Кіріспе

Малай түбегіндегі мемлекеттердің бұрынғы жиынтығы. "Британ Малайясы" (/m//ə/'/l//eɪ//ə/; ) термині 18-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың ортасы аралығында британдық гегемонияға немесе бақылауға алынған Малай түбегіндегі және Сингапур аралындағы мемлекеттер жиынтығын шартты түрде білдіреді. "Британдық Үндістан" термині Үндістанның князьдік мемлекеттерін қамтымайтын болса, "Британдық Малайя" көбінесе өздерінің жергілікті билеушілері бар британдық протектораттары – Федерацияланған және Федерацияланбаған Малай мемлекеттеріне, сондай-ақ Шығыс Үндістан компаниясының басқару кезеңінен кейін Британдық Таждың егемендігі мен тікелей басқаруында болған Тынық елді мекендеріне қатысты қолданылады. 1946 жылы Малайя Одағы құрылғанға дейін, аумақтар бірыңғай басқаруға бағынбаған, тек соғыстан кейінгі шақтарда ғана британдық әскери шенеунік Малайяның уақытша әкімшісі болған. Оның орнына, Британдық Малайяға Тынық елді мекендері, Федерацияланған Малай мемлекеттері және Федерацияланбаған Малай мемлекеттері кірген. Британдық гегемония кезінде Малайя империяның ең табысты аймақтарының бірі болды, әлемдегі ең ірі қалайы және кейін резеңке өндірушісі еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония Сингапурдан Малайяның бір бөлігін басқарды. Малайя Одағы халыққа ұнамады, 1948 жылы таратылып, оның орнына 1957 жылдың 31 тамызында толық тәуелсіздік алған Малайя Федерациясы құрылды. 1963 жылдың 16 қыркүйегінде федерация Солтүстік Борнео (Сабах), Саравак және Сингапурмен бірге Малайзияның ірі федерациясын құрды.

Ұлыбританияның малай саясатына алғашқы араласуы

Малай түбегіне алғаш рет 16 ғасырда келген ағылшын саудагері Ральф Фич болды. Алайда, британдықтар Малай саясатына 1771 жылы ресми түрде араласа бастады, ол кезде Ұлыбритания бұрын Кедахтың бір бөлігі болған Пенангта сауда бекеттерін құруға тырысты. 1819 жылы британдықтар Сингапурда сауда бекетін құрып, 1824 жылы аралдың толық бақылауын алды.

Пенанг пен Кедах

XVIII ғасырдың ортасында Малай түбегінде сауда жасаған британдық фирмалар кездесті. 1771 жылғы сәуірде Мадраста орналасқан британдық фирма – Жордан, Суливан және де Соуза, Франсис Лайтты Кедах сұлтаны Мұхаммед Жива Зайнал Адилин II-ге, мемлекеттің сауда нарығын ашу үшін жіберді. Лайт сонымен қатар Шығыс Үндістан компаниясының капитаны еді. Осы кезеңде Сұлтан сыртқы қауіп-қатерлерге тап болды. Бирмамен соғыста болған және Кедахты өзінің қарауындағы мемлекет деп санайтын Сиам, Кедахтан күш жіберуді жиі талап етті. Көп жағдайда Кедах Сиамға қарсы тұруға құлықсыз болды. Лайтпен келіссөздер жүргізгеннен кейін, Сұлтан Жорданға, Суливанға және де Соузаға сауда бекетін салуға және Кедахта жұмыс істеуге рұқсат берді, егер британдықтар Кедахты сыртқы қауіп-қатерлерден қорғауға келіссе. Лайт бұл хабарды Үндістандағы жоғары жақтағыларына жеткізді. Бірақ Шығыс Үндістан компаниясы бұл ұсынысқа келіспеді. Екі жылдан кейін Мұхаммед Жива қайтыс болды, оның орнына Абдулла Махрум Шах таққа отырды. Жаңа Сұлтан Лайтқа (кейін британдық өкіл болған) Кедахқа әскери көмек көрсету үшін Пенанг аралын ұсынды. Лайт Шығыс Үндістан компаниясына Сұлтанның ұсынысы туралы хабарлады. Компания, алайда, Лайтқа Пенангты басып алуға бұйрық берді және Сұлтан сұраған әскери көмекке кепілдік бермеді. Лайт кейін Пенангты басып алып, компанияның позициясына қарамастан, Сұлтанға әскери көмек көрсететініне сендірді. Бірақ көп ұзамай компания шешім қабылдады және Лайтқа Кедахқа ешқандай әскери көмек бермейтінін мәлімдеді. 1789 жылғы маусымда Лайт компанияның шешімі туралы Сұлтанға хабарлады. Өзін алданған сезінген Сұлтан Лайтқа Пенангтен кетуді бұйырды, бірақ Лайт бас тартты. Лайттың бас тартуы Сұлтанды Кедахтың әскери күштерін күшейтуге және Пенангтың қарсы жағалауындағы Прайды нығайтуға итерді. Осы қауіпті сезінген британдықтар Прайдағы бекіністі қиратты. Осылайша британдықтар Сұлтанды Пенангты басып алу құқығын берген келісімге қол қоюға мәжбүр етті, ал Сұлтан жыл сайын 6000 испан песосы жалдау ақысын алды. 1786 жылғы 1 мамырда Пенангте Одақ туы алғаш рет ресми түрде көтерілді. 1800 жылы Кедах Прайды британдықтарға өткізді, ал Сұлтан жылдық жалдау ақысын 4000 песоға арттырды. Кейін Пенанг Уэльс Принці аралы деп аталды, ал Перай – Уэлсли провинциясы деп өзгертілді. 1821 жылы Сиам Кедахқа шабуыл жасап, Алор Стардың астанасын тонады және 1842 жылға дейін мемлекетті басып алды.

