Темasek: Сингапурдың ежелгі қоныстану тарихы

Кіріспе

Қазіргі Сингапур аумағындағы ертедегі қоныстану

Темасек (сонымен қатар Темасик деп те жазылады) – қазіргі Сингапур орналасқан жердегі қоныстың алғаш рет жазылған атауы. Бұл атау ертедегі малай және яван әдебиеттерінде кездеседі, сондай-ақ Юань және Мин дәуіріндегі қытай құжаттарында Данмакси (немесе ) деп тіркелген. Темасек аумағында екі бөлек қоныс тіркелген: Лонг Я Мен (малай: Бату Берлайар) және Бан Зу (малай: Панкур). Қазіргі Сингапурда бұл атау ұлттық наградалармен қатар мекемелер мен корпорациялар үшін де қолданылады.

Атауы

Темасек атауының шығуы малай тіліндегі "тасик" сөзінен туындаған, ол "көл" немесе "теңіз" деген мағынаны білдіреді, және бұл жерде "теңізбен қоршалған жерді" немесе "Теңіз қаласын" білдіруі мүмкін. Тағы бір ұсыныс бойынша, бұл Шривиджая патшасы Махаража Тан ма са на хоға сілтеме болуы мүмкін. Аталған есім 1365 жылы жазылған Ескі Ява мақтау өлеңі – Нагаракретагамада "Тумасик" деп кездеседі, бұл негізінен "теңіз" деген мағынадағы "тасик" сөзіне "ум" префиксінің қосылуынан пайда болған. Бұл атау Малай жылнамасында екі рет және Ява еңбегі "Параратон" да екі рет айтылады. Темасек туралы 1330 жылдары аралға келген қытай саяхатшысы Ван Дайюан "Даммакси" деп аталатын малай қонысы туралы жазған, бұл Темасек атауының транскрипциясы. Марко Полоның саяхаты туралы жазбаларының бір нұсқасында Малайур аралдық мемлекетіне қатысты "Чиамассие" деген орын аталған, ол Темасик болуы мүмкін. 14 ғасырдың бір кезенінде Темасек атауы санскриттен алынған "Арыстан қаласы" деген мағынаны білдіретін "Сингапур" атауымен ауыстырылды. Аңыз бойынша, Санг Нила Утама 1299 жылы аралға келгенде, ол көрген бейтаныс жануарды арыстан деп айтқаннан кейін осы атауды берген. Қытай деректері кейін де Темасек атауын пайдалана берсе де (мысалы, Мао Кун картасында) және ол Малай жылнамаларында да кездессе, Темасек атауы қолданыстан шығып, 1500-1800 жылдар аралығындағы еуропалық карталар мен құжаттарда пайда болмады. Ол отарлық және одан кейінгі заманда қайта жаңғырылып, қазір Сингапурдағы мекемелердің, корпорациялардың және ұлттық наградалардың атаулары ретінде қолданылады.

Тарих

Сингапурдың ерте тарихы мифтер мен аңыздарға толы болғанымен, археологиялық дәлелдер мен саяхатшылардың жазбалары арқылы белгілі бір қорытындылар жасауға болады. Археологиялық зерттеулер 14 ғасырда осы жерде қалалық елді мекен болғанын көрсетеді. Өркендеген шағында қаланың үлкен топырақтан жасалған қабырғасы мен бекініс орлары болған; көптеген ғимараттар тас және кірпіш негіздермен салынған. Ескі керамика сынықтары, монеталар, әшекейлер және басқа да артефакттар табылды, олардың көпшілігі Қытай, Үндістан, Шри-Ланка және Индонезияның түрлі аймақтарынан әкелінген деп саналады. Бұл заттар қаланың аймақтық сауда орталығы болғанының дәлелі ретінде қарастырылады. Темасек арқылы үлкен Жібек жолының бір бөлігі – су жолы өткен. 7-11 ғасырларда Сингапур аралы Суматрадағы Шривиджая империясының билігінде болды. Темасек пен Вьетнам арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас 13 ғасырда басталуы мүмкін. Темасек 14 ғасырда бекітілген қала және сауда орталығы болды. Юань әулеті тұсында 1320 жылы қолға түскен пілдерді алу үшін елшілер Лонг Я Менге (Ажыдаһар тістерінің қақпасы, Кеппел портына кіретін жер деп есептеледі) жіберілді. 1325 жылы Лонг Я Мен халқы Қытайға салық пен саудалық миссиямен оралды. 1330 жылы қытай саяхатшысы Ван Дайюань аралға сапар шегіп, Темасектегі екі бөлек елді мекенді атап өтті: Лонг Я Мен және Бан Зу (малай тіліндегі панкур сөзінің транскрипциясы, «көктем» деген мағынаны білдіреді). Ван өзінің «Даойи Жилу» еңбегінде Лонг Я Менді Темасектің «Ажыдаһар тістері» сияқты екі төбесі деп сипаттап, олардың арасынан боғаз өтетінін жазды. Ван сондай-ақ лакауд пен қалайы осы жерде өндірілгенін, жергілікті тұрғындар Кванчжоудан келген қытайлармен сауда жасағанын, бірақ Батыс мұхиттан (西洋) қайтып келе жатқан қытай кемелері екі-үш жүздей perahus (қайықтар) шабуыл жасаған қарақшылармен кездесуі мүмкін екенін айтты. Бұл халық туралы мәліметтер аймақта қоныстанған оранг-лауттар туралы ең алғашқы жазба болуы мүмкін. Таудағы елді мекеннің қираған қалдықтары 19 ғасырдың басында көрініс тапқан, оны резидент Джон Кроуфурд сипаттаған. 1928 жылы Форт-Кэннинг төбесінде 14 ғасырдың ортасына жататын бірнеше алтын әшекейлер табылды. Ван сондай-ақ Сиамдықтардың Темасек қаласына шамамен 70 кемемен шабуыл жасағанын және қала бір ай бойы қарсы тұрғанын хабарлады. 14 ғасырға қарай Шривиджая империясы әлсіреп, Маджапахит және Аюттая патшалықтары аймақта үстемдік құрып, Темасекке талап етуді бастады. 1365 жылы жазылған Нагаракретагама Тумасикті Маджапахиттің вассалы ретінде тізімдеген. Португалдық дереккөздер 14 ғасырдың соңында Темасек Сиамның вассалы болғанын, оның билеушісін Палембангтан келген Парамесуара өлтіргенін көрсетеді. Парамесуара жавалықтармен Палембангтан қуылды, өйткені ол Маджапахитке Шривиджая империясының Палембангтың талабын қайта жаңғыртуды бейнелейтін арыстан тағын орнату арқылы қарсылық көрсеткен. Португалдықтардың бір есебінде Парамесуара Темасекке қашып, сегіз күннен кейін жергілікті басшы Санг Аджиді өлтіргені, кейін Сангесинга деп аталғаны айтылады. Темасек осы кезеңде «Сингапур» деп атын өзгерткен болуы мүмкін, бұл туралы малай шежірелеріндегі Санг Нила Утаманың аңызында 1299 жыл деп көрсетілген. Португалдық дереккөздер Парамесуара Сингапурды бес жыл билік еткенін, содан кейін Маджапахит немесе Сиамдықтар шабуыл жасап, оны Малаккаға көшіп кетуге мәжбүр еткенін, онда ол Малакка сұлтандығын құрды. Сингапур 15 ғасырда Малакканың ықпалына түсті, ал Малакка португалдарға түскеннен кейін 16 ғасырда Жохордың малай сұлтандығының бақылауына көшті. 1613 жылы португалдар бұл елді мекенді өртеп жіберді, ал арал мырза Стемфорд Раффлз келгенге дейін 19 ғасырдың басына дейін екі жүз жылға жуық уақытқа беймәлім болып қалды.

