Кіріспе

Бейбурт бұрынғыдағы Жібек жолының маңызды орталығы болған. Оған Марко Поло мен Евлия Челеби де келген. Ортағасырлық қамалының қирандылары қазірге дейін сақталған. Қалада бірнеше тарихи мешіттер, түрік хамамы және мазарлар бар. Сонымен қатар, провинцияның басқа аймақтарында Шаталчешме жер асты кешені және Сиракаялар сарқырамасы сияқты ежелгі тарихи ескерткіштер мен табиғи кереметтер кездеседі.

Атауы мен этимологиясы

Қаланың атауы бұрын Осман түрік тілінде Байборд (Bayburd) және ағылшын тілінде Байбурт деп жазылған. Византия дәуірінде ол әртүрлі атаулармен белгілі болды; Прокопий қалаға Байбердон деп атады, ал Кедренос оны Пайперте деп атады. Атауы ортағасырлық армян тіліндегі Байдберттен (Բայտբերդ) шыққан. Мовсес Хоренцидің «Армения тарихы» еңбегінде қала Բայբերդ (Paypert) деп аталады. Мовсес қаланың ежелгі атауы Смпадаперт болған дейді, бұл Багратуни әулетінің негізін қалаушы Смбат I-ге сілтеме. Қала 1-ғасырда армян бекінісінің орны болған және император Юстиниан салған Байбердон бекінісі болуы мүмкін. Ол орта ғасырдың соңында генуялықтардың бекінісі болды және 13-ғасырдың соңы мен 14-ғасырдың басында Трапезунд пен Парсы арасындағы саудадан өркендеді. 1243-1266 жылдары Байбурт Самцхе грузин князьдерінің қысқа мерзімді билігінде болды. Байбурт қамалындағы христиан шіркеуі Трапезунт немесе грузин әсерімен 13-ғасырда салынған. Байбурт және айналасындағы аймақтар Анатолиядағы ең алғашқы түрік қоныстарының бірі саналады. Осман билігі кезінде қала Ерзурум әйялетіндегі Байбурт санжағының орталығы болды. Ерзурум 16-ғасырдың басында қираған кезде, Байбурт бір уақытқа провинцияның де-факто астанасы болды, халық саны 1870 жылдары 6000-ға жетті. Бірақ базар нашар күйде болды және қалада ұзақ уақыт өнеркәсіп дамыған жоқ. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін 10 000 халқының көп бөлігі түріктер, ал қалғаны армяндар болды. Шемседдин Самидің «Қамус әл-Алам» (Qāmūsu'l aˁlām/قاموس الأعلام, «Әлем сөздігі») бойынша, Байбурт санжағында Испир, Ширан, Келкит және Байбурттың өзі сияқты төрт қаза болып, 505 ауыл және 40 нахия бар еді. Санжақтың халқы 124 019 адамды құрады. Оның 108 373-і түрік және мұсылман, ал қалғаны христиан, негізінен армяндар. Байбурт санжағында 292 мешіт, 176 медресе, 87 шіркеу және монастырь, 2 орта мектеп (рушдие) және 108 бастауыш мектеп (сибян мектебі) бар екені айтылады.

География

Байбурт Трабзон мен Эрзурум қатарындағы ашық және құнарлы жазықта Чорух өзенінің екі жағасын жалғап жатыр.

Климат

Байбурттың климаты континенттік, жазда ыстық, қыста суық болады. Жыл бойына жауын-шашын жиі жауады, көктем айларында ең көп болады. Қалаға жиі қар жауады, бірақ ауыр болмайды, 1976 жылғы наурыз айында қардың ең жоғары қалыңдығы 110 см (43,3 дюйм) деп тіркелген.

Табиғат

Байбуртта "Аслан тау орманы", "Жас өсімдіктер саябағы", "Шехит Нусрет бағы" және "Жаңа қала паркі" деген мағынаны білдіретін "Енишехир паркі" сияқты бірнеше саябақтар мен ашық кеңістіктер бар. Қалада Байбурт ормандары үшін жас өсімдіктер өсірілетін көшет дақтары бар. Сонымен қатар, екі үңгірде тастардың қызықты табиғи пішіндерін көруге болады. Бұл үңгірлер – "Чимагил үңгірі" және "Хелва ауылы мұз үңгірі".

Қалқа

Байбурт қамалы Байбурттың солтүстігіндегі тік жартастардың үстінде орналасқан. 9, 10 және 11 ғасырларда бұл қамал Багратуни әулетінің билігінде болды. 1200 және 1230 жылдар аралығында Салтукид әмірі Мугис әл-Дин Тугрул Сах оны толыққанды қайта жаңартты, бұл туралы қамал қабырғаларындағы жазу куәландырады. Оның қабырғаларының алып өлшемділігі мен құрылыс сапасы оны Анатолиядағы ең әсем қамалдардың қатарына қояды, бірақ орыстардың шабуылынан қирады. Османдық кезеңде қайта құрылыс жұмыстары жүргізілді.

Деде Коркут күмбезі

Деде Коркут күмбезі Байбурт қаласынан шамамен алыс жерде, Масат ауылында орналасқан. Ол ауылдың зиратының ортасында тұр, 1995 жылдан бері Деде Коркут мәдениеті мен өнері фестиваліне байланысты түркі елдерінен бастап көптеген елдерден келген көптеген адамдарды қабылдап келеді және фестиваль әр шілде айында өткізіледі. Әли Баба және Коркут Ата деп те аталатын бұл күмбез 1994 жылы қайта жаңартылып, жұртшылыққа ұсынылды. 2018 жылдың қараша айында ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілдік тізіміне енгізілгеннен кейін маңызы арта түсті.

Бақсы мұражайы

Бақсы мұражайы Қара теңізге жақын, Байбурттан Чорух аңғарына көрінетін төбеде орналасқан. Бұрын Бақсы деп аталған, қазір Байрактар ауылында бой көтерген бұл ерекше мұражай бір шатыр астында заманауи өнер мен дәстүрлі қолөнерді ұсынып тұр.

Спорт

Қалада кәсіби футбол стадионы және көптеген жеке синтетикалық жабынды стадиондар бар. Байбурттың жергілікті футбол клубы – Bayburt Özel İdarespor, қазіргі уақытта TFF Екінші лигасына қатысады. Şalcilarspor 1986-1988 жылдар аралығында Үшінші лигада ойнаған. Байбуртта көптеген жабық бассейндер бар, олардың ішінде жартылай олимпиадалық бассейн ең белгілісі. Ол қала орталығында, Йенишехир саябағының қарсы бетінде орналасқан. Бассейн суы жазда да, қыста да бірдей температурада ұсталады, соның арқасында пайдаланушылар бассейннен ең көп ләззат ала алады. Қалада сонымен қатар шаңғы тебу сияқты қысқы спорт түрлері де ұйымдастырылады. Шаңғы курорттары қала орталығынан алыс жерде орналасқан.

Білім

Байбұрт университеті қала орталығынан шамамен бір шақырымдай қашықтықта орналасқан. Университетте Инженерия, Өнер және ғылым, Әкімшілік ғылымдар сияқты бірнеше факультеттер бар. Университет аумағында қонақ үй (түрікше: konukevi) де бар. Сондай-ақ, бірнеше кәсіптік училищенің де бар.

Көлік

Байбұрт қаласының оңтүстігінде орналасқан Байбұрт автобус терминалы – Байбұрттың басты көлік түйіні.