Британдық ықпалдың кеңейуі (19 ғасыр)

XIX ғасырдың соңына дейін британдықтар көбінесе араласпау саясатын ұстанды. Шикізат көлемінің өзгеруі және қауіпсіздік сияқты бірнеше факторлар британдықтарды Малай штаттарында белсендірек роль атқаруға ықпалдады. XVII ғасырдан XIX ғасырдың басына дейін Малакка голландтардың иелігінде болды. Наполеон соғыстары кезінде, 1811 және 1815 жылдар аралығында Малакка, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басқа голланд иеліктері сияқты, британдықтар бақылауына өтті. Бұл француздардың голланд иеліктерін басып алуына жол бермеу мақсатында жасалды. 1815 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Малакка голландтарға қайтарылды. 1824 жылы британдықтар мен голландтар 1824 жылғы ағылшын-голландиялық шартқа қол қойды. Шартта, басқа да нәрселермен қатар, Малакка британдық басқаруға заңды түрде берілді және Малай әлемі екі жеке бірлікке бөлінді, бұл қазіргі Индонезия-Малайзия шекарасының негізін қалады.

Джохор және Сингапур

Қазіргі Сингапур 1819 жылы сэр Стэмфорд Раффлз, майор Уильям Фаркхардың көп көмегімен құрылды. Сингапурды құрудан бұрын Раффлс 1811 жылдан 1815 жылға дейін Яваның лейтенант-губернаторы болды. 1818 жылы ол Бенкуленге тағайындалды. Голландтардың Малай архипелагындағы сауданы монополиялап отырғанын түсінген ол, британдықтарға голландтардың сауда күшін теңдестіру үшін жаңа сауда ошағы қажет екеніне көз жеткізді. Айлар бойы зерттеулер оны Малай түбегінің төңірегіндегі Сингапур аралына жеткізді. Аралды теменггунг басқарды. Сингапур сол кезде Джохор-Риау-Линга сұлтандығының (немесе Джохор сұлтандығы) сұлтаны Тенгку Абдул Рахманның билігінде болды, ол өз кезегінде голландтар мен бугистердің ықпалында еді. Сұлтан Сингапурда британдық база құруға ешқашан келіспейтін. Алайда, Тенгку Абдул Рахман сұлтан болған себебі, оның үлкен ағасы Тенгку Хусейн немесе Тенгку Лонг, олардың бұрынғы сұлтаны әкесі 1812 жылы қайтыс болған кезде Пахангта үйлену тойында болған. Малай мәдениетінің дәстүрі бойынша, жаңа билеуші деп танылу үшін адам қайтыс болған сұлтанның жанында болуы керек. Тенгку Абдул Рахман ескі сұлтан қайтыс болғанда қасында болды. Үлкен ағасы бұл жағдайға наразы болды, ал Сингапурді басқаратын теменггунг кіші ағасынан гөрі Тенгку Хусейнге көбірек жақсы көреді. Британдықтар алғаш рет Тенгку Абдул Рахманды Малаккаға келген кезде мойындады. Бірақ жағдай өзгерді. 1818 жылы Фаркхар Риау архипелагының астанасы Бинтанның жағалауындағы Пенингат аралында Тенгку Хусейнге барды. Сол жерде жаңа жоспарлар жасалды және 1819 жылы Раффлс Тенгку Хусейнмен келісімге келді. Келісімде егер Тенгку Хусейн Сингапурда сауда бекетін құруға рұқсат берсе, британдықтар оны Сингапурдың заңды билеушісі ретінде мойындайтыны айтылды. Сонымен қатар, Тенгку Хусейн мен теменггунг британдықтардан жыл сайын жәрдемақы алатын болады. Келісім 1819 жылдың 6 ақпанында ратификацияланды. Теменггунгтың көмегімен Хусейн Пенингаттан шығып, "балық аулауға барамын" деп сылтау айтып, Сингапурға жетіп, сол жерде сұлтан болып тағайындалды. Голландтар Раффлздің бұл әрекетіне қатты наразылық білдірді. Алайда, 1824 жылғы ағылшын-голландиялық шартқа қол қойылғаннан кейін, голландтардың Сингапурдағы британдықтардың болуына қарсылығы басылды. Бұл шарт Джохор сұлтандығын қазіргі Джохор және жаңа Риау сұлтандығына бөлді.

