Байтеуір – көне Жібек жолындағы маңызды орталық. Марко Поло мен Эвлиа Челеби сапарлаған қала, тарихы терең қамалдары, мешіттері, табиғи кереметтері бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бейбурт бұрынғыдағы Жібек жолының маңызды орталығы болған. Оған Марко Поло мен Евлия Челеби де келген. Ортағасырлық қамалының қирандылары қазірге дейін сақталған. Қалада бірнеше тарихи мешіттер, түрік хамамы және мазарлар бар. Сонымен қатар, провинцияның басқа аймақтарында Шаталчешме жер асты кешені және Сиракаялар сарқырамасы сияқты ежелгі тарихи ескерткіштер мен табиғи кереметтер кездеседі.
Bayburt was once an important center on the ancient Silk Road. It was visited by Marco Polo and Evliya Çelebi. Remains of its medieval castle still exist. There are several historical mosques, Turkish baths, and tombs in the city. There are also ancient historical sites such as the Çatalçeşme Underground Complex and natural wonders like the Sirakayalar Waterfall in the other parts of the province.
Атауы мен этимологиясы
Қаланың атауы бұрын Осман түрік тілінде Байборд (Bayburd) және ағылшын тілінде Байбурт деп жазылған. Византия дәуірінде ол әртүрлі атаулармен белгілі болды; Прокопий қалаға Байбердон деп атады, ал Кедренос оны Пайперте деп атады. Атауы ортағасырлық армян тіліндегі Байдберттен (Բայտբերդ) шыққан. Мовсес Хоренцидің «Армения тарихы» еңбегінде қала Բայբերդ (Paypert) деп аталады. Мовсес қаланың ежелгі атауы Смпадаперт болған дейді, бұл Багратуни әулетінің негізін қалаушы Смбат I-ге сілтеме. Қала 1-ғасырда армян бекінісінің орны болған және император Юстиниан салған Байбердон бекінісі болуы мүмкін. Ол орта ғасырдың соңында генуялықтардың бекінісі болды және 13-ғасырдың соңы мен 14-ғасырдың басында Трапезунд пен Парсы арасындағы саудадан өркендеді. 1243-1266 жылдары Байбурт Самцхе грузин князьдерінің қысқа мерзімді билігінде болды. Байбурт қамалындағы христиан шіркеуі Трапезунт немесе грузин әсерімен 13-ғасырда салынған. Байбурт және айналасындағы аймақтар Анатолиядағы ең алғашқы түрік қоныстарының бірі саналады. Осман билігі кезінде қала Ерзурум әйялетіндегі Байбурт санжағының орталығы болды. Ерзурум 16-ғасырдың басында қираған кезде, Байбурт бір уақытқа провинцияның де-факто астанасы болды, халық саны 1870 жылдары 6000-ға жетті. Бірақ базар нашар күйде болды және қалада ұзақ уақыт өнеркәсіп дамыған жоқ. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін 10 000 халқының көп бөлігі түріктер, ал қалғаны армяндар болды. Шемседдин Самидің «Қамус әл-Алам» (Qāmūsu'l aˁlām/قاموس الأعلام, «Әлем сөздігі») бойынша, Байбурт санжағында Испир, Ширан, Келкит және Байбурттың өзі сияқты төрт қаза болып, 505 ауыл және 40 нахия бар еді. Санжақтың халқы 124 019 адамды құрады. Оның 108 373-і түрік және мұсылман, ал қалғаны христиан, негізінен армяндар. Байбурт санжағында 292 мешіт, 176 медресе, 87 шіркеу және монастырь, 2 орта мектеп (рушдие) және 108 бастауыш мектеп (сибян мектебі) бар екені айтылады.
