Қарулы күштердің құпия әрекеті: Албаниядағы операция «Құнды»

Кіріспе

Батыс жасырын жарымәскери операциясы

Коммунистік Албанияға жасалған ағылшын-американдық интервенциясы, "Operation Valuable" кодолық атымен белгілі, Ұлыбритания мен АҚШ-тың Батыс одақтастарымен бірлесіп жүргізген маңызды Суық соғыс әскери қақтығысы болды. Бұл жасырын операция Энвер Ходжа басқаратын үкіметті құлатуға бағытталған. Интервенция коммунистік ықпалға қарсы тұру және Батыс елдерімен келісетін басшылықты қайта орнатуды мақсат етті. Операция өз мақсаттарына жету үшін әуе, теңіз және құрлық күштерін қолданатын стратегиялық әскери амалдарды қамтыды. MI6 және ЦРУ бірлесіп, албандық эмигранттарды агенттер ретінде пайдалана отырып, жасырын операция жүргізді. Басқа коммунизмге қарсы албандар мен көптеген ұлтшылдар грек және итальяндық барлау қызметтеріне агенттер ретінде жұмыс істеді, ал кейбіреулері ағылшын-американдық құпия қызметтерімен қолдау алды. Көптеген агенттер ұсталып, сотқа тартылып, атылды немесе ұзақ мерзімге қамауға жіберілді.

Өмірбаян

Албания Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қиын жағдайға түсті. Грекия албандық жерлерге талаптанды. 1946 жылы Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі құрған «Ресей комитеті» Ресейдің батыс шекарасындағы елдерде азаматтық дау-дамай тудырып, кеңес үкіметінің ықпалын кеңейтуіне қарсы тұру мақсатында құрылды.

Операциялық жоспарлар

1949 жылғы 6 қыркүйекте НАТО алғаш рет Вашингтонда кездескенде Бевин Албанияда «қарсы революция» бастауды ұсынды. АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Дин Ачесон онымен келісті. Батыс Еуропа мен Солтүстік Американы қорғау мақсатында құрылған НАТО енді Балқандағы тәуелсіз мемлекетке қарсы жасырын шабуылдық операциялар жүргізуге міндеттенді. АҚШ және Ұлыбритания, одақтастары Италия мен Грекиямен бірге, Албаниядағы Ходжа режимін құлатуға және Жерорта теңізі аймағындағы кеңестік ықпалды жоюға келісті. Бевин Ходжа биліктен кеткеннен кейін король Зогты Албанияның басшысы етіп таққа отырғызуды жоспарлады. Жоспар бойынша, корольшілдерді Орталық Албаниядағы Мати аймағына парашютпен түсіру көзделген. Бұл аймақ албандық дәстүрлердің бесігі ретінде танымал болды, сондай-ақ король Зогқа, өзінің аймақтық рулардың бірінің ұрпағы ретінде, адалдығымен мақтанды. Бастапқы жоспарда, одақтастар әуеден жабдықтап қолдайтын жаппай халық көтерілісін ұйымдастыру үшін агенттерді парашютпен түсіру көзделген. Уақыт өте келе, бұл көтеріліс азаматтық соғысқа ұласуы мүмкін еді. Британдықтар бұл шараның тудыратын қауіп-қатерді, егер сәтті аяқталса, Шығыс блогында қарсы төңкерістер тізбегін бастауы мүмкін деп есептеді. SIS басшысы Стюарт Мензис жарымәскери операцияға ынтасыз болды, бірақ оны бұрынғы SOE-нің «жарылыс пен дау-дамағұл» жасайтын адамдарын жұмылдырудың бір жолы деп қарады. Британдықтар АҚШ-тан операцияны қаржыландыруды және базалар беруді сұрады. Ұлыбританияның жоғары дәрежелі барлау қызметкері Уильям Хейтер, Біріккен барлау комитетінің (JIC) төрағасы, наурыз айында SIS Вашингтондағы байланыс адамы Ким Филбимен бірге АҚШ Мемлекеттік департаментінің Саясат және жоспарлау бөлімінің (PPS) Роберт Джойсымен, Саясатты үйлестіру кеңсесінің (OPC) басшысы Франк Виснермен және басқа да АҚШ барлау қызметкерлерімен кездесу үшін Вашингтонға келді. Маккаргарға Филбимен бірлескен операциялық мәселелер бойынша байланыс жасау тапсырылды. SIS пен ЦРУ-ға белгілі болмағандай, Филби коммунист және кеңестік сыртқы барлаудың тыңшысы болды, кейіннен операцияның сәтсіздігіне оның кінәлі екені айтылды. Коммунизмге қарсы албандықтар Грекия, Италия және Түркиядағы босқындар лагерьлерінен тартылды. Британдықтар VALUABLE Project деп, ал американдықтар FIEND деп атаған күштердің 40 пайызы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылған фашистік ынтымақтастық ұйымы – Балли Комбетар (BK) Ұлттық майданынан, 40 пайызы монархистік қозғалыстан, Легалити деп белгілі, ал қалғаны басқа албандық топтардан құралды.

