Солтүстік Борнео: 1877-1946 жж. британдық протекторат тарихы, құрылуы, алғашқы иеленушілер (Овербек, Дент) және географиясы. Сабах аймағы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Азиядағы британдық протекторат, 1877–1946 жылдар аралығында; бұрынғы британдық протекторат.
British protectorate in Asia from 1877 to 1946
a former British protectorate
Солтүстік Борнео (көбінесе Британдық Солтүстік Борнео деп аталады, сондай-ақ Солтүстік Борнео штаты деп те аталады) – Борнео аралының солтүстік бөлігінде орналасқан британдық протекторат, қазіргі Сабах. Солтүстік Борнео территориясы бастапқыда 1877 және 1878 жылдары Бруней және Сулу сұлтандықтарының Австрия-Мажарстанның неміс текті өкілі, кәсіпкер және дипломат Густав Овербекке берген концессиялары арқылы құрылған. Овербек 1876 жылы Борнеоның батыс жағалауында америкалық саудагер Джозеф Уильям Торриден кішкентай жер учаскесін сатып алған, ол 1866 жылдан бері Гонконгта осы аймақты насияттап келген. Овербек 1879 жылы қызметтен кеткенге дейін барлық құқықтарын Альфред Дентке өткізді. 1881 жылы Дент сол жылы патшалық жарғы алған аумақты басқару үшін Солтүстік Борнео Уақытша қауымдастығын құрды. Келесі жылы Уақытша қауымдастық Солтүстік Борнео Жарғылық компаниясымен алмастырылды. Патшалық жарғының берілуі көршілес испан және голланд биліктерінде алаңдаушылық тудырды, нәтижесінде испандықтар Солтүстік Борнеоға құқық талап етуді бастады. 1885 жылы Мадрид протоколына қол қойылды, ол Филиппин архипелагында испандықтардың болуын мойындады, ал оның орнына испандықтардың ықпалының Солтүстік Борнеодан тыс шекарасын белгіледі. Басқа еуропалық державалардың талаптарын болдырмау үшін 1888 жылы Солтүстік Борнео Ұлыбританияның протектораты болып жарияланды. Солтүстік Борнео экспортқа арналған ағаш өндірді; ауыл шаруашылығымен бірге бұл сала Борнеодағы британдықтар үшін негізгі экономикалық ресурс болып табылды. Халық саны экономиканы тиімді қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз болғандықтан, британдықтар Гонконг пен Қытайдан қытай жұмысшыларын еуропалық плантацияларда жұмыс істеуге, ал жапон иммигранттарын Солтүстік Борнеоның экономикалық қызметіне қатысуға шақыру арқылы көші-қон бағдарламаларын қолдады. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы және жапон әскерлерінің келуі протектораттық басқарудың аяқталуына әкелді, аумақ әскери басқаруға берілді, содан кейін патшалық колониясы ретінде жарияланды.
North Borneo (usually known as British North Borneo, also known as the State of North Borneo) was a British protectorate in the northern part of the island of Borneo, which is present day Sabah. The territory of North Borneo was originally established by concessions of the Sultanates of Brunei and Sulu in 1877 and 1878 to a German born representative of Austria Hungary, a businessman and diplomat, Gustav Overbeck. Overbeck had recently purchased a small tract of land in the western coast of Borneo in 1876 from American merchant Joseph William Torrey, who had promoted the territory in Hong Kong since 1866. Overbeck then transferred all his rights to Alfred Dent before withdrawing in 1879. In 1881, Dent established the North Borneo Provisional Association Ltd to manage the territory, which was granted a royal charter in the same year. The following year, the Provisional Association was replaced by the North Borneo Chartered Company. The granting of a royal charter worried both the neighbouring Spanish and Dutch authorities; as a result, the Spanish began to stake their claim of northern Borneo. A protocol known as the Madrid Protocol was signed in 1885 to recognise Spanish presence in the Philippine archipelago, in return establishing the definite border of Spanish influence beyond northern Borneo. To avoid further claims from other European powers, North Borneo was made a British protectorate in 1888. North Borneo produced timber for export; along with agriculture this industry remained the main economic resource for the British in Borneo. As the population was too small to effectively serve the economy, the British sponsored various migration schemes for Chinese workers from Hong Kong and China to work in the European plantations, and for Japanese immigrants to participate in the economic activities of North Borneo. The starting of World War II with the arrival of Japanese forces however brought an end to protectorate administration, with the territory placed under a military administration and then designated as a crown colony.
