Кіріспе
Неміс тіліндегі declension – бұл неміс тіліндегі мақалалардың, сын есімдердің және кейде есімдердің сөйлемдегі рөлін көрсету үшін олардың формасын өзгертудің барлық тәсілдерін анықтайтын парадигма: жатқызушы, толықтырушы және т.б. Декленция сөйлеушілерге сөздің формасын өзгерту арқылы жатқызушы, тікелей толықтырушы, жанама толықтырушы және меншік арасындағы айырмашылықты белгілеуге мүмкіндік береді, сөздердің тізбегі немесе сөздерге қосымшалар (мысалы, ағылшын, испан, француз тілдерінде) арқылы осы мағынаны көрсетудің орнына. Осының нәтижесінде неміс тілі мағынасын бұрмаламай сөздердің тізбегін еркін өзгертуге мүмкіндік береді. Ағылшын тілінде қарапайым сөйлем қатаң сөздер тізбегімен жазылуы керек (мысалы, Адам алма жейді). Бұл сөйлемнің мағынасын өзгертпей, осы жерде жазылғаннан басқа сөздер тізбегімен айтуға болмайды. Сол сөйлемді неміс тілінен ағылшын тіліне аударғанда басқаша көрінеді (мысалы, "Ein Mann isst einen Apfel" (адам) жатқызушы, (алма) толықтырушы жейді) және мағынасы шамалы ғана өзгеретін әртүрлі сөздер тізбегімен айтуға болады (мысалы, "Einen Apfel isst ein Mann" (алма) толықтырушы жейді (адам) жатқызушы), мағынасы аз немесе мүлдем өзгермейді. Неміс тілі – фузиялық тіл ретінде зат есімдерді, есімдіктерді, мақалаларды және сын есімдерді жағдай, сан және жыныс бойынша ажырату үшін белгілейді. Мысалы, неміс тіліндегі барлық сын есімдердің бірнеше түрлі формалары бар. Мысалы, neu (жаңа) сын есімі өзгертетін зат есімнің жынысына, зат есімнің жеке немесе көп санға жататынына және зат есімнің сөйлемдегі рөліне байланысты бес түрлі жолмен (neue, neuer, neues, neuen, neuem) жазылуы мүмкін. Ағылшын тілінде мұндай төмендеулер жоқ (сирек кездесетін және ерекше жағдайларды, мысалы, blond/blonde ескермегенде), сондықтан сын есімдер тек бір форманы алады, немесе есімдіктер жағдайында, мысалы, мен, маған, менікі, оның, оған, т.б., олар жатқызушы, толықтырушы және меншік жағдайларының іздерін көрсетеді. Қазіргі жоғары неміс тілінде төрт жағдай – жатқызушы, толықтырушы, меншік және табыс жағдайлары, және үш грамматикалық жыныс – әйел, еркек және орташа жыныс бөлінеді. Зат есімдер жеке немесе көп сан болуы мүмкін; көп сан жағдайында жынысына қарамастан бір төмендеу қолданылады, яғни көп сан мақалалар мен сын есімдерді төмендету үшін төртінші «жыныс» ретінде қарастырылуы мүмкін. Алайда, есімдердің өзінде көп санды жасаудың бірнеше тәсілдері бар, олар көбінесе, бірақ әрқашан емес, сөздің жынысы мен жеке сан құрылымына сәйкес келеді. Мысалы, көптеген әйелдік есімдер, олар жеке сан жағдайында e әрпімен аяқталады, мысалы, die Reise («сапар»), n әрпін қосып көп сан жасайды: die Reisen («сапарлар»). Көптеген орташа немесе еркек есімдер, мысалы, das Blatt немесе der Baum («жапырақ» және «ағаш»), дауысты әрпін өзгерту және er немесе e әрпін қосу арқылы көп сан жасайды: die Blätter және die Bäume («жапырақтар», «ағаштар»). Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл және басқа да көп санға қатысты өзгерістер протогерман тілінің есімдерді төмендету кластарын еске түсіреді, бірақ әлдеқайда қысқартылған түрде.
