Бразилия ғарыш бағдарламасының дамуы

Кіріспе

Бразилия Федеративтік Республикасының ғарыш бағдарламасы

Бразилияның ғарыш бағдарламасы – 1961 жылдан бастап, Ұлттық ғарыш қызметі жөніндегі комиссияны ұйымдастыру тобының (GOCNAE) басқаруымен және 1994 жылы Бразилия ғарыш агенттігі құрылғанға дейін Бразилия жүргізген зымыран және ғарыш зерттеу бағдарламалары. Ол ұшыру құралдары, ұшыру алаңдары және спутниктерді өндіру саласында маңызды мүмкіндіктерге ие. Бағдарлама Ғылым және технология министрлігіне (MCT) қарасты Ұлттық ғарыш зерттеу институтында (INPE) орналасқан. Құрылған кезде бағдарлама толыққанды әскери бақылауда болды, бұл оның дамуына кедергі келтірді, себебі басқа елдер (АҚШ сияқты) зымырандардың таралуына қатысты алаңдаушылықтар тудырып, технологиялық дамуды шектеді. 1994 жылы ғарыш бағдарламасы Бразилия ғарыш агенттігінің азаматтық бақылауына берілді.

Тарих

1964 жылдан бері Бразилияда спутниктерді ұшыруға арналған аппаратты (Veículo Lançador de Satélite VLS) құру мақсатымен Сонда I, II, III және IV деп аталған зондтық (зерттеу) зымырандарының сериясы жасалды. Алғашқы Сонда зымырандары Солтүстік-Шығыс аймағындағы Натал қаласының жанындағы Баррейра-ду-Инферно ғарыш айлағында сынақтан өтті. 1989 жылдың 28 сәуірінде Сонда IV зымыраны сәтті сынақтан өтті. Келесі ұшырулар президент Жозе Сарнидің туған штаты Мараньяодағы Алькантара ғарыш айлағында (Centro de Lançamento de Alcântara CLA) жүзеге асырылды. 1990 жылдың 21 ақпанында ресми түрде ашылған CLA құрылысына 470 миллионнан астам АҚШ доллары жұмсалды. Бұл әлемдегі экваторға ең жақын (экватордан 2,3 градус оңтүстікке қарай) орналасқан ғарыш айлағы, бұл геостационарлық спутниктерді ұшыру үшін өте қолайлы. Бразилиядан экваторлық ұшырулар Кеннеди ғарыш орталығынан ұшыруларға қарағанда 20%-ға дейін аз отын қажеттейді, бірақ полюстік орбиталық ұшыруларға көбірек отын керек болады. 1993 жылдың 9 ақпанында Бразилияда толығымен жасалған алғашқы спутник – Деректерді жинау спутнигі (Satélite de Coleta de Dados—SCD 1) ұшырылды. SCD 1, кейде «жасыл» спутник деп аталады, Бразилияның Ұлттық ғарыш зерттеу институтының (INPE—Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais) мекемелері пайдаланады. SCD 1 және SCD 2 қоршаған орта туралы мәліметтерді жинау үшін 1998 жылдың 22 қазанында Pegasus зымыранымен (АҚШ зымыраны) ұшырылды. 1988 жылдың 6 шілдесінде Бразилия Қытаймен келісімге келді, онда INPE және Қытай ғарыш агенттігі арасындағы бірлескен екі жерді суретке түсіретін спутникті Шанси ғарыш айлағынан Қытайдың «Ұзақ наурыз» зымырасымен ұшыру көзделген. Қытай-Бразилия Жер ресурстары спутнигі бағдарламасы (Satélite Sino Brasileiro de Recursos Terrestres CBERS) ретінде танылған жоғары ажыратымды CBERS бүкіл планетадан деректерді жинап, ауыл шаруашылығы, геология, гидрология және қоршаған ортаны зерттеу үшін қолданылады. 