Сағалардағы елді мекендер

Британдықтар 1824 жылғы англо-голланд келісімі арқылы Малакканы голландтардан басып алғаннан кейін, Пенанг, Малакка және Сингапурдың әкімшілігін біріктіруді көздеді. Осы мақсатта 1826 жылы Пенанг астанасы болған «Тармақтардағы қоныстар» (Straits Settlements) деген құрылым құрылды. Кейін, 1832 жылы астана Сингапурға көшірілді. Бұл үш аймақ Қоныстардың негізін құраса да, жылдар өте Рождество аралы, Кокос аралдары, Лабуан және Перактың Диндин аймағы да Тармақтардағы қоныстардың билігіне бағынды. 1867 жылға дейін Тармақтардағы қоныстар Калькуттадағы Британдық Ост-Индия компаниясының әкімшісіне есепті болды. Қоныстардың әкімшілері Калькуттаның өздерінің істерін басқаруына наразы болып, Лондонға шағым түсірді. 1856 жылы Компания тіпті Сингапурдың еркін порт мәртебесін жоюға тырысты. 1858 жылы Үндістан көтерілісінен кейін Ост-Индия компаниясы таратылып, Британдық Үндістан тікелей Корольдік билігіне көшті, оны Үндістан мемлекеттік хатшысы мен Үндістанның вице-королі жүзеге асырды. Калькуттаның ықпалы азайғаннан және Қоныстар әкімшілерінің қысымынан кейін, 1867 жылы олар Корольдік колониясы деп жарияланып, Лондондағы Отарлық кеңсесінің тікелей бақылауына алынды. Бірақ бұл жариялау колонияға Британ империясы шеңберінде өзін-өзі басқарудың елеулі дәрежесін берді. 1946 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін колония таратылды. Малакка мен Пенанг жаңа Малайя одағына енді, ал Сингапур бұрынғы колонияның қалған бөлігінен бөлініп, жеке тәждік колония болып құрылды. Малайя одағы 1948 жылы Малайя Федерациясымен алмастырылды, ал 1963 жылы Солтүстік Борнео, Саравак және Сингапурмен бірге Малайзия деп аталған кеңейтілген федерация құрылды.

Солтүстік малай мемлекеттері мен Сиам

XIX ғасырдың соңына дейін Британдық Шығыс Үндістан компаниясы тек саудамен айналысып, малай саясатынан мүмкіндігінше алыс тұруға тырысты. Дегенмен, Сиамның солтүстік малай штаттарындағы, әсіресе Кедах, Тереңгану, Келантан және Паттанидегі ықпалы Компанияның тыныш сауда жасауына кедергі келтірді. Сондықтан 1826 жылы британдықтар Компания арқылы Сиам патшасымен құпия шартқа қол қойды, ол бүгінде Берни шарты деп белгілі. Төрт малай штаты аталған келісімге қол қою кезінде қатыспады. Осы шарт бойынша британдықтар Сиамның барлық штаттарға билігін мойындады. Қарсылығында Сиам британдықтардың Пенанг және Уэлсли провинцияларына иелігін қабылдады және Компанияға Тереңгану мен Келантанда кедергісіз сауда жасауға рұқсат берді. 83 жыл өткен соң, екі держава арасында 1909 жылғы Англо-Сиам шарты немесе 1909 жылғы Бангкок шарты деп танылатын жаңа келісімге қол қойылды. Жаңа келісімде Сиам Кедах, Перлис, Тереңгану және Келантанға деген өкімділігінен бас тартуға келісті, ал Паттани Сиам территориясы болып қала берді. Перлис бұрын Кедахтың бір бөлігі болған, бірақ Сиам үкімділігі кезінде Кедахтан бөлініп шықты. Дегенмен, Сатун ауданы осы келісім бойынша Сиамға қосылды. Ал Паттани келісімге қол қойылғаннан кейін Паттани, Яла және Наратхиватқа бөлінді. Сиам королі Чулалонгкорн шартқа қол қоюға құлшынбаса да, Сиамның шығыс шекарасына французтардың күшейген қысымы Сиамды британдықтармен ынтымақтасуға мәжбүр етті. Рама IV сияқты, Чулалонгкор да егер ол британдықтардың талаптарына бойын берсе, британдықтар Сиамды жалғыз қалдырады деп үміттенді. Алдында, 1893 жылы Сиам солтүстік-шығыс Бирманың Шан аймағын британдықтарға жоғалтты. Келісімде көрсетілген бұл демаркация бүгінде Малайзия-Таиланд шекарасы болып табылады. Малай билеушілері келісімді мойындамады, бірақ британдық ықпалға қарсы тұруға жеткілікті күшті болмады. Бангкок шартынан кейін Джордж Максвелл британдықтар тарапынан Кедахқа сұлтанның кеңесшісі ретінде жіберілді. Британдықтар экономикалық жоспарлау мен іске асыруды тиімді түрде өз қолына алды. 1912 жылы Кедахты Сиаммен байланыстыратын теміржол салынып, 1914 жылы жер реформасы енгізілді. Тек 1923 жылы Кедахтың билеушісі, сұлтан Абдул Хамид Халим Шах британдық кеңесшіні қабылдады. Перлис те ұқсас тәжірибеден өтті. Билеуші 1909 жылғы шартты мойындамады, бірақ британдықтар де-факто штатты басқарды. Тек 1930 жылы билеуші Раджа Сайед Алви Перлистегі алғашқы британдық кеңесші ретінде Медоус Фростты мойындап, британдықтардың Перлистегі болуын қабылдады.