On 6 September 1949, when NATO met for the first time in Washington, Bevin proposed that "a counter revolution" be launched in Albania. US Secretary of State Dean Acheson was in agreement. NATO, established as a defensive military alliance for Western Europe and North America, was now committed to launching offensive covert operations against a sovereign nation in the Balkans. The US and UK, joining with their allies, Italy and Greece, agreed to support the overthrow of the Hoxha regime in Albania and to eliminate Soviet influence in the Mediterranean region. Bevin wanted to place King Zog on the throne as the leader of Albania once Hoxha was overthrown. The plan called for parachute drops of royalists into the Mati region in Central Albania. The region was known as a bastion of Albanian traditionalism and moreover praised for their loyalty to King Zog, himself an offspring of one of the regional clans. The original plan was to parachute in agents, in order to organize a massive popular revolt, which the allies would supply by air drops. In time, this revolt would spill out a civil war. The trouble that this would cause Soviet politics was considered by the British to be worth the risk, and if it did succeed, then it could be the starting point of a chain reaction of counter revolutions throughout the Eastern Bloc. The chief of SIS, Stewart Menzies, was not enthusiastic about the paramilitary operation but saw it as a way to appease the former SOE "stinks and bangs people." The British wanted the United States to finance the operation and to provide bases. Senior British intelligence officer William Hayter, who chaired the Joint Intelligence Committee (JIC), came to Washington, D. C. in March with a group of Secret Intelligence Service members and Foreign Office staff that included Gladwyn Jebb, Earl Jellicoe, and Peter Dwyer of SIS and a Balkans specialist. Joined by SIS Washington liaison Kim Philby, they met with Robert Joyce of the US State Department's Policy and Planning Staff (PPS) and Frank Wisner, who was the head of the Office of Policy Coordination (OPC), and other U. S. intelligence officials such as James McCargar and Franklin Lindsay. McCargar was assigned to liaise with Philby on joint operational matters. Unbeknownst to the SIS and CIA, Philby was a communist and a spy for Soviet foreign intelligence, and has subsequently been blamed for the failure of the operation. Anti communist Albanians were recruited in the Displaced Persons camps in Greece, Italy, and Turkey. The manpower for what the British codenamed VALUABLE Project and the Americans FIEND, consisted of 40% from the Balli Kombëtar (BK) National Front, a fascist collaborationist organization formed during World War II, 40% from the monarchist movement, known as Legaliteti and the rest from other Albanian factions.