1988 жылдан 1991 жылға дейін Бразилияда қаражаттың жетіспеуіне байланысты Қытай-Бразилия келісімі тоқтап тұрды. 1991 жылдың қазанында және 1994 жылдың қарашасында Бразилия мен Қытай спутниктерді құрылысы үшін 150 миллион АҚШ доллары сомасындағы қосымша келісімдерге қол қойды. CBERS 1 1997 жылдың мамыр айында ұшыруға жоспарланған. Embratel, бұрын мемлекеттік бақылауда болған байланыс компаниясы және Бразилияның спутниктік байланыс жүйесіне (Sistema Brasileiro de Comunicação por Satélites SBTS) иелік етеді, экватор үстіндегі геостационарлық орбитада орналасқан спутниктердің сериясын басқарады. Arianespace, Францияның Aérospatiale тобының ғарыш және қорғаныс серіктесі, 1985 жылдың ақпанында және 1986 жылдың наурыз айында алғашқы екі Brasilsat спутнигін ұшырды. 1994 жылға дейін әскерилер ғарыш бағдарламасының көп бөлігін Аэронавтика министрлігі арқылы басқарды, ол Ғылым және аэроғарыш технологиясы департаментіне (CTA—Ciência & Tecnologia Aeroespacial) қарады. 1950 жылы құрылған CTA FAB (Бразилия әуе күштері) аэроғарыш бағдарламаларының ғылыми-зерттеу және әзірлеу жұмыстарымен айналысады. 1965 жылы ФАБ зымырандарды дамыту үшін CTA құрамындағы институттардың бірі – Ғарыш қызметі орталығын (Instituto de Atividades Espaciais—IAE) құрды. Құрылғаннан бері IAE 2000-нан астам зымыранды сынақтан өткізді. 1971 жылы бірлескен азаматтық-әскери комитет, Бразилияның ғарыш қызметі жөніндегі комиссиясы (Comissão Brasileira de Atividades Espaciais—Cobae) құрылды және Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (CSN) басқаруына берілді. Cobae төрағасы Қарулы күштер Бас штабының (Estado Maior das Forças Armadas—EMFA) басшысы болды және Бразилияның толық ғарыш миссиясын (Missão Espacial Completa Brasileira MECB) басқарды. MECB 1981 жылы ұшыру аппараттарын, ұшыру орындарын және спутниктерді өндіруді үйлестіру үшін құрылды. Азаматтық жағынан MECB-ті INPE басқарады. 1971 жылы құрылған INPE Ұлттық ғарыш қызметі жөніндегі комиссияның (Comissão Nacional de Atividades Espaciais CNAE) орнын басты. INPE Ғылым және технология министрлігіне бағынышты және CTA-ның шамамен аналогы болып табылады. INPE спутниктерді әзірлейді және ғарыш және метеорологиялық зерттеулер жүргізеді. Сондай-ақ, 1988 жылдан бастап сұйық отынды қозғалтқыштарды әзірлеп келеді, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Бразилияның MECB-де азаматтық қызметкерлер спутниктерді өндіруге жауапты, ал қарулы күштер зымырандарды ұшыру алаңдарын және зымырандарды әзірлеуге жауапты. Еңбектің осы бөлінуіне қарамастан, қарулы күштер МЕКБ-де кемінде 1993 жылға дейін басымдыққа ие болды. Әскери шенеуніктер МЕКБ-дегі жоғары лауазымдардың көпшілігін иеленді.