Пангкор келісім-шарты мен Перак

Перак – Малай түбегінің батыс жағалауындағы штат. 18-19 ғасырларда қалайыға бай екені анықталды, және әлемдегі қалайының ең ірі аллювиалды кен орындары осында орналасқан. Сол кезде Еуропа өнеркәсіптік революцияны бастан өткеріп жатқандықтан, қалайыға зор сұраныс болды. Британдықтар мен голландтар штаттарда белсенділік танысты, әрқайсысы қалайы және басқа да тауарлар өндірісін монополиялауға тырысты. Алайда, Перактағы саяси жағдайдың тұрақсыздығы қалайы өндіру операцияларының құнын арттырды. Мысалы, 1818 жылы Сиам Кедахқа Перакқа шабуыл жасауға бұйрық берді. Перактағы қауіпсіздіксіздік 1826 жылы британдықтарды Перакты қорғауға мәжбүр етті. Перак кен өндірісін ұлғайта берген сайын, еңбек күші жетіспейтін болды. Мәселені шешу үшін малай әкімшісі Лонг Джаафар Пенангтағы қытайларды Перакқа, әсіресе Ларутке жұмыс істеуге шақырды. 1840 жылдары Перактағы қытай халқының саны күрт өсті. Жаңа иммигранттардың көпшілігі қытай құпия қоғамдарының мүшелері болды. Олардың ең ірілері – Ги Хин мен Хай Сан. Бұл екі топ Перактағы ықпалын арттыруға тырысып, осыдан жиі қақтығыстар туды. Бұл қақтығыстар бақылаудан шығып бара жатқандықтан, тіпті Menteri Besar, яғни бас министр Нега Ибрагим заңды сақтауды қамтамасыз ете алмады. Осы аралықта Перак патша сарайында билік үшін күрес жүріп жатты. Сұлтан Әли 1871 жылы қайтыс болды, ал таққа келесі кезекте Раджа Муда Раджа Абдулла тұрды. Оған қарамастан, ол сұлтанның жерлеу рәсіміне қатыспады. Жохордың Тенгку Хусейніндей, Раджа Абдулла Перак министрлері тарапынан жаңа сұлтан деп тағайындалмады. Оның орнына екінші кезектегі Раджа Исмаил Перактың келесі сұлтаны болды. Раджа Абдулла ашуланып, бұл жаңалықты жақсы қабылдамады. Ол әртүрлі арналардан саяси қолдау іздеді және жинады, соның ішінде Перактың бірнеше жергілікті басшылары мен бұрын бизнес жасаған бірнеше британдық шенеуніктер. Құпия қоғамдар тақ үшін күресте олардың өкілдеріне айналды. Осы британдықтардың арасында британдық саудагер В.Х.М. Рид болды. Сонымен қатар, егер британдықтар оны Перактың заңды билеушісі деп таныса, британдық кеңесшіні қабылдауға уәде берді. Раджа Абдулланың өкінішке орай, сол кездегі Тынық мұхиты елді мекендерінің губернаторы сэр Гарри Орд болды, және губернатор Раджа Абдулламен шешілмеген мәселелері бар Нга Ибрагимнің досы еді. Ордтың көмегімен Нга Ибрагим Үндістаннан сепой әскерлерін жіберіп, Раджа Абдулланың таққа ие болуына және қытай құпия қоғамдарын бақылауға алуына кедергі келтірді. 1873 жылы Лондонның отарлау кеңсесі Ордты қабілетсіз деп санады. Көп ұзамай оның орнына сэр Эндрю Кларк келді, және Кларкқа Малай мемлекеттеріндегі жағдайды толыққанды зерттеп, Малайядағы британдық әкімшілікті жетілдірудің жолдарын ұсыну тапсырылды. Бұл себепті Лондон Маңғыстау елді мекендерінің, Перакты қоса алғанда, Малай мемлекеттерінің экономикасына тәуелді екенін түсінді. Кларк Сингапурға келгеннен кейін көптеген британдық саудагерлер, соның ішінде Рид, губернатормен жақын қарым-қатынас орнатты. Рид арқылы Кларк Раджа Абдулланың проблемасы және британдықтар көмектессе, оның ордасында британдық өкілді қабылдауға дайын екенін білді. Кларк британдық ықпалды кеңейту мүмкіндігін пайдаланды. Біріншіден, ол барлық қытай құпия қоғамдарын шақырып, тұрақты бітімге келуді талап етті. Кейін 1874 жылдың 20 қаңтарында Пангкор шартына қол қойылып, Кларк Раджа Абдулланы Перактың заңды сұлтаны деп мойындады. Нәтижесінде сол жылдың соңында Ж.В.В. Бирч Перакта британдық резидент болып тағайындалды. Раджа Исмаил келісімге қатыспағанмен, Кларк көрсеткен қысымға байланысты орнынан бас тартуға мәжбүр болды.

