Кіріспе

Халықаралық қатынастарда аймақтану – белгілі бір географиялық аймақта ортақ ұғым мен мақсатты білдіретін, сонымен қатар осы ұғымды көрсететін және ұжымдық іс-қимылды қалыптастыратын институттар құру мен іске асыру арқылы көрінеді. Аймақтану – халықаралық сауда жүйесінің үш құрамдас бөлігінің бірі (көпжақтылық және біржақтылықпен қатар). Бірінші ұйымдасқан аймақтық бастамалар 1950-1960 жылдары басталды, бірақ Батыс Еуропада Еуропалық экономикалық қауымдастық құрылғаннан басқа ештеңеге қол жеткізбеді. Кейбір сарапшылар осы бастамаларды "ескі аймақтану" деп атайды. Еуропалық Одақ аймақтанудың нәтижесі ретінде жіктеледі. Осы аймақтық бірегейліктің артындағы идея – аймақ экономикалық тұрғыдан интеграцияланған сайын, ол саяси тұрғыдан да интеграцияланады. Бұл жағдайды ескеретін болсақ, Еуропалық үлгі өте маңызды, себебі Еуропалық Одақ саяси құрылым ретінде Еуропада 40 жылдан астам экономикалық интеграцияның нәтижесінде қалыптасты. Еуропалық Одақтың (ЕО) алдында болған Еуропалық экономикалық қауымдастық (ЕЭҚ) толығымен экономикалық ұйым болды.

Анықтама

Джозеф Най халықаралық аймақты "географиялық байланыспен және өзара тәуелділік деңгейімен байланысты шектеулі мемлекеттер саны" деп анықтады, ал (халықаралық) регионализмді – "аймақтар негізінде мемлекеттер аралық бірлестіктер немесе топтар құру" деп түсіндірді. Дегенмен, бұл анықтама бірауыздан қабылданған жоқ, және кейбір сарапшылар, мысалы, дамып келе жатқан елдердің бастамасымен құрылған көптеген аймақтық ұйымдар үшінші әлемде регионализмнің жылдам дамуына көмектеспегенін көрсетті. Басқа авторлар, мысалы Эрнст Б. Хаас, аймақтық ынтымақтастық, аймақтық жүйе, аймақтық ұйым, аймақтық интеграция және регионализм ұғымдарын ерекшелеу қажеттігін атап өтті.

Тарих

Аймақтық интеграцияны күшейтуге бағытталған бастамалар 1880 жылдарға дейін жетеді. Бірақ, тұжырымды аймақтық бастамалар 1950-1960 жылдары іске асырылды. Дегенмен, 1990 жылдардың соңында аймақтастыққа қызығушылық жаңадан өркендеп, саяси және экономикалық өлшемдері бар аймақтардың әлемдік жүйесінің қарқынды дамуына алып келді.

Шығу тегі

Регионализм тарихының қашан басталғанын анықтау өте қиын, себебі аймақтық идеяның пайда болуы мен дамуын толық қамтитын жалғыз түсінік жоқ. Кейбір сарапшылар мемлекеттердің "өздерінің аймақтық ортасын ең жақсы пайдалануға тырысуы" сияқты критерийлерді анықсыз деп санайды; олар регионализм тарихын қазіргі заманғы институттардың өркендеуі тұрғысынан қарастыруды ұсынады. Егер регионализмнің басталуын аймақтық деңгейдегі, халықаралық деңгейдегі емес, ресми ұйымдастыру арқылы бағалайтын болсақ, оның тамырларын 1945 жылға дейін табу қиын.

1945 жылға дейін

Халықаралық регионализмді жақтау Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Аль Марукут (1998) бойынша Екінші дүниежүзілік соғыс аралығында сирек болды, сол кезде ұжымдық қауіпсіздік доктринасы үстемдік құрды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Америкааралық жүйеден басқа, аймақтық топтасулар өте аз болды. Аймақ талдау бірлігі ретінде Суық соғыс кезеңінде ғана емес, сонымен қатар аймақтардың өзіндік санасының арқасында маңызға ие болды. Америкааралық жүйе, Ұлттар Достастығы және Араб лигасы сияқты аймақтық құрылымдарға үлкен саяси инвестициялар жасаған мемлекеттердің кейінгі талаптарына байланысты регионализм БҰҰ-ның қабылданған Хартасына да енді.