Since 1964, in an attempt to build a satellite launch vehicle (Veículo Lançador de Satélite VLS), Brazil has developed a series of sounding (research) rockets, named Sonda I, II, III, and IV. The early Sondas were test launched from Barreira do Inferno Launch Center, near the city of Natal in the Northeast Region. The Sonda IV rocket was tested successfully on April 28, 1989. Subsequent launches were made from the Alcântara Launch Center (Centro de Lançamento de Alcântara CLA), in Maranhão, President José Sarney's home state. The CLA, officially dedicated on February 21, 1990, cost more than US$470 million to develop. It is the closest launch center to the equator in the world (2.3 degrees south of the equator), making it attractive for launches of geostationary satellites. Equatorial launches from Brazil may require 20% less fuel than launches from Kennedy Space Center, but Polar orbit launches would require more fuel. On February 9, 1993, the first satellite developed entirely in Brazil, the Data Collecting Satellite (Satélite de Coleta de Dados—SCD 1), was launched. The SCD 1, sometimes referred to as the "green" satellite, is used by Brazilian National Institute for Space Research (INPE Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais) agencies. Both the SCD 1 The SCD 2, which was launched October 22, 1998, by a Pegasus rocket (a U. S. rocket), to collect environmental data. On July 6, 1988, Brazil signed an agreement with China that calls for the joint development (between the INPE and the Chinese Space Agency) of two earth imaging satellites to be launched by a Long March Chinese rocket from the Shanxi Launching site. Known as the China–Brazil Earth Resources Satellite program (Satélite Sino Brasileiro de Recursos Terrestres CBERS), the high resolution CBERS will collect data from the entire planet and will be used for agriculture, geology, hydrology, and the environment. The Sino Brazilian agreement was inactive from 1988 through 1991 because of Brazil's lack of funds. In October 1991 and November 1994, Brazil and China signed an additional agreements for the construction of the satellites, worth US$150 million. The CBERS 1 was scheduled to be launched in May 1997. Embratel, a formerly state controlled communications company in charge of the Brazilian Satellite Communication System (Sistema Brasileiro de Comunicação por Satélites SBTS), owns and operates a series of satellites that are positioned in geostationary orbit over the equator. Arianespace, a French space and defense partner of France's Aérospatiale group, launched the first two Brasilsat satellites in February 1985 and March 1986. Until 1994, the military directed most of the space program through the Ministry of Aeronautics, which is in charge of the Department of Science and Aerospace Technology (CTA, for Ciência & Tecnologia Aeroespacial). Created in 1950, the CTA is involved in research and development for the aerospace programs of the FAB (Brazilian Air Force). In 1965 the FAB created the Space Activities Center (Instituto de Atividades Espaciais—IAE), one of several institutes within the CTA, to develop rockets. Since its creation, the IAE has tested more than 2,000 rockets. In 1971, a joint civilian military committee, the Brazilian Commission for Space Activities (Comissão Brasileira de Atividades Espaciais Cobae), was established and placed under the CSN (National Security Council). Cobae was chaired by the head of the Armed Forces General Staff (Estado Maior das Forças Armadas—EMFA) and was in charge of the Complete Brazilian Space Mission (Missão Espacial Completa Brasileira MECB). The MECB was created in 1981 to coordinate launch vehicles, launch sites, and the manufacturing of satellites. On the civilian side, the MECB is headed by the INPE. Established in 1971, the INPE replaced the National Commission for Space Activities (Comissão Nacional de Atividades Espaciais CNAE). The INPE is subordinate to the Ministry of Science and Technology and roughly the CTA's counterpart. The INPE develops satellites and conducts space and meteorological research. It has also been developing engines using liquid propellants since 1988, but with mixed results. Within Brazil's MECB, civilians have been primarily responsible for satellite production, and the armed forces have been in charge of developing launch pads and rockets. Despite this division of labor, the armed forces were the dominant actors in the MECB, at least through 1993. Military officers occupied most of the high ranking positions in the MECB.