Селангор

Селангор, Перактың солтүстігінде орналасқан, Хүлү Селангор аймағында, орталықтағы Хүлү Кланг және оңтүстіктегі Негери Сембиланға жақын Лұкутта мол қалайы кендеріне ие болды. 1840 жылы Риудан келген Раджа Жұмааттың басшылығымен қалайы өндірісі ірі кәсіпке айналды. Оның еңбегі Селангор сұлтаны Мұхаммедтің ризашылығын тудырды; Раджа Жұмаат 1846 жылы Лұкут әкімшісі болып тағайындалды. 1850-ші жылдарға қарай, бұл аймақ Малай түбегіндегі ең дамыған елді мекендердің біріне айналды. Бір кезде 20 мыңнан астам жұмысшы жұмыс істеді, олардың көп бөлігі Қытайдан әкелінген этникалық қытайлар еді. Ол 1864 жылы қайтыс болды, оның өлімінен кейін биліктегі бос орын пайда болды. Бірте-бірте Лұкут маңына қарай ығысып, ұмытылды. Ал Хулу Кланг қалайы өндірісінің арқасында бұрынғыдан бетер өркендеді. 1849 және 1850 жылдар аралығында Раджа Жұмааттың туысы Раджа Абдулла бин Раджа Жафар сұлтанның Кланг әкімшісі болып тағайындалды. Лұкуттың экономикалық маңызы төмендеген сайын Хулу Клангтың экономикалық беделі артып келе жатты. Бұл көптеген жұмысшыларды, әсіресе Лұкутта жұмыс істеген қытай иммигранттарын сол жерге қоныстануға итермеледі. Қытайлықтарды Лұкуттен Хулу Клангқа көшіруге ықпал еткендердің бірі Ампангтан келген Сутан Пуаса еді. Ол Хулу Клангтағы кеншілер колонияларын күріштен бастап опиумға дейін түрлі тауарлармен қамтамасыз етті. Хулу Кланг гүлденген сайын, 1860-шы жылдардың соңында бірнеше елді мекендер пайда бола бастады. Олардың екеуі Куала-Лумпур және Кланг қалалары еді. Қуала-Лумпурдің дамуына қытай капитаны Яп Ах Лой зор үлес қосты. Перактағыдай, бұл қарқынды даму Тынық мұхиты елдеріндегі британдықтардың қызығушылығын оятып, Селангор экономикасы Тынық мұхиты елдерінің өркендеуіне маңызды болды. Сондықтан, британдықтар Селангор саясатына араласу қажет деп ойлады. 1867-1874 жылдар аралығында болған Кланг соғысы – үлкен дау-дамабылға себеп болды. 1873 жылдың қараша айында Селангордың Куала Лангат аймағында Пэнангтан келген кемеге қарақшылар шабуыл жасады. Жогра маңында сот отырысы өткізіліп, күдікті қарақшылар өлім жазасына кесілді. Сұлтан алаңдап, сэр Эндрю Кларктен көмек сұрады. Франк Свэттенхэм сұлтанның кеңесшісі болып тағайындалды. Шамамен бір жылдан кейін Сингапурдан келген заңгер Дж. Г. Дэвидсон Селангордағы британдық резидент болып тағайындалды. Фрэнк Свэттенхэм резидент лауазымына кандидат болды, бірақ ол тым жас деп танылды.