German declension is the paradigm that German uses to define all the ways articles, adjectives and sometimes nouns can change their form to reflect their role in the sentence: subject, object, etc. Declension allows speakers to mark a difference between subjects, direct objects, indirect objects and possessives by changing the form of the word—and/or its associated article—instead of indicating this meaning through word order or prepositions (e. g. English, Spanish, French). As a result, German can take a much more fluid approach to word order without the meaning being obscured. In English, a simple sentence must be written in strict word order (ex. A man eats an apple). This sentence cannot be expressed in any other word order than how it is written here without changing the meaning. A translation of the same sentence from German to English would appear rather different (ex. "Ein Mann isst einen Apfel" (a man) subject eats (an apple) direct object) and can be expressed with a variety of word order (ex. "Einen Apfel isst ein Mann (an apple) direct object is eaten by (a man) subject) with little or no change in meaning. As a fusional language, German marks nouns, pronouns, articles, and adjectives to distinguish case, number, and gender. For example, all German adjectives have several different forms. The adjective neu (new), for example, can be written in five different ways (neue, neuer, neues, neuen, neuem) depending on the gender of the noun that it modifies, whether the noun is singular or plural, and the role of the noun in the sentence. English lacks such declinations (except for rare and exceptional ones, such as blond/blonde) so that adjectives take only one form, or in the case of pronouns, such as I, me, my, mine, she, her, etc., which show the remnants of nominative, accusative, and genitive case markings. Modern High German distinguishes between four cases—nominative, accusative, genitive, and dative—and three grammatical genders—feminine, masculine, and neuter. Nouns may also be either singular or plural; in the plural, one declension is used regardless of gender – meaning that plural can be treated as a fourth "gender" for the purposes of declining articles and adjectives. However, the nouns themselves retain several ways of forming plurals which often, but not always, correspond with the word's gender and structure in the singular. For example, many feminine nouns which, in the singular, end in e, like die Reise ("the journey"), form the plural by adding n: die Reisen ("the journeys"). Many neuter or masculine nouns ending in a consonant, like das Blatt or der Baum ("the leaf" and "the tree") form plurals by a change of vowel and appending er or e: die Blätter and die Bäume ("the leaves", "the trees"). Historically, these and several further plural inflections recall the noun declension classes of Proto Germanic, but in much reduced form.
Мүліктілік сын есімдер
Неміс тілінде иелік етістіктері мақалалар сияқты қарастырылады және kein сияқты өзгеріске түседі; жоғарыдағы белгісіз мақалаға қараңыз.
Көрсеткіш сын есімдер
Бұл сөздер жеке есімдіктердің орнына қолданылып, мағынаны күшейтуге мүмкіндік береді, мысалы, "Den sehe ich" ("Мен соны көремін") сөйлемінде. Сөздердің тізбегіне назар аударыңыз: "den" сөзі "соны" дегенді білдіреді, ал "ich" – "мен" дегенді. Сөйлемдегі нысанды басына қою оған баса назар аударады. Ағылшын тілінде, жалпы алғанда, сөздердің өзгерісі болмағандықтан, мұндай құбылысқа жиі кездеспейді, бірақ нысанды сөйлемнің басына қойып, сондай баса назар аударуға болады, мысалы: "Оны мен көремін, бірақ Джонды көрмеймін". Кесте салыстырмалы есімдіктердегідей.
Рефлексивті сын есімдер
Рефлексивті дұрыстаулық есімдіктері субъект пен объект бір болғанда қолданылады, мысалы, "Ich wasche mich" – "Мен өзімді жуам".
Nominative (Жатыс) Accusative (Объект) Dative (Жалпылық)
ich – мен mich – өзімді mir – өзіме
du – сен dich – өзіңді dir – өзіңе
er/sie/es/man – ол (ер/әйел/бейтарап/жалпы) sich – өзін sich – өзіне
wir – біз uns – өзімізді uns – өзімізге
ihr – сіздер euch – өзіңдерді euch – өзіңдерге
Sie – сіз sich – өзіңізді sich – өзіңізге
sie – олар sich – өзіне/өзіне sich – өзіне/өзіне
Предикаттық қосымшалар
Предикаттық сын есімдер (мысалы, mir ist kalt "Мен суықпын") өзгермейді.
Географиялық атрибутивті сөздерді азайту
Көптеген неміс елді мекендерінің атауларында оларға байланысты сипаттағыш сөз болады, ол er-мен аяқталады, мысалы, Берлин үшін Берлинер және Гамбург үшін Гамбургер, олар ешқашан жағдайға қарай өзгермейді, бірақ әрқашан er-мен аяқталады. Berliner Mauer («Берлин қабырғасы») және Brandenburger Tor («Бранденбург қақпасы») осыған жарқын мысалдар. Tor сөзінің жынысы орташа болғанына қарамастан, er жалғауына назар аударыңыз. Егер елді мекен атауы Геттинген сияқты en-мен аяқталса, соңғы en әдетте er-мен ауыстырылады.