Бағалы жоба / Жын

Бірнеше албан эмигранттары Ливияға "Құнды операция" деп аталған пилоттық жобаға дайындық үшін жіберілді. ШІМ, АҚШ армиясының полковнигі 'Айс' Миллермен байланыс ретінде, осы адамдарды қару-жарақ қолдану, кодтар мен радио байланысы, сондай-ақ бүлдіру және саботаж әдістері бойынша оқытты. Олар 1947 жылы Мати тауларына жіберілді, бірақ аймақ тұрғындарын үлкен көтеріліске итермелемеді. Операция 1949 жылға дейін жалғасты. Кучова мұнай кен орындарында және Рубиктегі мыс кен орындарында саботаж жасауға тырысты, бірақ көтеріліс ұйымдастыруда сәттілікке жете алмады. Содан кейін АҚШ үкіметі саяси жағдайды бағалап, көмек көрсетуге шешім қабылдады. 1949 жылдың қыркүйегінде британдық сыртқы істер министрі Эрнест Бевин АҚШ үкіметінің өкілдерімен "Құнды операция" тақырыбын талқылау үшін Вашингтонға барды. ЦРУ баяндамасында "қазіргі уақытта Албанияда ішкі көтеріліс күтілмейді және оған тырысса, сәттілікке жете алмайды" деген қорытынды жасалды. ЦРУ Энвер Ходжа режимінің 65 мың адамнан тұратын әскері мен 15 мыңнан тұратын қауіпсіздік күштері бар екенін мәлімдеді. Алғашқы хабарлар бойынша, Албанияда 1500 советтік "кеңесші" мен 4000 "техник" болды. Британдық және американдық теңіз күштерінің өкілдері КСРО-ның Влора портының жанындағы Караборун түбегінде су асты кемелерінің базасын салуынан алаңдады. 1949 жылдың 6 қыркүйегінде Вашингтонда алғашқы рет кездескен НАТО кезінде Бевин Албанияда "қарсы революция" ұйымдастыруды ұсынды. АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Дин Ачесон келісті. Батыс Еуропа мен Солтүстік Американы қорғауға арналған әскери одақ ретінде құрылған НАТО енді Балқандағы тәуелсіз мемлекетке қарсы жасырын операциялар жүргізуге міндеттенді. АҚШ пен Ұлыбритания өз одақтастары Италия мен Грекиямен бірлесіп, Албаниядағы Ходжа режимін құлатуға және Жерорта теңізі аймағындағы кеңестік ықпалды жоюға келісті. Бевин Ходжа биліктен кеткеннен кейін король Зогты Албанияның басшысы ретінде таққа отырғызуды жоспарлады. Осы жолы командалық құрамның сапасын жақсарту қажет болды. Сондықтан, британдық келіссөзші Нил 'Билли' Маклин және американдық өкілдер Роберт Майнер мен Роберт Лоу, Зогқа Каирдегі эмиграциядағы тұрғын орынында жұмысқа кандидаттарды ұсыну үшін жүгінді. Алайда, ешкім оны эмиграциядағы уақытша үкіметтің басшысы етіп тағайындамайтындықтан, Маклин мен оның серігі Джулиан Амери Зогты көндіре алмады. 1949 жылдың тамызында Парижде албандық саяси эмигранттар отандық коммунизмге қарсы көтеріліс ұйымдастыру үшін көппартиялық комитет құрғаны туралы хабарланды. Шындығында, "Еркін Албания" ұлттық комитеті американдық дипломатиялық және барлау қызметкерлері британдықтардың келісімімен құпия жарымәскери жобаны жабу үшін құрылды. Британдықтар алғашқы ұйымдастырушылық қадамды жасады, Германияда орналасқан ат әскері (танк) полкінің қолбасшысының орынбасары майор Дэвид Смайлиді бас жаттықтырушы ретінде тағайындады. Балли Комбетардың басшылары, эмиграциядағы саяси топтың негізгі саясаты албан коммунистік режимін патшалық емес үкіметпен ауыстыру болды, Маклин мен оның серігі Джулиан Америмен келісіп, 30 албан эмигрантын, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыстың партизандық және азаматтық соғыстарының ардагерлерін, Албанияға ену операциясы үшін рекруттар ретінде тартты. 1949 жылдың шілдесінде рекруттардың алғашқы тобы британдық арнайы операциялар қызметкерлерімен британдық Мальтадағы Мальта колониясындағы Бингемма бекінісіне жеткізілді. ШІМ оларды "Пиксилер" деп атады. Олар екі ай бойы радио операторлары, барлаушылар және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі cetas (партизандық топтар) мүшелері болғаннан гөрі күрделі партизандар ретінде оқытылды. 1949 жылдың 26 қыркүйегінде тоғыз пикси солтүстікке қарай жүзіп барған Корольдік теңіз күштерінің траулеріне отырды. Үш күннен кейін Мальтадан "Stormie Seas" деп аталатын грек стиліндегі балық аулау қайығы шықты. Италиялық портта тоқтаған екі кеме 3 қазанда Адриатика теңізіндегі белгілі бір нүктеде кездесіп, албандарды каикаға ауыстырды. Сол түні бірнеше сағаттан кейін Пиксилер Албания жағалауына, бұрынғы Балли Комбетар аумағы болған Влорадан оңтүстікке қарай, ал басқалары солтүстікке қарай қонды. Көп ұзамай албандық үкімет қауіпсіздік күштері екі командалық топтың бірін тоқтатты. Коммунистер бірінші топтың үш мүшесін, ал екінші топтың төртінші мүшесін өлтірді. Алғашқы үш адамның қазасы және төртінші адамның отбасына қосылуы бір топты жойды, ал жасырын қонудан аман қалған төрт адам оңтүстікке, Грекияға қашып кетті. Осы қонудан кейін екі жыл бойы британдықтар оқытқан албандардың шағын топтары Мальта, Ұлыбритания және Батыс Германиядағы оқу лагерлерінен уақыт-уақыт шығып отырды. Көптеген операциялар сәтсіз аяқталды, албаниялық қауіпсіздік күштері көптеген бүлікшілерді тоқтатты. Кейде албандық билік "халық жауының сәтсіз әрекеттерінің үлкен, бірақ сәтсіз әрекеттері" туралы хабарлады. Кейбір американдық агенттер, бастапқыда итальяндық немесе гректік шенеуніктермен оқытылған, барлау үшін әуемен, теңізден немесе жаяу жүріп енді. Осы агенттердің ең сәттісі Хамит Маржани, шартты коды "Тигр" болды, ол 15 жерге шабуыл жасады. Соңғы ену 1952 жылғы Пасхадан бірнеше апта бұрын болды. Болып жатқан жағдайды анықтау үшін капитан Шеху өзі, капитан Браница және радио операторы Тахир Пренци, тәжірибелі жандарм және партизандық күрескер Матяни және үш қарулы күзетшінің жетекшілігімен Тирананың солтүстік-шығысындағы Мати аймағына бағытталды. Албандық қауіпсіздік күштері Шехудың туысының үйінде, Зогты қолдайтын белгілі адамның үйінде кездесу орнында оларды күтіп отырды. Олар Шехудың операторын Кипрдегі базасына "барлығы жақсы" сигналын жіберуге мәжбүр етті. Оператор мұндай жағдайға дайын болды, сигналды күшпен жіберілгенін ескертетін және оған назар аудармау керек екенін білдіретін қауіпсіздік процедурасын пайдаланды. Бірақ милиция осы процедураны білгендей көрінді. "Барлығы жақсы" сигналы жіберілді және бір жылдан кейін төрт тағы бір агент, Матянидің өзі де, Элбасан қаласының жанындағы Шен-Гьорджде (Аяз Әулие) жасалған шабуылға түсті. Қайтырмағандар сәуірде 1954 жылы сотталды.