Сугай Уджонг, Негери Сембилан

Негери Сембилан Малайядағы қалайының тағы бір ірі өндірушісі болды. 1869 жылы Тенгку Анта мен Тенгку Ахмад Тунгал арасында билік күресі туды, себебі екеуі де Негери Сембиланның келесі билеушісі, Ямтуан Бесар болуға ниеттенді. Бұл екі ханзада арасындағы жанжал конфедерацияны бөліп, Негери Сембиланнан қалайы жеткізілімінің тұрақтылығына қауіп төндірді. Конфедерация құрамындағы Сунгей Уджонг штатында көптеген маңызды жергілікті кен орындары орналасқан. Оны Дато Келана Сенденг басқарды. Алайда, Дато Бандар Кулоп Тунгал атты тағы бір жергілікті басшы Дато Келанадан гөрі зор ықпалға ие болды. Дато Бандар жергілікті тұрғындардан және тіпті Сунгей Уджонг кен орындарында жұмыс істейтін қытай иммигранттарынан үлкен қолдау алды. Дато Келананың шектеулі танымалдылығы оны Саид Абдул Рахман есімді тағы бір басшыға тәуелді етті, ол конфедерацияның Лаксамана Раджа Лаут (шамамен патшалық теңіз адмиралы) болды. Дато Бандар мен Дато Келана арасындағы шиеленіскен қарым-қатынас Сунгей Уджонгта жиі аласапырандықтарға әкелді. 1873 жылға дейінгі жылдар салыстырмалы түрде тыныш болды, себебі Дато Келана Сугай Линггиге көбірек назар аударуға мәжбүр болды, өйткені конфедерация құрамындағы тағы бір штат, Рембау, Сугай Линггиді Сугай Уджонгтың бақылауынан алуға тырысты. Сол кезде Негери Сембилан Малаккамен Сугай Лингги арқылы байланысты болды және күн сайын Сугай Лингги арқылы үлкен көлемде сауда жүргізілді. Сугай Линггиді кім басқарса, ол салықтар арқылы байлыққа ие болар еді. Кейін сол жылы Дато Келана Сенденг қайтыс болды. 1873 жылдың басында Саид Абдул Рахман оның орнын басып, жаңа Дато Келана болды. Алайда, оның өлімі Дато Келана мен Дато Бандар арасындағы қарым-қатынасты жақсартқан жоқ. Керісінше, ол нашарлады. Жаңа Дато Келана Дато Бандардың тежелмес ықпалына қатты алаңдады және қарсыласының күшін басып тастаудың жолдарын іздеді. 1873 жылы британдықтар интервенциялық емес саясатын өзгертіп, Сэр Гарри Ордты Сэр Эндрю Кларкпен алмастырғанда, Дато Келана британдықтардың Сунгей Уджонгтағы оның позициясын нығайта алатынын дереу түсінді. Дато Келана Малаккадағы британдықтармен байланыс орнатып, олардан қолдау сұрады. 1874 жылдың сәуір айында Сэр Эндрю Кларк Дато Келананың өтінімін Сунгей Уджонг пен Негери Сембиланға британдықтардың ықпалын кеңейту құралы ретінде пайдаланды. Кларк Дато Келананы Сунгей Уджонгтың заңды басшысы деп мойындады. Британдықтар мен Дато Келана келісімге қол қойды, онда Дато Келана Сунгей Уджонды әділ басқаруға, саудагерлерді қорғауға және британдықтарға қарсы әрекеттерге жол бермеуге міндеттенді. Дато Бандар келісімге қол қоюға шақырылмады, сондықтан ол келісіммен байланысты емес деп мәлімдеді. Сонымен қатар, Дато Бандар мен жергілікті тұрғындар Сунгей Уджонгтағы британдықтардың болуына наразылық білдірді. Бұл Дато Келананың сол жерде танымалдылығын одан әрі төмендетті. Біршама уақыттан кейін, Стрейтс елді мекендерінен шыққан Қытай протекторатының өкілі Уильям А. Пикеринг басқаратын топ жағдайды бағалау үшін Сунгей Уджонгқа жіберілді. Ол Дато Келананың қиын жағдайда екенін байқап, Стрейтс елді мекендеріне хабарлады. Бұл британдықтарды 160 әскерді Сунгей Уджонгқа Пикерингке Дато Бандарды жеңуге көмектесу үшін жіберуге итермеледі. 1874 жылдың соңында Дато Бандар Кепаяңға қашып кетті. Осы жеңіліске қарамастан, британдықтар оған зейнетақы төлеп, Сингапурда пана берді. Жылдар өте келе британдықтардың ықпалы соншалықты өсті, Сунгей Уджонгті басқару мәселелері бойынша Дато Келанаға кеңес беру және көмектесу үшін көмекші резидент тағайындалды.