Құрылтай және алғашқы жылдары
Солтүстік Борнео 1877-1878 жылдары Бруней және Сулу сұлтандықтарынан австриялық-неміс кәсіпкері және дипломаты Густав Овербекке берілген бірқатар жер концессиялары арқылы құрылды. Солтүстік Борнеоның батыс жағалауындағы Борнеоның бұрынғы американдық сауда компаниясының аумағы Овербекке өтті, ол Джозеф Уильям Торриден сатып алған жер концессиясын жаңарту үшін Брунейге баруға мәжбүр болды. Уильям Кларк Коуи Сулу сұлтандығының жақын досы ретінде Овербекке Борнеоның шығыс жағалауында қосымша жер сатып алуға көмектесуде маңызды рөл атқарды. Бұл арада Булуган сұлтандығының ықпалы шығыс оңтүстік жағалаудағы Тауауға дейін жетті, бірақ одан да күшті Сулу сұлтандығының ықпалына түсті. Солтүстік Борнеоның батыс және шығыс бөліктерінен үлкен жерлерді жалға алудағы табысынан кейін Овербек Аустрия-Мажарстан мен Италияда, сондай-ақ өз елі Германияда аумақты насихаттау үшін Еуропаға барды, бірақ ешкім шын мәнінде қызығушылық танытпады. Тек 18 ғасырдан бері Қиыр Шығыстағы сауда жолдарын бақылауға тырысқан Ұлыбритания ғана жауап берді. Британдықтардың қызығушылығы 1846 жылдан бері Лабуанның Таж колониясында болуымен күшейді. Нәтижесінде Овербек британдық Дент бауырларынан (Альфред Дент пен Эдвард Дент) қаржылық қолдау және британ үкіметінен дипломатиялық және әскери қолдау алды. Британдық тараптан қолдау болғаннан кейін келісімдерге британ үкіметінің рұқсатысыз берілген аумақтарды басқа жаққа сатуға немесе беруге болмайды деген шарт қосылды. Австрия, Италия және Германия үкіметтерінің қызығушылығын тарта алмаған Овербек 1879 жылы қайтып келді; оның сұлтандықтармен келісімшарт құқықтары Альфред Дентке берілді, ол 1881 жылы өз елдестері Рутерфорд Алкок, адмирал Генри Кеппел, Ричард Бидульф Мартин, адмирал Ричард Мейн және Уильям Генри Ридтің қолдауымен Солтүстік Борнео Уақытша қауымдастығын құрды. Уақытша қауымдастық Виктория патшайымынан патшалық жарғы алу үшін өтініш берді, ол 1881 жылдың 1 қарашасында берілді. Уильям Худ Тречер бірінші губернатор болып тағайындалды, ал Борнеоның солтүстік ұшындағы Кудат Уақытша қауымдастықтың әкімшілік орталығы болып таңдалды. Патшалық жарғының берілуі голландтарды да, испандықтарды да алаңдатты, өйткені олар Британия өздерінің отарларының мәртебесіне қауіп төндіре алады деп қорқытты. 1882 жылдың мамырында Уақытша қауымдастықтың орнына жаңадан құрылған Солтүстік Борнео Чартерлік компаниясы құрылды, Алкок бірінші президент болып, Дент компанияның басқарушы директоры болды. Әкімшілік территорияны британдықтардың иеленуі ретінде қарастырылмайды, керісінше, территорияны басқа еуропалық державалардың қол сұғушылығынан қорғау үшін үкіметтік нұсқаулармен жеке кәсіпорын ретінде қарастырылады. Губернатор Тречердің басшылығымен компания Бруней сұлтандығынан батыс жағалаудағы аумақтарды иеленді. Кейіннен компания Бруней сұлтанынан егемендік және аумақтық құқықтарды иеленіп, бақылаудағы аумақты Путатан өзеніне (1884 жылдың мамыры), Падас ауданына (1884 жылдың қарашасы), Каванг өзеніне (1885 жылдың ақпаны), Мантанани аралдарына (1885 жылдың сәуірінде) және қосымша кіші Падас аумақтарына (1898 жылдың наурызында) дейін кеңейтті. Әкімшіліктің алғашқы кезеңінде Филиппиндегі испан билігі Солтүстік Борнеода дәуі бар еді, ал Сандаканға испан туын көтеру әрекеті британдық соғыс кемесімен тоқтатылды. Болашақтағы қақтығыстарды болдырмау және Испанияның Солтүстік Борнеоға деген дәуіне тоқтату үшін 1885 жылы Мадрид протоколы деп аталатын келісімге Мадридте Ұлыбритания, Германия және Испания арасында қол қойылды, бұл Филиппин архипелагында Испанияның болуын мойындады. Компания сыртқы істер мәселелеріне араласпауды қаламағандықтан, 1888 жылдың 12 мамырында Солтүстік Борнео Британ протектораты болды. 1890 жылы Лабуанның Таж колониясы Солтүстік Борнеоның әкімшілігіне қосылды, 1904 жылы британ үкіметінің тікелей басқаруына қайта оралды. 1894 жылдан 1900 жылға дейін Мат Салле және 1915 жылы Антанумның бірнеше жергілікті көтерілістері болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аумаққа көп әсер етпеді, ал соғыстар аралығындағы кезеңде ағаш кесу ісі өсті.