The name of the town was formerly written in Ottoman Turkish as بايبورد (Bayburd) and in English as Baiburt. It was known under a variety of names during the Byzantine period; Procopius naming the city Baiberdon, meanwhile Kedrenos calling it Paiperte. The name derives from the medieval Armenian Baydbert (Բայտբերդ). In Movses of Khoren's History of Armenia the town is being named as Բայբերդ (Paypert). Movses asserts that the city's ancient name was Smpadapert, in reference to the Smbat I, founder of the Bagratuni dynasty. The town was the site of an Armenian fortress in the 1st century and may have been the Baiberdon fortified by the emperor Justinian. It was a stronghold of the Genovese in the late Middle Ages and prospered in the late 13th and early 14th century because of the commerce between Trebizond and Persia. From c. 1243 to 1266, Bayburt was under brief control of the Georgian princes of Samtskhe. A Christian church within the Bayburt castle was built in the 13th century under the Trapezuntine or Georgian influence. Bayburt and the surrounding areas are considered to be one of the earliest Turkish settlements in Anatolia. Under Ottoman rule, the town was the center of the Bayburt Sanjak in Erzurum Eyalet. When Erzurum was devastated in the early 16th century, Bayburt served for a time as the de facto capital of the province. though the population grew to 6000 by the 1870s. The bazaar, however, remained poor and the town long lacked industry. Prior to the First World War, the population of 10,000 was mostly Turkish with some Armenians. According to the Qamus al A'lam (Qāmūsu'l aˁlām/قاموس الأعلام, “Dictionary of the World”) of Shemseddin Sami, Sanjak of Bayburt, comprising four kazas called Ispir, Şiran, Kelkit and Bayburt itself, had 505 villages and 40 nahiyes. The sanjak had a population of 124.019 people. 108.373 people of the population was Turkish and Muslim, and the rest of the population was Christian, predominantly Armenian. Inside the Sanjak of Bayburt there were said to be 292 mosque and masjid, 176 madrasah, 87 church and monastery, 2 middle school (rushdiye), 108 primary school (sıbyan mektebi).
География
Байбурт Трабзон мен Эрзурум қатарындағы ашық және құнарлы жазықта Чорух өзенінің екі жағасын жалғап жатыр.
Bayburt straddles the Çoruh amid an open and fertile plateau on the route between Trabzon and Erzurum.
Климат
Байбурттың климаты континенттік, жазда ыстық, қыста суық болады. Жыл бойына жауын-шашын жиі жауады, көктем айларында ең көп болады. Қалаға жиі қар жауады, бірақ ауыр болмайды, 1976 жылғы наурыз айында қардың ең жоғары қалыңдығы 110 см (43,3 дюйм) деп тіркелген.
Bayburt has a continental climate with warm summers and cold winters. Precipitation is fairly frequent most of the year, with a peak in spring. The city gets frequent, but not necessarily heavy snow, the highest snow depth recorded was 110 cm (43.3 inches) in March 1976.
Табиғат
Байбуртта "Аслан тау орманы", "Жас өсімдіктер саябағы", "Шехит Нусрет бағы" және "Жаңа қала паркі" деген мағынаны білдіретін "Енишехир паркі" сияқты бірнеше саябақтар мен ашық кеңістіктер бар. Қалада Байбурт ормандары үшін жас өсімдіктер өсірілетін көшет дақтары бар. Сонымен қатар, екі үңгірде тастардың қызықты табиғи пішіндерін көруге болады. Бұл үңгірлер – "Чимагил үңгірі" және "Хелва ауылы мұз үңгірі".
Bayburt has several parks and open spaces like ''Aslan dağı Ormanı '' (Lion Mount Forest ) "Gençlik Parkı" (Youth Park), "Şehit Nusret Bahçesi" (Martyr Nusret Gardens), and "Yenişehir Parkı" meaning "New City Park". The city has of nursery areas, where young plants are raised for the forests of Bayburt. Also there are two caves that visitors can see the interesting natural shapes of the stones. These caves are, "Çimağıl Cave" and "Helva Village Ice Cave".
Қалқа
Байбурт қамалы Байбурттың солтүстігіндегі тік жартастардың үстінде орналасқан. 9, 10 және 11 ғасырларда бұл қамал Багратуни әулетінің билігінде болды. 1200 және 1230 жылдар аралығында Салтукид әмірі Мугис әл-Дин Тугрул Сах оны толыққанды қайта жаңартты, бұл туралы қамал қабырғаларындағы жазу куәландырады. Оның қабырғаларының алып өлшемділігі мен құрылыс сапасы оны Анатолиядағы ең әсем қамалдардың қатарына қояды, бірақ орыстардың шабуылынан қирады. Османдық кезеңде қайта құрылыс жұмыстары жүргізілді.