Паханг

Британдықтар 1858 және 1863 жылдар аралығында патшалық тағы үшін күрескен екі талапкер арасындағы азамат соғысынан кейін Паханды басқаруға қатысты.

Орталықтандыру (1890-1910 жылдар)

Малай мемлекеттерінің әкімшілігін оңайлату және, әсіресе, қалайы және резеңке саудасының табысты дамуын қорғау үшін Ұлыбритания Селангор, Перак, Негери Сембилан және Паханг секілді төрт жапсарлас штатты біріктіріп, Куала-Лумпурді астана еткен Федеративтік Малай мемлекеттерін (ФММ) құру арқылы бақылауды шоғырландыруға және орталықтандыруға ұмтылды. Бас резиденттер федерацияны басқарды, бірақ ислам және малай әдет-ғұрыптары саласындағы билікке ие болуға сұлтандарға шектеулі өкілеттік берді. Федералды Кеңес құрылған кезде заманауи заңнама енгізілді. ФММ жаңғыру деңгейі, федерацияланбаған Малай мемлекеттерімен салыстырғанда жоғары болды. Федерализация, Селангор мен Перактан түскен түсімдерден бөлінген салықтық теңестіру қаражатын пайдалана отырып, Пахангтың салықтық федерализм арқылы дамыған кезеңіндегідей, кооперативтік экономикалық дамуға да мүмкіндік берді. Ал федерацияланбаған Малай мемлекеттері дербестігін сақтап, көбірек автономияға ие болды. Олар резидентті қабылдаудың орнына британдық кеңесшіні қабылдауға міндетті болды, бірақ іс жүзінде келісімшарт бойынша кеңеске құлақ салуға міндетті еді. Британдықтар федерацияланбаған Малай мемлекеттерінде экономикалық пайдалануды шектеді, себебі олардың басты мақсаты осы мемлекеттерді бақылауда ұстау болды. Бұл мемлекеттердің шектеулі экономикалық әлеуеті британдықтарды саяси араласудан алды. Перлис, Кедах, Келантан және Тереңгану 1909 жылғы ағылшын-сиамдық шарттан кейін Сиамнан алынды. Ал тәуелсіз Джохор бұрын Сингапурды британдықтарға беруге мәжбүр болды. Сұлтанның саяси күш-жігеріне қарамастан, ол 1914 жылы кеңесшіні қабылдауға мәжбүр болды, бұл өз егемендігін жоғалтқан соңғы малай мемлекеті болды (дегенмен, британдықтардың Джохорға қатысуы 1885 жылдан бастау алған). Билікті орталықтандырылған үкіметке баяу шоғырландыру және келісімге келу кезеңі – сұлтандар өз билігін сақтап қалғанмен, мемлекеттерінде билік жүргізбеді – ұлт құру жолына үлкен әсер етті. Бұл, малай мемлекеттерінің идеясының өздерінің әртүрлі феодалдық билеушілері басқарған бөлек жерлер жиынтығынан Вестминстер үлгісіндегі конституциялық монархиялы федерацияға қарай өзгеруін белгіледі. Бұл болашақ Малайя Федерациясы және соңынан Малайзия үшін қабылданған үлгі болды. 1910 жылға қарай британдықтар Малай түбегінде жеті саяси бірлік құрды – Маңғыстау қоныстары, Федеративтік Малай мемлекеттері және Перлис, Кедах, Келантан, Тереңгану және Джохордың дербес протектораттары. Бірінші дүниежүзілік соғыс Малайяға шектеулі әсер етті, оның ішінде Пенанг шайқасы және Келантан көтерілісі сияқты маңызды оқиғалар болды.

Децентрализация (1920-шы жылдар)