A dozen Albanian émigrés were recruited and taken to Libya to train for a pilot project that would become known as Operation Valuable. The SIS, with U. S. Army Col. 'Ace' Miller as a liaison, trained these men in the use of weapons, codes and radio, the techniques of subversion and sabotage. They were dropped into the mountains of Mati throughout 1947, but failed to inspire the inhabitants of the region into a larger revolt. The operation continued into 1949. There were sabotage attempts on the Kuçova oilfields and the copper mines in Rubik but no real success in raising a revolt. Then, the US government weighing up the political situation, decided to lend a hand. In September 1949, British foreign secretary Ernest Bevin went to Washington, D. C. to discuss Operation Valuable with US government officials. The CIA released a report that concluded that "a purely internal Albanian uprising at this time is not indicated, and, if undertaken, would have little chance of success." The CIA asserted that the Enver Hoxha regime had a 65,000 man regular army and a security force of 15,000. There were intelligence reports that there were 1,500 Soviet "advisers" and 4,000 "technicians" in Albania helping to train the Albanian Army. British and U. S. naval officials were concerned that the USSR was building a submarine base at the Karaburun Peninsula near the port of Vlora. On 6 September 1949, when NATO met for the first time in Washington, Bevin proposed that "a counter revolution" be launched in Albania. US Secretary of State Dean Acheson was in agreement. NATO, established as a defensive military alliance for Western Europe and North America, was now committed to launching offensive covert operations against a sovereign nation in the Balkans. The US and UK, joining with their allies, Italy and Greece, agreed to support the overthrow of the Hoxha regime in Albania and to eliminate Soviet influence in the Mediterranean region. Bevin wanted to place King Zog on the throne as the leader of Albania once Hoxha was overthrown. This time a better quality of commandos were sought and an approach was made to King Zog in exile in Cairo to recommend men for the job. However, British negotiator Neil 'Billy' McLean and American representatives Robert Miner and Robert Low were unable to bring Zog in because no one would name him head of a provisional government in exile. In August 1949, an announcement was made in Paris that Albanian political exiles had formed a multiparty committee to foment anti communist rebellion in the homeland; actually the "Free Albania" National Committee was created by American diplomatic and intelligence officials for political cover to a covert paramilitary project, with British concurrence. The British made the first organizational move, hiring on as chief trainer Major David Smiley, deputy commander of a cavalry (tank) regiment stationed in Germany. The leaders of the Balli Kombetar, an exile political group whose key policy was to replace the Albanian Communist regime with a non royalist government, had already agreed with McLean and his cohort, Julian Amery, to supply 30 Albanian émigrés, some veterans of World War II guerrilla and civil wars, as recruits for the operation to penetrate Albania