Bayburt Castle stands on the steep rocks north of Bayburt. It was held by the Bagratuni dynasty in the 9th, 10th, and 11th centuries. It was completely rebuilt by the Saltukid ruler Mugis al Din Tugrul Sah between 1200 and 1230, as attested by an inscription in the walls of the castle. The massive size of its walls and the quality of its masonry place it amongst the finest of all the castles in Anatolia but for its destruction by the Russians Rebuilding was done during the Ottoman period.
Деде Коркут күмбезі
Деде Коркут күмбезі Байбурт қаласынан шамамен алыс жерде, Масат ауылында орналасқан. Ол ауылдың зиратының ортасында тұр, 1995 жылдан бері Деде Коркут мәдениеті мен өнері фестиваліне байланысты түркі елдерінен бастап көптеген елдерден келген көптеген адамдарды қабылдап келеді және фестиваль әр шілде айында өткізіледі. Әли Баба және Коркут Ата деп те аталатын бұл күмбез 1994 жылы қайта жаңартылып, жұртшылыққа ұсынылды. 2018 жылдың қараша айында ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілдік тізіміне енгізілгеннен кейін маңызы арта түсті.
The Dome of Dede Korkut is approximately away from Bayburt, and is located in Masat village. It is located in the middle of village's graveyard, has been hosting plenty of people from many countries including Turkic countries because of Dede Korkut Culture and Art Festival since 1995, and it is held every July. The dome, also known as Ali Baba and Korkut Ata, was restored in 1994, and it was released to the public. It has gained importance after has been included in the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity of UNESCO in November 2018.
Бақсы мұражайы
Бақсы мұражайы Қара теңізге жақын, Байбурттан Чорух аңғарына көрінетін төбеде орналасқан. Бұрын Бақсы деп аталған, қазір Байрактар ауылында бой көтерген бұл ерекше мұражай бір шатыр астында заманауи өнер мен дәстүрлі қолөнерді ұсынып тұр.
The Baksı Museum stands near the Black Sea, from Bayburt on a hilltop overlooking the Çoruh Valley. Rising in what used to be called Baksı and is now the village of Bayraktar, this unusual museum offers contemporary art and traditional handicrafts side by side under one roof.
Спорт
Қалада кәсіби футбол стадионы және көптеген жеке синтетикалық жабынды стадиондар бар. Байбурттың жергілікті футбол клубы – Bayburt Özel İdarespor, қазіргі уақытта TFF Екінші лигасына қатысады. Şalcilarspor 1986-1988 жылдар аралығында Үшінші лигада ойнаған. Байбуртта көптеген жабық бассейндер бар, олардың ішінде жартылай олимпиадалық бассейн ең белгілісі. Ол қала орталығында, Йенишехир саябағының қарсы бетінде орналасқан. Бассейн суы жазда да, қыста да бірдей температурада ұсталады, соның арқасында пайдаланушылар бассейннен ең көп ләззат ала алады. Қалада сонымен қатар шаңғы тебу сияқты қысқы спорт түрлері де ұйымдастырылады. Шаңғы курорттары қала орталығынан алыс жерде орналасқан.
There is a professional football stadium in the city and many private astroturfed sites. The local football club in Bayburt is Bayburt Özel İdarespor, which currently competes in the TFF Second League. Şalcilarspor played in the Third League between 1986 and 1988. There are many indoor swimming pools in Bayburt, among them the semi olympic swimming pool is the most notable one. It is located in the city center opposite of the Yenişehir Park. The pool water is kept at the same temperature in summer and winter so that the users can enjoy the pool in the best possible way. The city also hosts winter sport activities, such as skiing. Ski resorts are located away from the city center.
Білім
Байбұрт университеті қала орталығынан шамамен бір шақырымдай қашықтықта орналасқан. Университетте Инженерия, Өнер және ғылым, Әкімшілік ғылымдар сияқты бірнеше факультеттер бар. Университет аумағында қонақ үй (түрікше: konukevi) де бар. Сондай-ақ, бірнеше кәсіптік училищенің де бар.
Bayburt University is located roughly one kilometer away from the center of the city, the university has several faculties such as Engineering, Arts and Sciences, and Administrative Sciences. The university also contains a guest house (Turkish: konukevi). There are several vocational schools.
Көлік
Байбұрт қаласының оңтүстігінде орналасқан Байбұрт автобус терминалы – Байбұрттың басты көлік түйіні.
Bayburt Bus Terminal, located in the south of the city, is the main transportation hub of Bayburt.