19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы британдық саясат – Біріккен Малай Штаттарын (БМШ) орталықтандыру болды, оны Жоғарғы комиссар басқарды, ол сонымен қатар Боғаз қоныстарының губернаторы да болды. БМШ-да британдық өкіл ретінде әрекет еткен төрт британдық резиденттің барлығы БМШ астанасы Куала-Лумпурдағы Резидент-генералға есеп берді, ол өз кезегінде Жоғарғы комиссарға баяндады. Маңызды мемлекеттік басқару департаменттері Куала-Лумпурдағы федералды штаб-пәтерлеріне есеп беруге міндетті болды. Осы уақытта Бірікпеген Малай Штаттары (БМС) британдық кеңесшілерді қабылдай бастады, бірақ олар БМШ-ға қарағанда тәуелсіздігін сақтап қалды. Дегенмен, 1909 жылы Жоғарғы комиссар сэр Джон Андерсон орталықтандырудың салдарынан жергілікті сұлтандардың саясатқа қатысуы шектелуіне алаңдаушылық білдірді. Британдықтар Малайларға қолдау көрсету саясатын ресми түрде ұстанып, отарлық әкімшілер Малай сұлтандарымен өзара сенімді дамытуға ұқыпты болды. Алайда, орталықтандыру кейбір британдық шенеуніктердің бағалаған сенімін жойды, оны қайта орнату қажет деп есептеді. Бұл Федералдық Кеңестің құрылуына әкелді, оның құрамына колониялық үкімет өкілдерімен және Малай емес қауымдардың өкілдерімен қатар сұлтандар да кірді. Бірақ Кеңес құрылғаннан кейін, БМШ штаттарының жекелеген тұлғаларына өкілеттік беруге қол жеткізілмеді. 1925 жылы, 1920-1927 жылдар аралығында Жоғарғы комиссар болған сэр Лоренс Гильмард жүзеге асырған децентрализацияға тағы бір әрекет жасалды, ол «1925-1927 жылдарғы децентрализация талқылауы» деп аталды. 1920 жылдары британдықтар БМШ мемлекеттік қызметінде Малайларға арналған белсенді іс-қимылдарды бастады, БМС-ті федерацияға қосылуға ынталандыру үшін, Малайлардың үкіметті басқаруда рөл атқаратынын көрсету мақсатында. Малайлар бұл ұсынысты қолдады, өйткені ол оларға көбірек билік беруге мүмкіндік береді, ал қытай саудагерлері мен британдық плантаторлар децентрализация тиімділікті төмендетіп, бірыңғай қазіргі мемлекет құру жұмысын баяулатады деп қорқып, қарсылық көрсетті. 1930 жылы Гонконгтан келген келесі Жоғарғы комиссар, Сесил Клементи, децентрализацияны одан да күштірек ілгерілетуге тырысты, өйткені ол БМС-ке қосылу арқылы Малай одағын құруға БМС-ті ынталандырады деп сенді. Ол одаққа соңынан Боғаз қоныстары мен Британдық Борнео да қосылатынын көздеді.

Экономикалық күйзеліс (1930-шы жылдар)

1930 жылдары әлемдік экономика төмендеді. Малай экономикасының жаһандық тауар тізбегіне енуіне байланысты, Малай да осы төмендеуден қалыспады.

Екінші дүниежүзілік соғыс (19411945)

Бірінші дүниежүзілік соғыс Малайяға тікелей әсер етпеді, Джордж Таун жағалауында ренегат неміс крейсері SMS Emden мен орыс крейсері Zhemchug арасындағы, Пенанг шайқасы деп белгілі болған теңіз шайқасынан басқа. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс елді толық қамтыды. 1941 жылы Жапония Перл-Харборда басталған координацияланған шабуылдың бөлігі ретінде Малайяға шабуыл жасады. Малайя мен Сингапур 1942 жылдан 1945 жылға дейін жапондық оккупацияда болды. Жапония Сиамға осы кезеңдегі ынтымақтастығы үшін Перлис, Кедах, Келантан және Теренггану штаттарын сыйға берді. Малайяның қалған бөлігі Сингапурдан бір колония ретінде басқарылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен және Жапонияның капитуляциясынан кейін, Малайя мен Сингапур британдық әскери басқаруға берілді.

Колониядан шығу (1945-1963 жж.)

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бір жыл ішінде британдық Малайяның шала әкімшілігі 1946 жылғы 1 сәуірде Малайя одағының құрылуымен толық біріктірілді. Дегенмен, Сингапур оған қосылмады және жеке патшалық колониясы ретінде қарастырылды. Жаңа одақ жергілікті малайлар тарапынан күшті қарсылыққа ұшырады. Қарсылықтың негізгі себептері екі мәселе болды: азаматтыққа қабылдау шарттарының жеңілдігі және малай билеушілерінің билігінің төмендеуі. Көрсетілген қысым нәтижесінде, одақ 1948 жылғы 31 қаңтарда Малайя Федерациясымен ауыстырылды. Федерация 1957 жылғы 31 тамызда тәуелсіздікке ие болды. 1963 жылғы 16 қыркүйекте федерация Сингапурды (1959 жылдан бастап өзін-өзі басқаратын), Саравак және Солтүстік Борнео (Сабах) жаңа штаттар ретінде қабылдап, Малайзия мемлекетіне айналды. Сингапур 1965 жылғы 9 тамызда федерациядан шығарылды.