Нкайи ауданы: тарихы, географиясы және даму мәселелері
Nkayi, Zimbabwe
Нкайи – Зимбабведегі Матабелеленд Солтүстік аймағындағы аудан. Тарихы, тілі (ндебеле), бостандық күресінің батырлары және көлік мәселелері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нкайи – Зимбабве, Матабелеленд Солтүстік аймағындағы, Квекве қаласының батысында және Булавайо қаласының солтүстік-шығысында, Нкайи коммуналдық жерінде орналасқан аудан. Атының "Уйинкай" деген тонга тіліндегі сөзден шыққандығы айтылады, мағынасы – "қайда барасың?". Негізгі тілі – ндебеле тілі.
Nkayi is a district in Matabeleland North, Zimbabwe, about west of Kwekwe and northeast of Bulawayo in Nkayi communal land. It is believed that its name originates from the Tonga word "Uyinkayi" meaning "where are you going". The main language spoken is Ndebele.
Саясат
Бұл аймақта екі сайлау округі бар және Зимбабве азаттық соғысының кейіпкерлері, мысалы Мденгеле аймағынан шыққан Рой Рейген Йембейембе Ндлову сияқты тұлғалар өнді. Аймақта нашар жол желісі бар, онда Ntubeni автобус қызметі басымдық құптайды. Аймақ солтүстік және оңтүстік деп екіге бөлінген, солтүстік бөлігін Zanu PF-тың Ситембисо Ньони, ал оңтүстік бөлігін Stars Mathe басқаратын Zanu PF партиясы ұстап тұр. Бұл аймақтың бұрынғы депутаты Абеднико Бхебе болды. Су және мектеп инфрақұрылымы нашар дамыған. Аймақта Сикобокобо басшысының ішінде бірнеше басшылар бар. Зимбабведегі ең ірі өзендердің бірі – Шангани өзені осы аймақтан өтеді. Нкаи ауданы Ндебеле Корольдығының тарихымен де бай, өйткені 1893 жылы осы жерде Ндебелелердің соңғы патшасы Лобенгула британдықтармен, Шона тайпасының адамдарымен бірлесіп қаза тапты. Мденгелеле және Малинга тұрғындары малдарына су беру және тұтыну үшін осы өзенді пайдаланады.
It has two constituencies and has produced some of Zimbabwes liberation war heroes like Roy Reagen Yembeyembe Ndlovu of Mdengelele area. The place has a poor road network where Ntubeni bus services dominate the route. It has been divided into two constituencies south and north the North being occupied by Zanu PF sithembiso nyoni and the South by the Zanu PF led by Stars Mathe. The former MP of the area was Abednico Bhebhe. It is underdeveloped with poor water and school facilities. There are several chiefs in the area including the Sikobokobo. Shangani River, which is one of the biggest rivers in Zimbabwe, covers the area. Nkayi District is also rich with history of the Ndebele Kingdom as this where the last Kingof of the Ndebeles King Lobhengula perished in the hands of the British in collaboration with Shona men of 1893. People from Mdengelele and Malinga use it for their livestock to drink and take water for consumption.
Білім
Мұнда үш маңызды орта мектеп бар: Нкаи орта мектебі, Хадане орта мектебі және аудандық кеңселерге жақын орналасқан Хлангабеза пансиондық орта мектебі. Гөквемен шекаралас Нкаиде екі мектеп бар: Цели бастауыш мектебі және Цели орта мектебі. Жергілікті бизнес орталығының жанында екі ірі бастауыш мектеп бар: біреуі Нкаи-Квекве тас жолы бойында орналасқан Дипамива бастауыш мектебі және Нкаи-Гвелутшена шаңды жолы бойында орналасқан Нкаи бастауыш мектебі. St Mbaga Tuzinde бастауыш мектебі – жаңа мектеп, құрылысы әлі жалғасуда. Зенка Миссиялық бастауыш мектебі Мпумелело орта мектебіне білім беруші мектеп болып табылады, оны Шотландияның еркін пресвитериан шіркеуі басқарады. 2004 жылы мектеп елдегі ең жоғары награда – Секретариаттың қоңырауын жеңіп алды.
It has three major secondary schools Nkayi High School, Hadane High School and a boarding school Hlangabeza High School, which is near the district offices. Along its border with Gokwe, Nkayi has two schools: Tsheli Primary School and Tsheli High School. There are two main primary schools near the local business centre; Dimpamiwa Primary School some along the Nkayi Kwekwe highway and Nkayi Primary School which is also some along the Nkayi Gwelutshena dust road. St Mbaga Tuzinde Primary School,a new school is still under construction in the growth point. Zenka Mission Primary School is a feeder school to Mpumelelelo High School, it is run by the Free Presbyterian Church of Scotland. In 2004, the school won the Secretary's Bell, a high achievement in the country.
Азаматтық қоғам
Нкаи ауданы Матабелеленд аймағындағы ең жақсы миссионерлік ауруханалардың бірі – Мбума миссиясына ие. Нкаи маңында көптеген ҮЕҰ (Үкіметтік емес ұйымдар) жұмыс істейді. Freestigma Africa Trust ұйымының негізін қалаушы және атқарушы директоры, сэр Фрера Вашингтон, ұйымының құжаттарын Нкаи жергілікті билігіне маргиналды ауданда қызмет етуге рұқсат алу үшін тапсырды. Онда Сабахвиза ауылы бар, ол Гайла басшылығымен күшті ауыл болып табылады, ал басшысы – Мадлива. Нкаи ауылдық аудандық ауруханасы ауданға қызмет көрсетеді. 2013 жылы бұқаралық ақпарат құралдарында аурухананың, соның ішінде мәйітхананың да көрсетілетін қызметтерінің нашарлауы туралы хабарлар жарияланды. Осы аудандағы тағы бір аурухана – Мбума миссиялық ауруханасы.
