l» әрпіне қате жіберген.

Уордурда, Тисбериден оңтүстік-батысқа қарай шамамен 3 км жерде, 14 ғасырдағы Уордур қамалы 1640 жылдардағы Азамат соғысы кезінде қирады. 1770 жылдары оның орнына Палладиан стиліндегі Уордурдың жаңа қамалы салынды, ол 20 ғасырға дейін Уордур Лордтары Арунделлдің резиденциясы болды. Екі қираған қамал да және жаңа қамал да I санаттағы мүліктер. Фонтилл иелігі, бұрынғыда Фонтилл Спленденс (18 ғасыр) және Фонтилл аббаттығы (1796 жылдан бастап) сияқты ел үйлерінің орнында орналасқан, Тисбери, Чильмарк, Шығыс Нойл, Фонтилл Епископ, Фонтилл Гиффорд, Хиндон және Батыс Тисбери приходтарының аумағында жатыр. Фонтилл көлінің көп бөлігі аймақтың шекарасын белгілеген ағынның суға батқан бөлігінен кейін кеңейтілген кезде аймақтың ішінде орналасқан.

XIX ғасырдағы дамуы

Тас карьерлері 18 ғасырдың ортасынан бастап көбейді, ал 1846 жылы приходта 40 карьер болды. Өнеркәсіп сол ғасырдың соңында және 20 ғасырдың басында ең өркенді болды, бірақ ешбір карьер жер астына дейін жеткен жоқ. Алғашқыда тек жолаушылар тасымалданды, бірақ 1860 жылдың 1 қыркүйегінде жүк тасымалы басталды, содан кейін желі Эксетерге дейін созылды. Қызметтерді Лондон және Оңтүстік-Батыс темір жолы атқаратын. 1861 жылдан бастап Сент-Джон Баптист шіркеуіне жақын ғимараттағы бөлме, «Ранк» деп белгілі, қолғап фабрикасы ретінде пайдаланылды. Онда 36 әйел жұмыс істеді, ал өндіріс 1970 жылдардың басына дейін жалғасты. 1873 жылы пастор Ф.Э. Хатчинсонның ұсынысымен High Street көшесінің ортасында Сент-Джон балалар мектебі салынды. Оның құны Лорд Арунделл, сэр Майкл Шоу Стюарт және Альфред Моррисон төледі. 1868 жылы Черч-стриттегі кедейхана жабылғаннан кейін Арчибальд Беккет оны сыра зауытына айналдырды, кейіннен ол 1885 жылы өрттен кейін қайта салынған бу сыра зауытымен алмастырылды. Беккет ауыл арқылы жаңа жол салу, қазіргі High Street көшесі сияқты басқа да жақсартулар жасады. 1914 жылдан бастап сыра зауытында бумен жұмыс істейтін ұн диірмені, ал кейіннен 1964 жылы жабылған мал азырағын өндіретін диірмен орналасқан. Шіркеу туралы ең алғашқы жазба 12 ғасырдың басында кездеседі. Орталық мұнараның негізі 12 ғасырдың соңында, ал оның бірінші қабаты 13 ғасырдан, екі қабатты солтүстік кіреберіс сияқты. 1299 жылы солтүстік трансепт әйелдер капеліне айналды. Ғибадатхана 13 ғасырдың соңында немесе 14 ғасырдың басында қайта салынды, ал 1450 жылы кеме кеңейтіліп, клерсторий және шатырмен жаңадан салынды; бұрынғы кеменің шатыр сызығы мұнараның батыс қабырғасында көрінеді. Мұнарадағы тік бұрыш 1762 жылы құлап, мұнараға қысқа қабат қосылып алмастырылды. Сағатты жергілікті сағатшы Томас Осмонд жасаған, ол Солсбери соборындағы тас қалаушы Уильям Осмондтың әкесі болды. Томас Осмонд The Avenue көшесіндегі «Сағатханада» тұрды және Сент-Джон шіркеуіне жерленген, оның қабіртасында сағат беті бейнеленген. 1887 жылы шіркеуге Виктория дәуірінің орган жасаушысы, «Әке» Генри Уиллис орган орнатты. Орган 2014 жылы қалпына келтірілді. 19 ғасырда оңтүстік киім бөлмесі қайта жаңартылды, ал 1927 жылы мұнара қалпына келтіріліп, қоңыраулар қайта ілінді. Бұл жерде Рудьярд Киплингтің ата-анасы Джон мен Элис қабірлері де орналасқан.