North Borneo was founded in 1877–1878 through a series of land concessions in northern Borneo from the Sultanate of Brunei and Sulu to an Austrian German businessman and diplomat, Gustav Overbeck. A former American Trading Company of Borneo territory in the western coast of northern Borneo had already passed to Overbeck, requiring him to go to Brunei to renew the concession of the land he bought from Joseph William Torrey. William Clark Cowie played an important role as a close friend of the Sultanate of Sulu in helping Overbeck to buy additional land in the eastern coast of Borneo. Meanwhile, the Sultanate of Bulungan's influence also reached Tawau in eastern southern coast, but came under the influence of the more dominating Sulu Sultanate. Following his success in leasing a large tract of lands from both the western and eastern parts of northern Borneo, Overbeck went to Europe to promote the territory in Austria Hungary and Italy as well as in his own country of Germany, but none showed any real interest. Only Great Britain, which had sought to control trade routes in the Far East since the 18th century, responded. The interest of the British was strengthened by their presence in the Crown Colony of Labuan since 1846. As a result, Overbeck received financial support from the British Dent brothers (Alfred Dent and Edward Dent) and diplomatic and military support from the British government. Following the entrance of support from the British side, a clause was included in the treaties that the ceded territories could not be sold or given to another party without the permission of the British government. Unable to attract the interest of the governments of Austria, Italy and Germany, Overbeck withdrew in 1879; all his treaty rights with the Sultanates were transferred to Alfred Dent, who in 1881 formed the North Borneo Provisional Association Ltd with the support of countrymen Rutherford Alcock, Admiral Henry Keppel, Richard Biddulph Martin, Admiral Richard Mayne, and William Henry Read. The Provisional Association then applied to Queen Victoria for a royal charter, which was granted on 1 November 1881. William Hood Treacher was appointed as the first governor, and Kudat at the northern tip of Borneo was chosen as the Provisional Association administration capital. The granting of the royal charter had worried both the Dutch and the Spanish, who feared that Britain might threaten the position of their colonies. In May 1882, the Provisional Association was replaced by the newly formed North Borneo Chartered Company, with Alcock acting as the first President and Dent becoming the company managing director. The administration is not considered as a British acquisition of the territory, but rather simply as a private enterprise with government guidelines to protect the territory from being encroached upon by other European powers. Under Governor Treacher, the company gained more territories on the western coast from the Sultanate of Brunei. The company subsequently acquired further sovereign and territorial rights from the sultan of Brunei, expanding the territory under control to the Putatan river (May 1884), the Padas district (November 1884), the Kawang river (February 1885), the Mantanani Islands (April 1885) and additional minor Padas territories (March 1898). At the early stage of the administration, there was a claim in northern Borneo by the Spanish authorities in the Philippines, and an attempt to raise the Spanish flag over Sandakan was met with interference by a British warship. To prevent further conflict and to end the Spanish claim to northern Borneo, in 1885 an agreement known as the Madrid Protocol was signed in Madrid between the United Kingdom, Germany and Spain, recognising the Spanish presence in the Philippine archipelago. As the company did not wish to be involved in further foreign affairs issues, North Borneo was made a British Protectorate on 12 May 1888. In 1890, the Crown Colony of Labuan was incorporated into the administration of North Borneo, before returning to British government direct rule in 1904. There were several local insurrections from 1894 to 1900 by Mat Salleh and by Antanum in 1915. The First World War did not greatly affect the territory, and logging business grew during the interwar period.