While the early history of Singapore is obscured by myth and legend, some conclusions can be drawn from archaeological evidence and from written references by travellers. Archaeology points to an urbanised settlement on the site by the 14th century. At its height, the city boasted a large earthen city wall and moat; many of the buildings were built with stone and brick foundations. Remains of old pottery, coins, jewellery and other artefacts have been found, with many of these artefacts believed to be imported from various parts of China, India, Sri Lanka, and Indonesia. These are sometimes seen as evidence of the city's status as a regional trade centre. An aquatic route, part of the larger Silk route, passed through Temasek. From the 7th to the 11th centuries, the island of Singapore was controlled by the Srivijaya empire based in Sumatra. Diplomatic relationships between Temasek and Vietnam may have begun in the 13th century. Temasek was a fortified city and trading centre in the 14th century. It was recorded that during the Yuan dynasty, envoys were sent to Long Ya Men (Dragon's Teeth Gate, thought to be the entrance of Keppel Harbour) in 1320 to obtain tame elephants. The people of Long Ya Men then returned in 1325 with a tribute and trade mission to China. In around 1330, the Chinese traveller Wang Dayuan visited the island and mentioned two distinct settlements in Temasek: Long Ya Men and Ban Zu (a transcription of the Malay name pancur meaning a "spring"). In his work Daoyi Zhilüe, Wang described Long Ya Men as the two hills of Temasek that looked like "Dragon's teeth" between which a strait runs, and wrote:

Wang further mentioned that lakawood and tin were products there and the natives traded with Chinese from Quanzhou, but Chinese junks on their way back from the Western Oceans (西洋) may be met by pirates there who attacked with two to three hundred perahus (boats). The description of the people may be the first known record of the Orang Laut who inhabited the region. Ruins of the settlement on the hill were still visible in the early 19th century and was described by the Resident John Crawfurd. In 1928, several pieces of gold ornaments dating to the mid 14th century were discovered at Fort Canning Hill. Wang also reported that the Siamese attacked the city moat of Temasek with around 70 ships a few years before he visited, and the city successfully resisted the attack for a month. By the 14th century, the Srivijaya empire had declined, and the Majapahit and Ayutthaya Kingdom became dominant in the region and alternatively made claim to Temasek. The Nagarakretagama written in 1365 listed Tumasik as a vassal of the Majapahit. Portuguese sources indicate that during the late 14th century, Temasek was a Siamese vassal whose ruler was killed by Parameswara from Palembang. Parameswara was driven from Palembang by the Javanese after Parameswara challenged the Majapahit by setting up a lion throne that symbolised a revival of Palembang's claim over the Srivijaya empire. According to a Portuguese account, Parameswara fled to Temasek, and eight days later killed the local chief with the title Sang Aji, named Sangesinga in a later account. It has been proposed that Temasek changed its name to "Singapura" in this period rather than in 1299 as suggested by the legend of Sang Nila Utama given in the Malay Annals. Portuguese sources indicate that Parameswara ruled Singapura for five years, he was then attacked by either the Majapahit or the Siamese, forcing him to move on to Melaka where he founded the Sultanate of Malacca. Singapura came under the influence of the Malacca in the 15th century and, after the fall of Malacca to the Portuguese, the control of the Malay Sultanate of Johor in the 16th century. A settlement there was finally burnt to the ground by the Portuguese in 1613 and the island sank into obscurity for two hundred years until the early 19th century with the arrival of Sir Stamford Raffles.