Еуропалық бастамалар

Еуропалық регионализм 1940 жылдардың соңында нақты нысанға енді. Бенилюкс кедендік одағын құру туралы келісімге 1944 жылы Лондонда Бельгия, Нидерланды және Люксембургтің эмиграциядағы үкіметтері қол қойды, ал ол 1947 жылы күшіне енді. 1952 жылы Дания, Швеция, Исландия және Норвегия (Финляндия 1955 жылы қосылды) Солтүстік кеңесін құрды – бұл аймақтық солтүстік ынтымақтастығын нығайту мақсатымен құрылған парламентаралық ұйым. 1962 жылғы Хельсинки келісімінде бекітілген Солтүстік кеңесінің уставында тараптар «заң, мәдениет және қаржы салаларында, сондай-ақ көлік және қоршаған ортаны қорғау мәселелерінде елдеріміз арасындағы ынтымақтастықты сақтауға және одан әрі дамытуға» міндеттеме алды. Регионализмнің дамуына сын тұрғысынан қараған немесе оны әлемдік қауіпсіздіктің қажеттілігі деп дәлелдеуге тырысқан әдебиеттердің көптеген еңбектері пайда болды. Кейбір сыншылар экономикалық одақтар мен ортақ нарықтардың жалпыға ортақ еңбек бөлінісінің логикасын бұзатынын, ал аймақтық әскери жоспарлаудың мүмкін емес және өткен заманға жатқанын айтты. Екінші жағынан, бұл үлгіні қолдаушылар суық соғыстың қажеттіліктерін алға тартты. Регионализмге жаңа академиялық қызығушылықтың артуы, жаңа аймақтық құрылымдардың пайда болуы және Солтүстік Америка еркін сауда аймағы (NAFTA) сияқты халықаралық сауда келісімдері, сондай-ақ Еуропаның бірыңғай нарығының дамуы аймақтық деңгейде саяси ынтымақтастық пен экономикалық бәсекеге қабілеттіліктің маңыздылығын арттырды. Африка Одағы 2002 жылдың 9 шілдесінде құрылды, ал Солтүстік Америка аймағын құру туралы ұсыныс 2005 жылы Сыртқы қатынастар кеңесінің Солтүстік Американың болашағы жөніндегі тәуелсіз жұмыс тобы жасады. Латын Америкасында Аляскадан Аргентинаға дейін созылатын Американың еркін сауда аймағына NAFTA-ны кеңейту туралы ұсыныс, әсіресе Венесуэла, Эквадор және Боливия сияқты елдер тарапынан қабылданбады. Оның орнына 2008 жылы құрылған Оңтүстік Америка Ұлттарының Одағы (ЮНАСУР) құрылды.

Өңірлік құрылым

Регионализм аймақтанумен қарама-қайшы келеді, ал аймақтану, Жаңа Регионализм әдісі бойынша, белгілі бір географиялық аймақтағы коммерциялық және адам ағынының күшеюін көрсетеді. Регионализм – бұл аймақтың жалпы дамуын қамтамасыз ету мақсатында, ортақ мақсаттары мен құндылықтары бар үкіметтер жетекшілігімен жүзеге асырылатын, белгілі бір саяси процесс. Аймақтану болса, мемлекеттердің белгілі бір географиялық кеңістіктегі ұқсастықтарына байланысты аймақтардың өзінен туындайтын немесе қалыптасу процесі.

Ұлттық саясат

Ұлттық саясатта (немесе төменгі саясат) регионализм – саяси бірлікті (әдетте елді) кішірек аймақтарға бөлу және билікті орталық үкіметтен аймақтарға ауыстыру процесін қолдайтын саяси ұғым. Осы процестің керісі унитаризация деп аталады.