Кіріспе
Еврей әдебиеті – еврейлердің еврей тақырыптарында жазған шығармалары, еврей тілдерінде әртүрлі тақырыптарда жазылған әдеби туындылар, және еврей авторларының кез келген тілде жазған әдебиетін қамтиды. Ежелгі еврей әдебиетіне Киелі кітаптар мен раввин әдебиеті жатады. Орта ғасырлардағы еврей әдебиеті раввин әдебиетін ғана емес, сонымен қатар этикалық, философиялық, мистикалық әдебиеттерді, тарих пен көркем әдебиет сияқты прозаның әртүрлі түрлерін, діни және зайырлы поэзияның түрлі нұсқаларын да қамтиды. Неміс тілінде өлең жазған алғашқы еврей ақыны – Рейчел Акерман (1522–1544), ол «Соттардың құпиясы» («Geheimniss des Hofes») атты өлеңінде сарайдағы интригаларды суреттеген. Осы дәуірде идиш тілінде өлең жазған әйел ақын – Ребекка бат Мейр Тиктинер, ол Симхат Тора туралы қырық шумақты өлеңнің авторы. Көптеген орта ғасырлық еврей өлеңдері түскен әл-Андалус ақындарының стиліне ұқсас, сандық өлшеммен жазылған, бір ұйқаспен келген. Бірақ Шаббатай Доннолоның «Сефер Хахмони» еңбегінен алынған екі үзінді (кейде араб прозодиясы бойынша «саж» деп аталатын ұйқасты проза ретінде жіктеледі) сандық өлшемге бағынбайды, ерекше жағдай болып табылады.
Jewish literature includes works written by Jews on Jewish themes, literary works written in Jewish languages on various themes, and literary works in any language written by Jewish writers. Ancient Jewish literature includes Biblical literature and rabbinic literature. Medieval Jewish literature includes not only rabbinic literature but also ethical literature, philosophical literature, mystical literature, various other forms of prose including history and fiction, and various forms of poetry of both religious and secular varieties. The first female Jewish poet to write poetry in German was Rachel Akerman (1522–1544), who wrote a poem titled "Geheimniss des Hofes" (The Mystery of the Courts), in which she described the intrigues of courtiers. A female Jewish poet writing in Yiddish during the same period was Rebecca bat Meir Tiktiner, author of a poem about Simchat Torah in forty couplets. Most medieval Hebrew poetry was mono rhymed with quantitative metre influenced by the style of Jewish poets from fallen Al Andalus. One noted exception are two passages from Sefer Hakhmoni by Shabbethai Donnolo (sometimes classified as rhymed prose "saj" according to the prosodic classifications borrowed from Arabic tradition) because they are not quantitatively metered.
Қазіргі еврей әдебиеті
Қазіргі еврейлер раввиндік әдебиеттің стандартты түрлерін жазуды жалғастырды: еврей философиялық әдебиеті, мистикалық (каббалалық) әдебиет, мусар (этикалық) әдебиет, халахикалық әдебиет және патша туралы Киелі кітапқа түсініктемелер. Қазіргі дәуірде сонымен қатар, жалпыға белгілі "қазіргі еврей әдебиеті" пайда болды. Қазіргі еврей әдебиеті хаскала дәуіріндегі еврей әдебиетімен бірге туды және әдебиетке қатысты діни дәстүрлерден жаңылды. Сондықтан оны діни сипаты айқын раввиндік әдебиеттен ажыратуға болады. Қазіргі еврей әдебиеті – еврейлер тұрған көптеген елдердің ұлттық әдебиеттеріне үлес қосқан ерекше еврей әдебиеті.
ХVІІІ ғасырдағы еврей әдебиеті
Мұса Хайім Луззатто (1707–1746) еврей поэзиясының еркін дамуына кедергі келтірген ортағасырлық шектеулерден арылуына себепкер болды. Оның 1743 жылы жазылған "Ла Ешарим Техилла" атты аллегориялық драмасы қазіргі еврей әдебиетінің алғашқы туындысы саналады және "стилінің классикалық кемелдігімен Библиядан кейінгі ең үздік туынды" деп сипатталған. Амстердамда Луззаттоның шәкірті Дэвид Франко Мендес (1713–92) Жан Расиннің ("Гемуль 'Аталия") және Метастазионың ("Ехудит") шығармаларын үлгі етіп алып, ұстазының жұмысын жалғастырды, бірақ оның еңбектері Луззаттоның еңбектерідей құрметке ие емес. Германияда Хаскала қозғалысының көшбасшысы Нафтали Хартвиг Вессли (1725–1805) өз заманының "лауреат ақыны" деп есептелді. Итальяндық еврей жазушыларының қатарында: И. С. Реджио (1784–1854); Джозеф Алманци; Хайим Соломон; Самуэль Вита Лолли (1788–1843); Рейчел Морпурго (1790–1860), оның өлеңдері діни тақуалылықты және Израильдің болашағына деген мистикалық сенімді білдіреді; және Самуэль Дэвид Луззатто (1800–65), ол діни романтизмді еврей тіліне енгізген алғашқы қазіргі заманғы жазушы деп танылды. Еврей тегінен шыққан басқа орыс жазушылары: Борис Пастернак (еврей тақырыптарында ешқашан жазбаған); 1987 жылы Нобель сыйлығын алған ақын Жозеф Бродский; Ахматованың іздеушісі және кеңес үкіметінің құрбаны болған Осип Мандельштам. Василий Гроссманның Екінші дүниежүзілік соғыстағы тәжірибесі оның романдарының негізгі мазмұнын құрайды.
Ладино әдебиеті
Қазіргі ладино әдебиетінің басты түрлері мысалдар мен халық ертегілері болып табылады. Ладино мысалдары мен халық ертегілерінде жиі еврей тақырыптары кездеседі, оларда Киелі кітаптағы тұлғалар мен аңыз кейіпкерлері бейнеленген, және олардың көптегенінде "Эхоха" (немесе "Джоха" деп те аталады) халық кейіпкері бар. 2001 жылы Еврей баспа қоғамы Матильда Коэн Сарано жинаған ладино халық ертегілерінің алғашқы ағылшын тіліне аудармасын жариялады – «Жоханың халық ертегілері, еврей алдамшысы: алдамшы сефард әзілкешінің басынан өткен оқиғалар». Қазіргі ладино ақындарының қатарында Маргалит Матиаху, Илан Ставанс, Авнер Перец, Виктор Перера, Рита Габбай Симантов және Сара Бенвенист Бенрей бар.
Иудей-тат әдебиеті
Юдео-тат фольклорын жақсы білетін Хизгил Авшалумов Дербенттік тапқыр Шимидің (Жухури: Шими Дербенди) фольклорлық бейнесін жасады. ХХ ғасырдың бірқатар ақындары өз шығармаларын юдео-тат тілінде жазды, мысалы, Сергей Изгияев, "Біз әлемнің қорғаушыларымыз" (1952), "Поэттің ойлары" (1966), "Тағдыр мен махаббат" (1972) және тағы да көптеген туындылар. Шымшон Сафонов 1968 жылы "Ұш, өлеңім" (Жухури: Парза, ма‘ни ма) атты өлеңдер жинағын шығарды. Ақын Зоя Семендуева "Жүректің бұйрығы" (Жухури: Войгей дуьл) атты жинағын жарыққа шығарды. 2007 жылы оның "Екі әкенің қызы" (Жухури: Духдер эн дуь бебе) кітабы басылды.