In July 1949, the first group of recruits, were transported by British special operations personnel to Fort Binġemma, on the British crown colony of Malta. Labeled as "The Pixies" by the SIS, they spent two months training as radio operators, intelligence gatherers, and more sophisticated guerrillas than they had been as members of cetas (guerrilla bands) during World War II. On 26 September 1949, nine Pixies boarded a Royal Navy trawler which sailed north; three days later, a Greek style fishing boat, known as a caïque and named "Stormie Seas', sailed from Malta. With a stop at an Italian port, the two vessels sailed 3 October, rendezvoused at a point in the Adriatic Sea, and transferred the Albanians to the caïque. Hours later that same night, the Pixies landed on the Albanian coast, some distance south of Vlora, which was the former territory of the Balli Kombetar, others further north. Albanian government security forces soon interdicted one of the two groups on commandos. The Communists killed three members of the first group, and a fourth man with the second group. The first three deaths and disappearance of a fourth man to join his family wiped out one group, while the surviving four from the covert landing exfiltrated south to Greece. For two years after this landing, small groups of British trained Albanians left every so often from training camps in Malta, Britain and West Germany. Most of the operations failed, with Albanian security forces interdicting many of the insurgents. Occasionally, the Albanian authorities would report on "large but unsuccessful infiltrations of enemies of the people" in several regions of the country. Some American agents, originally trained by Italian or Greek officials, also infiltrated by air, sea, or on foot to gather intelligence rather than take part in political or paramilitary operations. The most successful of these operatives was Hamit Marjani, code name Tiger, who participated in 15 land incursions. The last infiltration took place a few weeks before Easter 1952. In an effort to discover what was going on Captain Shehu himself, with Captain Branica and radio operator Tahir Prenci, were guided by veteran gendarme and guerrilla fighter Matjani and three armed guards to the Mati region northeast of Tirana. Albanian security forces militia were waiting for them at their rendezvous point, a house owned by Shehu's cousin, a known supporter of Zog. The militia forced Shehu's operator to transmit an all clear signal to his base in Cyprus. The operator had been schooled to deal with such situations, using a fail safe drill which involved broadcasting in a way that warned it was being sent under duress and therefore should be disregarded. But the militia seemed to know the drill. The all clear signal went out and, nearly a year later, four more top agents, including Matjani himself, parachuted into an ambush at Shen Gjergj (Saint George), near the town of Elbasan. Those not killed were tried in April 1954.

1950 ж. Албания жағалауындағы тұзақтар

1950 жылы Албания жағалауындағы шабуылдар немесе рейдтер 1950 жылы Албанияның Ходжаистік құпия күштері (Сигурими) мен MI6 қолдауымен келген бірнеше британдық топтар арасындағы қақтығысты қамтыды. Британдық SIS әскерлерінің қонуына дайындық үшін бірнеше C-47 ұшағы мен қайықтар пайдаланылды, ал ұшақтарды ЦРУ және бұрынғы Польша әуе күштерінің полковниктері басқарды. Рейдтер кезінде британдық SIS-тің басшысы Питер Дуайер болды.