Қауым

Тисбериден басқа, діни приход Вардурдың бір бөлігін және қазіргі Батыс Тисбери азаматтық приходының аумағын қамтыды. Бүгінде бұл приход 15 шіркеуден тұратын Наддер аңғары тобының құрамына кіреді. Ньютаундағы (қазіргі Батыс Тисбериде) Сент-Эндрю шіркеуі 1811 жылы Пайтхаус аумағындағы бұрынғы шіркеуден құтқарылған Чилмарк тасынан салынған. 1975 жылы ол керексіз деп жарияланғанға дейін Тисбери шіркеуіне қарасты қарамағындағы шіркеу болды, қазір тұрғын үй ретінде пайдаланылады және 1977 жылдан кейін қолданыстан шықты; қазір тұрғын үй болып табылады және II санаттағы ескерткіш болып саналады. Рим-католик шіркеуі 1898 жылы Вардурдың Арунделлдерінің қолдауымен Төменгі Бас көшеде салынды. Арунделлдердің Нью-Вардур қамалында 1770 жылдары сарайдың құрамына кіріктірілген және 1789 жылы кеңейтілген үлкен жеке капелласы болды; қазір I санаттағы ескерткіш, ол Вардур капелласы қорына тиесілі. 1902 жылы Бас көшеде методист шіркеуі салынды.

Білім

1843 жылы шіркеудің батысындағы шіркеу жеріне бұрынғы бейресми мектептердің орнын басатын Ұлттық мектеп салынды; 1858 жылдан 1913 жылға дейінгі викарий Ф. Э. Хатчинсон осы құрылысқа көп еңбек сіңірді. Ал пайдаланылмаған ғимарат ауылдық үйге айналды. 1983 жылдан бастап үш сатылы білім беру жүйесі енгізілді және Данворт мектебі Наддер шіркеуінің Англиялық орта мектебіне айналды; 13 жастан асқан балалар Шафтсбериге оқуға баратын болды. 2004 жылы жүйе екі сатылыға қайта оралды: орта мектеп жабылып, оның орны кейін Наддер орталығын салуға пайдаланылды. 1973 жылы салынған мектеп St John's CofE (VC) бастауыш мектебі ретінде жұмыс істеуін жалғастыруда.

Басқару

Азаматтық приходқа приход кеңесі сайланады. Ол Уилтшир кеңесінің бірыңғай әкімшілік аумағында орналасқан, ол барлық маңызды жергілікті басқару функцияларына жауапты. Тарихи приход үлкен аумақты қамтыған. Кем дегенде 15 ғасырдан бастап 19 ғасырдың басына дейін приход Тисбери, Стейпл, Чиксгроув және Хатчтың төрт бөлігіне (титинг) бөлінген. 1835 жылы ол үш приходқа бөлінді: Шығыс Тисбери, Батыс Тисбери және Уордур. 1927 жылы Шығыс Тисбери мен Уордур Тисбери азаматтық приходы ретінде біріктірілді. Тисбери мен Донхед Сент-Мэриді қамтитын осы атаумен сайлау округі де бар. 2011 жылғы халық санауы бойынша округтің халқы 4374 адамды құрады.