Экономика
Британдық әкімшілік аясында жоспарланған экономикалық іс-әрекеттердің басталуымен Солтүстік Борнео билігі ауыл шаруашылығына жарамды жерлерді ашуға кірісті, соның нәтижесінде жергілікті жер иелену құқықтары қалыптаса бастады. Бірақ үкімет, жергілікті халықтың санының жеткіліксіз екенін және олардың қазіргі заманғы даму талаптарына сай келмейтінін сезіп, Гонконг пен Қытайдан қытай жұмысшыларын көшірудің әртүрлі жобаларын қолдауға кірісті. 1882 жылы Солтүстік Борнео билігі Уолтер Генри Медхерсті қытай иммиграциясы жөніндегі комиссар болып тағайындады, оның міндеті – жұмыс күшімен қамтамасыз ету арқылы Солтүстік Борнеоға инвестиция тартушы кәсіпкерлерді көбірек тарту еді. Медхерстің күш-жігері қымбатқа түсті және нәтижесіз болды, алайда жоспарға енбеген хакка тайпасы Солтүстік Борнеоға көшіп келіп, ауыл шаруашылығы қауымдастығын құрды. 18-шы ғасырдан бастап темекі Солтүстік Борнеоның маңызды егініне айналды. Солтүстік Борнеодағы орман шаруашылығының тарихы 1870-ші жылдарға дейін жетеді. 1890-шы жылдардан бастап қатты ағаш экспорті көбейді, әсіресе екі дүниежүзілік соғыс аралығында орман шаруашылығы кеңейді. 1900-ші жылдары Солтүстік Борнео резеңке өндірісіне қосылды. Солтүстік Борнео темір жолының салынысы ресурстарды батыс жағалаудағы ірі портқа тасымалдауға мүмкіндік берді. 1915 жылға қарай, қытайлық және Солтүстік Борнеоның шағын шаруашылықтарынан басқа, жердің шамамен 70 пайызы резеңке ағаштарымен жабылған болатын. Сол жылы Солтүстік Борнеоның губернаторы Айлмер Кавендиш Пирсон жапон эмигранттарын аймақтың экономикалық қызметіне қатысуға шақырды. Жапон үкіметі бұл ұсынысты қуана қабылдап, экономикалық мүмкіндіктерді зерттеу үшін мамандарды жіберді. Бастапқыда жапондықтар өз шаруаларын күріш өсіру үшін Солтүстік Борнеоға баруға ынталандырды, себебі олардың елі күріш импортына тәуелді болды. Жапон тарапының экономикалық қызығушылығы арта түскенде, олар Солтүстік Борнео үкіметіне тиесілі резеңке плантациясын сатып алды. 1937 жылы Солтүстік Борнео 178 000 текше метр ағаш экспорттады, бұл 85 000 текше метр ағаш экспорттаған Сиамды басып өтті. Британдықтар шақырғаннан бастап көптеген жекеменшік жапон плантациялары мен компаниялары Солтүстік Борнеоның экономикалық салаларына қатысты. Жапон инвестицияларының артуымен көптеген жапон отбасылары Солтүстік Борнеоның шығыс жағалауына, әсіресе Тауау мен Кунакқа көшіп келді.