Nkayi area has one of the best mission hospitals in the Matabeleland region namely Mbuma mission. A number of NGOs operate near Nkayi. Freestigma Africa Trust's Founder and Executive Director Sir Frera Washington submitted his organisation papers to the Nkayi local authority for permission to operate in the marginalised district. It has a powerful village which is Sabahwisa village under village leader Gayela and the chief is Madliwa. Nkayi Rural District Hospital serves the district. In 2013 there were media reports that indicated the breakdown in the services the hospital catered to the citizens, including the mortuary. Another hospital in this district is the Mbuma Mission Hospital.
Бизнес
Нкаидегі негізгі кәсіпорын – тик ағаш өңдеу зауыты («Африка мақтанышы» экспорт компаниясы), ол жергілікті тұрғындардың көп бөлігін жұмыспен қамтитын ең ірі жеке меншік компания. Нкаиде ең жақсы тик ормандарының бірі бар (Гвампа орман). Нкаидің орталық бизнес ауданы екі негізгі сауда орталығына бөлінген: ескі бизнес орталығы, көбінесе Нкаи Downstore деп аталады. Жаңа сауда орталығы негізінен жергілікті тұрғындарға тәуелді және екі ірі супермаркетке ие. Нкаиде бір жергілікті нан пісіретін дүкен бар. Бұл дүкен бұрын Нкаи және оның айналасындағы барлық сауда орындарын қамтамасыз еткен. Сондай-ақ, Нкаиде жаңа сауда орталығының шығыс жағында өнеркәсіптік аймақ орналасқан. Өнеркәсіптік аймақтың басым бөлігін Nkayi Timber өңдеу компаниясы құрайды. Компания Sivomo және Gwampa бұталарынан жергілікті түрде алынған үлкен көлемдегі ағаш материалдарын өңдейді. Nkayi Grain Marketing (GMB) қоймасы ағаш өңдеу компаниясының жанында орналасқан және астық пен тыңайтқышпен жергілікті тұрғындарды қамтамасыз етеді. Өнеркәсіпке металл және ағаш өңдеумен айналысатын мекемелер де кіреді, олардың арасында металл өңдеуді негізінен GMB-ге жақын орналасқан шағын «Мтхимкулу Энтэрпрайзес» компаниясы жүзеге асырады.
The main business operation in Nkayi is the teak timber processing plant (Pride of Africa Exports) which is the largest privately owned company employing most of the locals. Nkayi has one of the best teak forests (Gwampa forest). Nkayi central business district is divided into two main shopping centres, the Old business centre rather known as Nkayi Downstore. The New shopping centre largely relies on the locals and has two major supermarkets. Nkayi has one local bakery. The bakery used to supply all outlets in and around Nkayi. Also found in Nkayi is the industrial area in the eastern part of the new shopping centre. Industrial part is mainly dominated by the Nkayi Timber processing company. The company process huge masses of timber from locally exploited wood supplies being Sivomo and Gwampa bush. The Nkayi Grain Markerting (GMB) depot is near the timber company and is a local supplier of grain and fertiliser. The industry also consist of metal fabricators and wood fabricators, of which the metal fabrication is mainly done by a small company, Mthimkhulu Enterprises, that is close to GMB
Мпанде ауданының 22-ші бөлігінде Мпумелело бизнес орталығы да бар. Бұл шағын даму орталығы, онда бірнеше дүкен, алкогольдік сусын сататын дүкендер, сыра үйі, ветеринариялық қызмет, мал сату алаңы, Agritex кеңсесі және Зенка ауылдық денсаулық орталығы бар.
There is also Mpumelelo Business Centre in Mpande Ward 22. It is a mini growth point with several stores, bottle stores, a beer hall, veterinary service, cattle sale, Agritex office and Zenka Rural Health Centre is there.
Көлік
Бұл аймақта бірнеше көлік компаниясы жұмыс істейді. Апаттар жиі болады. 2012 жылдың қаңтар айында Сихубе автобусы Булавайо-Нкаи тас жолында аударылып кетті. Автобустың алдыңғы доңғалағы жарылып, бақылауын жоғалтып, Булавайо-Нкаи тас жолының 23 шақырымдық белгісінде аударылғанда екі адам оқиға орнында қаза тапты, ал 60 адам жарақат алды, олардың 10-ы ауыр жарақат алды. Көп қозғалыс бар жолдардың бірі – Квекве-Нкай тас жолы, ол ішінара Лувеве-Силобела тас жолынан өтеді және Силобеладан Квеквеге дейін созылады. Бұл жол Лувеведе Квекве-Гокве тас жолымен, Квекве өзені маңындағы көпірге жақын жерде қосылады.
A number of transport companies operate the area. Accidents are common. In January 2012, Sihube bus overturned along Bulawayo Nkayi Road. Two people died on the spot while 60 others were injured, 10 of them seriously, when the bus burst its front tyre, veered off the road and overturned at the 23km peg along Bulawayo Nkayi Road. One busy road is the Kwekwe Nkai Road, which is partly the Luveve Silobela Road which passes through Silobela to Kwekwe. It joins the Kwekwe Gokwe Road at Luveve near Kwekwe River bridge.