Бразилиялық ғарыш агенттігі

МЕКК-ті азаматтықтардың қолына берік орнатуға тырысқан Бразилия президенті Итамар Франко 1994 жылғы 10 ақпанда Бразилия Ғарыш агенттігін (Agência Espacial Brasileira AEB) құру туралы заңға қол қойды. AEB, бұрынғы Cobae-нің орнына келді, ол тек кеңесші орган ретінде жұмыс істеді және штаттық қызметкерлері болған жоқ. AEB – жартылай тәуелсіз агенттік, өзінің жеке штаттық қызметкерлері мен саясатты іске асыруға жауапты. Оны тікелей президент бақылауындағы азаматтық тұлға басқарады. AEB МЕКК-ге жалпы бақылау жүргізеді, бірақ Ұшқыш күштері министрлігі әлі де ұшыру алаңдары мен ұшыру құралдарын басқарады, ал INPE спутниктерді әзірлеуді жалғастыруда. Сондықтан, AEB МЕКК-ке қатысатын әртүрлі министрліктерді тиімді қадағалай алатыны әлі күмәнді. AEB-нің құрылуының бір себебі – АҚШ үкіметінен туындаған сынды сейілту болды, ол Бразилия әскерилерінің МЕКК-ке қатысуын үлкен алаңдаушылықпен қарады. АҚШ Бразилияның МЕКК-нің дамуында маңызды рөл атқарды, бұл CTA және INPE-ге қаржылық және технологиялық қолдау көрсетумен басталды. 1966 жылы АҚШ Бразилиядан ұшырылған дыбыс зондтаушы ракеталарын жеткізді. Осы технология негізінде Бразилия кейіннен өздерінің ірі күштеуіш құралдарын жасады. Бразилия мен АҚШ арасындағы байланыс екі үкіметтің ішіндегі функционалдық бағыттар бойынша жүзеге асты. АҚШ Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасы (NASA) INPE-мен бірлесіп жұмыс істеді, деректермен бөлісті, ғылыми эксперименттерді әзірлеуге және іске асыруға көмектесті, сондай-ақ институттың техниктері мен ғалымдарын оқытты. Сол сияқты, АҚШ Әуе күштері Бразилияның Ұшқыш күштері министрлігімен жұмыс істеді және CTA-мен ауа райын болжау сияқты мәселелерді қамтитын бірнеше дерек алмасу келісімдерін жасады. Бразилия енді ғарыш технологиясы үшін АҚШ-қа бұрынғыдай көп тәуелді емес. 1981 жылы ол ғарыш технологиясында өзін-өзі қамтамасыз ету мақсатында 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі амбициялық бағдарламаны жариялады. Сол кезде Бразилия Алькантарадан төрт бразилиялық спутникті (екісі ауа райын болжау үшін, екеуі жер бедерін фотоға түсіру үшін) ұшыруға міндеттенді. АҚШ-қа тәуелділіктен арылу үшін 1980-ші жылдары Бразилия қатты отынның окистендіргіші – аммоний перхлоратын өндіруде өзін-өзі қамтамасыз ету шараларын қабылдады. Өзінің зерттеу және әзірлеме жұмыстарын жүргізумен қатар, Бразилия қазіргі уақытта ғарыш бағдарламасында Канадамен, Еуропалық ғарыш агенттігімен (ESA), Ресеймен, Франциямен және әсіресе Қытаймен ынтымақтастық етеді. Қытаймен бірлескен спутниктік жобалардың бірі – «Қытай-Бразилия Жер ресурстары спутнигі». Бразилия Израиль сияқты жаңа серіктестермен ғарыш саласындағы ынтымақтастыққа да ұмтылуда. 1980 жылдардың ортасынан 1990 жылдардың басына дейін көптеген АҚШ саясаткерлері Бразилияның МЕКК-сіне байланысты алаңдаушылық білдірді, себебі ғарышқа ұшыру технологиясын баллистикалық зымыран бағдарламасына аудару мүмкіндігі болды. 1997 жылдың ортасына дейін Бразилия баллистикалық зымыран шығармағанмен, оның әскері бірнеше зымыран жүйелерін, соның ішінде Пиранья зымыранын (MAA 1) дамытуға басымдық берді. Бразилияның ғарышқа ұшыру бағдарламасы және оның артиллериялық ракеталық технологиясы елдің баллистикалық ракеталарды қоса алғанда, озық ракеталарды әзірлеуге қабілетті екенін көрсетеді. 1987 жылдан 1994 жылға дейін АҚШ 1987 жылғы 16 сәуірде құрылған Ракеталық технологияны бақылау режимі (MTCR) арқылы Бразилияның баллистикалық зымыран бағдарламасын тежеуге тырысты. Бразилияның ядролық бағдарламасын ескере отырып, АҚШ-ты әсіресе Бразилияның баллистикалық зымыранының ядролық оқ-дәріні жеткізуге пайдаланылуы мүмкін екендігі алаңдатады. АҚШ-тың Бразилияға ғарыш технологиясын шектеуі Бразилияның VLS (спутниктерді ұшыру көлігі) бағдарламасын және баллистикалық зымыранды зерттеу мен әзірлеуді тоқтатты, АҚШ-тың Бразилиямен қауіпсіздік қатынастарын шиеленістірді және Бразилияны Қытаймен, Ресеймен және Еуропа мен Таяу Шығыстағы (әсіресе Ирак) түрлі елдермен байланысты нығайтуға итермеледі. Мысалы, 1995 жылдың қазан айында Бразилия Ресейге Alcântara базасын ракеталар ұшыру үшін пайдалануға ұсынды. 1994 жылдың ақпан айында Бразилия MTCR ережелеріне сәйкес келетінін мәлімдеді. Мұндай сәйкестікке Бразилияның ғарыш және зымыран тауарлары мен технологиясының экспорттық бақылауы кіретін еді. Бразилияның МТКК-ға қосылуы АҚШ-тың ғарыш саласындағы іс-әрекеттерде ынтымақтастық орнатуға жасаған әрекеттерімен сәйкес келді және ғарыш қатынастарында жаңа дәуірдің басталуын білдірді. Бразилияның МТКК мүшелігіне қатысты өтінімі 1995 жылдың қазан айында қабылданды. Осылайша, 1995 жылдың соңына қарай Бразилияның ғарыш мүмкіндіктері жақсарып, АҚШ және Ресей сияқты елдердің деңгейіне жетпесе де, дамып келе жатқандығы байқалды. Кейбір сарапшылар Аргентина мен Оңтүстік Африка сияқты елдердің қаруландыруға байланысты ұқсас бағдарламаларын тоқтатуына сәйкес, VLS ұзын қашықтықтағы ракетасын мүшелікке қабылданғаннан кейін таратуды ұсынды.