With the beginning of well planned economic activities under British administration, the North Borneo authorities began to open land for agriculture, and native land rights began to be formed. The government however felt that the native population was too small and unsuited to meet the requirements of modern development, so they began to sponsor various schemes for the migration of Chinese workers from Hong Kong and China. In 1882, the North Borneo authorities appointed Walter Henry Medhurst as Commissioner for Chinese Immigration in the mission to attract more businessmen to invest in North Borneo by providing a workforce. Medhurst's efforts were costly and unsuccessful; however, the Hakka, not part of the plan, began to migrate to North Borneo where they formed an agricultural community. Since the 18th century, tobacco was North Borneo's foremost planting industry. The logging history in North Borneo can be traced since the 1870s. From 1890s, hardwood exports increased, with logging expanding especially during the interwar period. In the 1900s, North Borneo joined the rubber boom. The completion of North Borneo Railway Line helped to transport the resources to a major port on the west coast. By 1915, around of land, in addition to Chinese and North Borneo smallholdings, had been planted with rubber tree. In the same year, North Borneo Governor Aylmer Cavendish Pearson invited Japanese emigrants to participate in the economic activities there. The Japanese government received the request warmly and send researchers to discover potential economic opportunities. At the early stage, the Japanese encouraged their farmers to go to North Borneo to cultivate rice, as their country depended on rice imports. With increasing economic interest from the Japanese side, they purchased a rubber estate owned by the North Borneo government. By 1937, North Borneo exported 178,000 cubic metres of timber, surpassing Siam, which exporting 85,000 cubic metres of timber. Many of the privately owned Japanese estates and companies had been involved in the economic sectors of North Borneo since been invited by the British. With the increasing numbers of Japanese investments, many Japanese also migrate with their family to the east coast of North Borneo, primarily to Tawau and Kunak.
Ақшалай валюта
Солтүстік Борнеоның бастапқы ақша бірлігі – 100 центке тең мексикалық доллар болды. Кейіннен доллар Малакка бұғазы долларымен шамалас етіліп, 9 Малакка бұғазы долларына (сол кезде 5 АҚШ долларына тең) бағаланды. Әкімшілік кезеңінде түрлі банкноттар шығарылды, олардың фонында Кинабалу тауы немесе компанияның гербі бейнеленген.
The original monetary unit of North Borneo was the Mexican dollar, equal to 100 cents. The dollar was later matched to the Straits dollar and rated at 9 Straits dollars (equal to 5 US dollars at the time). Different notes were issued throughout the administration, with backgrounds featuring the Mount Kinabalu or the company arms.
Демография
1881 жылы Солтүстік Борнеода 60 000-нан 100 000-ға дейін жергілікті тұрғындар өмір сүрді. Жағалаудағы халықтың көп бөлігі мұсылман болса, аборигендер көбінесе ішкі аймақтарда қоныстанды. Ішкі аймақтағы ең ірі жергілікті топ – Кадазан Дусун және Мурут тайпалары, ал жағалау аймақтарында Баджау, Брунейліктер, Иланун, Кедаян және Сулук тайпалары басымдық құрды. Британдықтар ұйымдастырған түрлі көші-қон жобаларының нәтижесінде халық саны 1920 жылы 200 000-ға, 1930 жылы 257 804-ке, 1935 жылы 285 000-ға, ал 1945 жылы 331 000-ға жетті. Компания басқаруы кезінде Солтүстік Борнео үкіметі экономикалық салалардағы еңбек күшінің жетіспеушілігін жою үшін қытай жұмысшыларын ғана емес, сонымен қатар жапон иммигранттарын да тартты. 1911 жылдан 1951 жылға дейін қытай халқының саны 27 801-ден 74 374-ке дейін өсті, оның ішінде Хакка (44 505), Кантондықтар (11 833), Хоккиен (7 336), Теочев (3 948), Хайлам (Хайнан) тайпасының өкілдері (3 571) және басқа қытай топтары (3 181) бар.
