Кіріспе

Malacosoma туысына жататын көбелек құрттары

Шатыр құрттары – Lasiocampidae тұқымдасына жататын Malacosoma туысына жататын орташа өлшемді құрттар немесе көбелек құрттары. 26 түрі сипатталған, оның 6-сы Солтүстік Америкада, ал қалғаны Еуразияда кездеседі. Кейбір түрлердің қосалқы түрлері де бар деп есептеледі. Олар ағаштардың жапырақтарын жеп қоятындығы үшін көбінесе зиянкестер саналады. Бұл құрттардың арасындағы ең әлеуметтік және ерекше мінез-құлықтарымен көзге түсетіндерінің қатарында. Шатыр құрттарын олардың әлеуметтік, түрлі-түсті, күндіз белсенді және қонақ ағаштарының бұтақтарында көзге түсетін жібек шатырлар салатындығынан оңай тануға болады. Кейбір түрлер, мысалы, шығыс шатыр құрты (Malacosoma americanum) және кішкентай жұмыртқалы көбелек құрты (Eriogaster lanestris) личинка кезеңінің басынан соңына дейін бір үлкен шатыр салады, ал басқалары бір-бірінен кейін тастап кететін бірнеше кішкентай шатырлар салады. Шатыр құрттары шатырларын ағаш бұтақтарының түйіндері мен бұтақтарында салса, ал жапырақ жегіш құрттар бұтақтардың ұштарындағы жапырақтар мен кішкентай бұтақтарды орап алады.