Ыңғайлылықтар

2016 жылдың тамызында Уилтшир кеңесі демалыс қызметтерін ұсынатын және жергілікті кітапханаға үй иесі болатын Наддер орталығын ашты. 2017 жылдың сәуір айынан бастап, жергілікті полиция бөлімшесі жабылғаннан кейін, Наддер орталығы аумақта патрульдеме жүрген полиция қызметкерлері үшін қарапайым жағдайлармен қамтамасыз етеді. Наддер орталығының қасында ашық ауадағы жылытылатын бассейн орналасқан, бұл Уилтширдегі жалғыз осындай бассейн. Ауылда Тисбери өнер тобы әуесқой театр ұйымы бар, ол сонымен қатар тұрақты музыкалық шараларды ұйымдастырады. Тисбериде әдетте қыркүйек айында жыл сайын карнавал өтеді, ол 2019 жылы 100 жылдығын тойлады. Дегенмен, 2020 және 2021 жылдары COVID-19 шектеулеріне байланысты шара өткізілмеді. Екі жылда бір рет "Броканте" – "Антиквариат пен ескі нәрселер фестивалі" өтеді. 2017 жылы Тисбери "Sunday Times" басылымының "Өмір сүруге ең жақсы орындар" тізіміне енді. Лади Даун карьері, қаланың солтүстік-шығысында орналасқан, ерекше ғылыми маңызы бар геологиялық нысан болып табылады.

Көлік

Тисбери теміржол станциясы Англияның батыс магистралінде орналасқан, бұл тұрғындарына Лондонға жұмысқа бару мүмкіндігін береді. Ауыл Андоверді Батыс елдерімен байланыстыратын A303 магистральдық жолынан 4 шақырым қашықтықта жатыр. 2019 жылдан бері Salisbury Reds Тисбериден Солсбериге күніне үш, ал кері бағытта екі автобус қатынайды. Salisbury Reds басқаратын Шафтсбериден Солсбериге жүретін автобустар да Тисбериде тоқтайды. Ауылға сондай-ақ TISBUS, қоғамдық көлік ұйымы да қызмет көрсетеді, ол апта сайын Салисбери, Гиллингем, Уорминстер және Шафтсбери қалаларына сауда сапарларын ұйымдастырады.

Жоспарланған тұрғын үй

2021 жылы Тисбери қауымдық үйлері темір жол желісіне жақын орналасқан өнеркәсіптік алаңда 86 үй және 40 төсекке дейінгі күтім үйі бар «Станция жұмыстары» деп аталатын жобаның алдын ала жоспарларын ұсынды. Бұл жоба ауылдың халқын 12 пайызға арттыруға тиіс болды. Алаңның бір бөлігі болашақта темір жолдың жақсартуына арналған қор ретінде сақталды, ал алаңдағы кәсіпорындар шамамен 50 жұмыс орнын жоғалтып, жабылуға мәжбүр болды. Қоршаған орта агенттігі су тасқынының қаупі артуы мүмкін деген себеппен жобаға қарсылық білдірді. Тисбери ауылдық кеңесі 2021 жылдың желтоқсанында «Станция жұмыстары» жоспарлау өтінішіне қарсы дауыс берді, ал Уилтшир кеңесінің Оңтүстік аймақтық жоспарлау комитеті жоспарлау өтінішін қабылдамады. 2023 жылдың наурыз айында Тисбери тұрғындары ұйымдастырған халықтық қаржы жинау арқылы жобаға қарсы сот процесіне қатысу үшін 15 000 фунт стерлингтен астам қаражат жиналды. 2023 жылдың маусым айында Жоспарлау инспекциясы жобаны жүзеге асырудан бас тартуға шағымдануды қабылдамады.

Фильм түсіру орындары

1991 жылы "Робин Гуд: Ұрылар ханзадасы" фильмі үшін ойдан шығарылған Локсли қамалының сахналары Олд Вардур қамалында түсірілді. Фонтилл көлі 2000 жылы Джульетта Бинош пен Джонни Депптің ойнаған "Шоколад" фильміндегі өзен жағасындағы сахналар үшін қолданылды. 2009 жылы "Моррис: Белс бар өмір" фильмінің кейбір сахналары Тисбериде, оның ішінде Тисбери спорт орталығында түсірілді. Тағы да бірнеше сахналар жақын жердегі Lower Chicksgrove-тағы Compasses Inn мейрамханасында түсірілді.