In an attempt to place the MECB more firmly in the hands of civilians, Brazil's President Itamar Franco signed a bill on February 10, 1994, creating the Brazilian Space Agency (Agência Espacial Brasileira AEB). The AEB replaced Cobae, which acted merely as an advisory body and had no staff. The AEB, a semi autonomous agency, has its own staff and responsibilities for policy implementation. It is led by a civilian, who is under the direct control of the president. The AEB oversees the MECB, but the Ministry of Aeronautics is still in charge of launch facilities and launch vehicles, and the INPE continues to direct the development of satellites. It remains to be seen, therefore, whether the AEB can effectively oversee the various ministries involved in the MECB. The AEB was created in part to deflect criticism from the United States government, which viewed with alarm the involvement of Brazil's military in the MECB. The United States played a central role in the development of Brazil's MECB, beginning with its financial and technological support for the CTA and the INPE. In 1966 the United States supplied sounding rockets, which were launched subsequently by Brazil. Based on that technology, Brazil later developed larger boosters of its own. The ties between Brazil and the United States were generally along functional lines within the two governments. The United States National Aeronautics and Space Administration (NASA) worked with the INPE, sharing data, helping to develop and implement scientific experiments, and training the institute's technicians and scientists. Likewise, the United States Air Force worked with Brazil's Ministry of Aeronautics and established a number of data exchange agreements with the CTA that covered such matters as weather forecasting. Brazil no longer relies as heavily on the United States for space technology. In 1981, it unveiled the MECB, an ambitious US$1 billion program with the aim of attaining self sufficiency in space technology. At that time, Brazil committed itself to launching a series of four Brazilian made satellites (two for weather forecasting and two for terrain photography) from Alcântara. In further moves away from dependence on the United States, in the 1980s Brazil took steps to become self sufficient in the production of ammonium perchlorate, an oxidizer for solid fuels. In addition to its indigenous research and development, Brazil now cooperates in its space program with Canada, the European Space Agency (ESA), Russia, France, and especially China. One joint satellite project with China is the China–Brazil Earth Resources Satellite. Brazil is also seeking space cooperation with new partners, such as Israel. In the mid 1980s through the early 1990s, many United States policy makers were concerned with Brazil's MECB because of the possibility of diverting space launch technology to a ballistic missile program. Although by mid 1997 Brazil had not produced a ballistic missile, its military had given high priority to the development of several missile systems, including the Piranha missile (MAA 1). Brazil's space launch program, coupled with its artillery rocket technology, suggests that the country has the potential to develop advanced missiles, including ballistic missiles. From 1987 to 1994, the United States sought to stifle the development of Brazil's ballistic missile program through the Missile Technology Control Regime (MTCR—see Glossary), formed on April 16, 1987. Given Brazil's advanced nuclear program, the United States was especially concerned that a potential Brazilian ballistic missile could eventually serve as a vehicle for a nuclear warhead. The United States restrictions on space technology to Brazil stalled Brazil's VLS (Satellite Launch Vehicle) program and ballistic missile research and development, strained United States security relations with Brazil, and prompted Brazil to explore closer ties with China, Russia, and various countries in Europe and the Middle East (especially Iraq). In October 1995, for example, Brazil offered Russia the use of its Alcântara base, to launch rockets. In February 1994, Brazil announced that it would comply with MTCR guidelines. Such compliance would include export controls on Brazilian space and missile goods and technology. Brazil's accession to the MTCR coincided with various attempts by the United States to cooperate in space activities and seemed to signal a new era in space relations. Brazil's application for MTCR membership was accepted in October 1995. Thus, by the end of 1995 Brazil's space capabilities were improving, although they were modest by the standards of countries such as the United States and Russia. Some experts argued for the dismantlement of the VLS long range rocket upon accession, in line with Argentina and South Africa discontinuing similar programs over weaponization concerns.

Даулар

2011 жылы Wikileaks АҚШ үкіметі Бразилияда ракета жасау мен өндірісін тоқтатуға тырысқанын, Украина сияқты бразилиялық серіктестердің осы саладағы технологиясын елге беруіне қарсылық танытқанын жариялады. Бұл шектеу АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2009 жылғы қаңтарда Бразилиядағы елшілігіне жіберген телеграммасында былай деп тіркелген: "Біз Бразилияның жергілікті ғарышқа ұшыру құралдары бағдарламасын қолдамаймыз. Украина билігіне АҚШ Алькантарада ұшыру платформасын құруға қарсы емес екенін еске саламыз, егер бұл қызмет Бразилияға ракета технологиясын беруге әкелмесе". Тағы бір құпия құжатта айтылғандай, АҚШ "Бразилиядан АҚШ ғарыш ракеталарын ұшыруға тыйым салатын, ұзақ жылдардан бері қалыптасқан саясатына" сәйкес, АҚШ спутниктерін (немесе басқа елдер жасаған, бірақ құрамында АҚШ компоненттері бар) Алькантара ғарыш орталығынан ұшыруға рұқсат бермейді.