Өмірлік цикл

Төменде келтірілген шатырлық кеміргіштің өмір сүру циклы ең танымал түрі – шығыс шатырлық кеміргіштің өмір сүру циклына негізделген. Басқа түрлердің өмір тарихының егжей-тегжейі шамалы өзгешеліктерге ие. Шатырлық кеміргіштер көктемнің басында, яғни ағаштардың жапырақтары жайылған кезде жұмыртқаларынан шығады. Олар шығудан кейін дереу шатырын құра бастайды. Шатыр таңертеңгі күн сәулесіне тікелей түсетін жерге салынады. Шатырдың орналасуы маңызды, себебі кеміргіштердің дене температурасын көктемнің басындағы салқын ауа температурасынан жоғары көтеру үшін күнге қыздырылуы қажет. Зерттеулер көрсеткендей, кеміргіштің дене температурасы белгілі бір деңгейден төмен болса, ас қорыту процесі жүрмейді. Шатыр жібек қабаттарынан тұрады, қабаттардың арасында кеңістіктер болады және осы бөлімдердегі температура айтарлықтай өзгереді. Кеміргіштер дене температурасын бір бөлімнен екінші бөлімге қозғалу арқылы реттей алады. Салқын таңертеңдерде олар әдетте күн сәулесі түсетін жердің астында тығыз үйіліп жатады. Күндызғы салқын таңертеңде олардың үйілісінің температурасы қоршаған ауа температурасынан 30°C (54°F) жоғары болатыны жиі кездеседі. Көктемнің соңында температура тым жоғары болуы мүмкін, сондықтан кеміргіштер салқындау үшін шатырдың көлеңкелі жағына шегінеді. Шатырлық кеміргіштердің ас қорыту физиологиясы жас жапырақтарға бейімделген, ал олардың қонақ ағаштарының жапырақтары тым қартайғанша личинкалық дамуын аяқтау қажеттілігі оларды күніне бірнеше рет тамақтануға мәжбүр етеді. Тамақ іздеу басталғанда, кеміргіштер шатырдан бірге шығып, алыстағы тамақтанатын жерлерге бет алады. Тамақтанғаннан кейін кеміргіштер дереу шатырға оралып, ас қорыту процесін жеңілдету үшін күн сәулесінде жиналады. Осылайша, шығыс шатырлық кеміргіштер орталық жерде тамақтанады. Ал орман шатырлық кеміргіші көшпелі тамақтанады, ол личинкалық дамуы кезінде бірнеше уақытша демалыс орындарын құрады. Зерттеулер көрсеткендей, шығыс шатырлық кеміргіштері тамақ табу үшін шатыр серіктерін шақырады. Кеміргіштер тамақ іздеп шатырдан шығып, қонақ ағашының бұтақтарымен өте келе іздеу феромонының ізін қалдырады. Бұл химиялық іздеу жолдары кеміргіштерге шатырға қайту жолын табуға көмектеседі. Егер кеміргіш тамақ тауып, тойып жесе, ол шатырға қайта оралады, аштық сезімдегі шатыр серіктерін тамаққа шақыруға арналған із жасайды. Феромонның химиялық табиғаты анықталды, бірақ іздеу және шақыру іздерінің қалай ерекшеленетіні әлі белгісіз. Шығыс шатырлық кеміргіштің химиялық шақыру іздері құмырсқалар мен термиттердің тамақ табуды серіктеріне хабарлау үшін қолданатын феромондық іздеріне өте ұқсас. Жапырақтардың көп бөлігі сіңбейтін компоненттерден тұрады және шатырлық кеміргіштер жұтылған энергияның жартысына жуығын экскремент (фекальды түйіршіктер) түрінде шығарады деп есептеледі. Нәтижесінде, кеміргіштердің колониясы көп мөлшерде экскремент шығарады. Бұл әсіресе орман шатырлық кеміргіштің таралуы кезінде байқалады. Кеміргіштер тамақтанатын ағаштардан төмен құлайтын экскремент жаңбырдың дыбысын тудырады. Шатырлық кеміргіштерде әдетте 5-6 личинкалық сатысы болады. Соңғы сатыда личинканың өмірлік циклы бойында сіңіретін азығының 80%-ы тұтылады деп есептеледі. Сондықтан орман шатырлық кеміргіштерінің популяциясы соңғы сатысына дейін байқалмай қалуы мүмкін, өйткені олардың тамақтануы ағаштардың жапырақтарын кең ауқымда жояды. Кеміргіштер тез өседі және әдетте жеті-сегіз аптада личинкалық дамуын аяқтайды. Толық өскеннен кейін кеміргіштер туған ағашын қызылшалар қорғаныш іздеп, жерде немесе ғимараттардың шатырында өз коконын тоқуға шығады. Шамамен екі аптадан кейін олар ересектерге айналады. Коконнан шыққаннан кейін әйел күбәл еркектерді өзіне тартатын феромонды бөліп шығарады. Жұптасу әдетте кешкі уақытта жүзеге асады және жұптасқан әйел, жұмыртқамен толыққан, сол кешке толық мөлшерде жұмыртқа салады. Жұмыртқалар бұтақтың айналасына салынып, көбікті материалмен – спумалинмен жабылады. Спумалин суды сіңіретін және жұмыртқаның кебуіне жол бермейді. Сондай-ақ, ол кішкентай құмырсқалардың жұмыртқаларға паразиттік әсер етуіне қарсы кедергі жасайтын қорғаныш қаптамасы ретінде қызмет етеді. Аталық күбәл бір апта немесе одан да көп өмір сүре алады, ал аналық күбәл жұмыртқа салғаннан кейін көп ұзамай өледі. Осылайша, аналықтың ересек өмірінің барлық кезеңі 24 сағаттан да аз уақытқа созылуы мүмкін. Жұмыртқа жамылғысынан кейін көп ұзамай эмбриогенез басталады. Шамамен үш аптадан кейін әрбір жұмыртқа жинағында ұсақ личинкаларды табуға болады. Бұл личинкалар келесі көктемге дейін жұмыртқа қабықтарының ішінде жасырынып жатады. Осыдан кейін бұл қапталған личинкалар жәндіктің өмір кезеңдерінің ең ұзаққа созылатын кезеңі болып табылады. Солтүстік аймақтарда қапталған личинкалар қысқа төзімді және -40°C немесе одан да төмен температураны көтере алады. Шатырлық кеміргіштерде популяцияның өркендеп, күрт төмендеуі байқалады. Ең белгілі таралу түрі – орман шатырлық кеміргіші. Таралу кезінде кеміргіштер соншалықты көп болуы мүмкін, олар ондаған мың гектар орманды толығымен жапырақтарынан айыруға қабілетті. Бұл таралулар нақты циклдарды қатаң түрде ұстамайды, бірақ кейбір әсіресе сезімтал аймақтарда он жыл сайын таралу тіркелген. Кеміргіштер таралу санын екі-үш жылдан аспайды. Таралуды тоқтатуға себеп болатын факторлар – паразитоидтар және аурулар. Кейбір жағдайларда популяциялар құрттардың аштықтан өлуіне байланысты құлдырайды, себебі ағаштар толығымен жапырақтарынан айырылады немесе қонақ жапырақтарының сапасы олар жеуге жарамсыз болып төмендейді. Жапырақтарынан айырылған ағаштар әдетте кеміргіштердің шабуылынан кейін қайта жапырақтанады және ұзақ мерзімді зақымдарды көрмейді. Алайда, кейбір жағдайларда ағаштар немесе ағаштардың бөліктері бірнеше маусымдық жапырақтардың тоқтатылуынан кейін өлуі мүмкін. Бұл орман шатырлық кеміргіштерінің құрғақшылықтан әлсіреген қант шабатын ағаштардың жапырақтарын тоқтату кезінде болды.