In 1881, 60,000 to 100,000 indigenous people lived in North Borneo. The people on the coast were mainly Muslims, with the aborigines mostly located inland. The Kadazan Dusun and Murut were the largest indigenous group in the interior, while Bajau, Bruneian, Illanun, Kedayan and Suluk dominated the coastal areas. Following various immigration schemes initiated by the British, the population increased to 200,000 in 1920, 257,804 in 1930, 285,000 in 1935, and 331,000 in 1945. Under company rule, the government of North Borneo not only recruited Chinese workers but also Japanese immigrants to overcome the shortage of manpower in the economic sectors. From 1911 until 1951, the total of Chinese population increased from only 27,801 to 74,374 which is divided between Hakka (44,505), Cantonese (11,833), Hokkien (7,336), Teochew (3,948), some Hailam (Hainan) (3,571) and other Chinese groups (3,181).
Мемлекеттік қызмет көрсету инфрақұрылымы
Солтүстік Борнео Лабуан аралынан Менумбокқа дейінгі байланыс арқылы Сингапур-Гонконг су асты кабелімен қосылды. Борнеодан Лондонға жіберілген алғашқы хабар 1894 жылғы 19 мамырда жіберілді. Бірнеше күннен кейін Батыс жағалаудан Сандаканға дейінгі телеграф желісін салу жұмысы басталды. Желіні көбінесе адам тұрмайтын ішкі аймақтардан өткізу үш жылға созылды және көптеген адам өмірін құрбан етуге әкелді. 1897 жылғы 7 сәуірде Сандаканнан Лабуанға, Лондондағы директорлар кеңесіне жолдау үшін Сандакан губернаторының құттықтау хаты сәтті жіберілді. 1910 жылдардың басында телеграф желісінің техникалық және қаржылық қиындықтары компанияны неміс Telefunken компаниясының сөндіру принципіне негізделген сымсыз желі құрылысына түрткі берді. Бұл желінің бірінші кезеңіне Сандакан, Джесселтон, Тавау және Кудат станциялары кірді. Бірінші сымсыз байланыс 1913 жылғы 24 қазанда Британдық Солтүстік Борнео мен Филиппин аралдарындағы Джоло арасында орнатылды. Ішкі байланыс 1914 жылғы 14 қаңтарда Сандакан мен Джесселтон арасында жүзеге асырылды. Солтүстік Борнео темір жолы 1914 жылғы 1 тамызда батыс жағалаудағы қауымдастықтар үшін негізгі көлік құралы ретінде халыққа ашылды. Әкімшілік аумағында пошта қызметі де қолжетімді болды.
North Borneo was connected to the Singapore Hongkong submarine cable by a link from the island of Labuan to Menumbok. The first message from the Borneo mainland to London was sent on 19 May 1894. A few days later, the work on a telegraph line from the West Coast to Sandakan was started. It took three years and exacted a heavy toll in human life to push the line through the almost uninhabited interior territory, until on 7 April 1897 a congratulatory message from the Governor in Sandakan for transmission to the Court of Directors in London was successfully transmitted from Sandakan to Labuan. In the early 1910s the technical and financial problems with the telegraph line prompted the company to venture into the construction of a wireless network, based on the quench spark system of the German Telefunken Company. The first stage of this network comprised stations in Sandakan, Jesselton, Tawau and Kudat. The first wireless communication was established on 24 October 1913 between British North Borneo and Jolo on the Philippine Islands. Inland communication was effected on 14 January 1914 between Sandakan and Jesselton. The North Borneo Railway opened to the public on 1 August 1914 as the main transportation facility for west coast communities. Postal service was also available throughout the administration.
Медиа
Корольдік Азия қоғамының журналы (1820 жылдан бері) және Британдық Солтүстік Борнео Herald (1883 жылдан бері) Британдық басқару кезеңіне дейін және оның ішінде Солтүстік Борнеоға қатысты маңызды жазбаларды сақтаған.
The Journal of the Royal Asiatic Society (since 1820) and British North Borneo Herald (since 1883) held a significant amount of records regarding North Borneo before and during the British administration.