Кіріспе

Америка әкімшілік құқығындағы процесс. Келіссөздер арқылы ереже жасау – американдық әкімшілік құқықтағы федералдық агенттіктер қолданатын процесс. Онда мемлекеттік агенттіктің өкілдері мен мүдделі топтар ұсынылып отырған әкімшілік ереженің шарттарын келіседі. Агенттік ұсынылып отырған ережені Федералдық тіркелімде жариялайды, содан кейін әдеттегі ереже жасау рәсімін орындайды, яғни қоғамдық пікірлерді жинап, оларды түпкілікті ережеге енгізу үшін қарастырады.

Шығу тегі

Келісілген ережелерді жасау, кейде "neg reg" немесе "reg neg" деп қысқартылады, 1980 жылдардың басында дәстүрлі ережелерді жасау рәсімдерінің тым қарсыластыққа толы болуына байланысты туындаған алаңдаушылықтың нәтижесінде кеңінен танымал болды. Президент Джеральд Фордтың Еңбек министрі Джон Данлоп 1970 жылдары федералды ережелерді жасау кезінде мүдделі тараптарды ресми түрде қатыстыру идеясын алғаш рет ұсынды. 1982 жылы әкімшілік құқық сарапшысы Филипп Хартер АҚШ Әкімшілік Конференциясына ұсынған есебінде және кейіннен жарияланған мақаласында бұл идеяны одан әрі дамытып, келіссөздерді қазіргі федералды ережелерді жасау процесіне кедергі келтіретін "жағдайдың нашарлауын" жеңілдету құралы ретінде қарастырды. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі және АҚШ Көлік департаменті келісілген ережелерді жасауды тәжірибеге енгізген алғашқы мекемелер болды. Басқа мекемелер оның заңдылығына қатысты алаңдаушылықтардан туындап, оны сынауға асықпады. Осы сұрақтарға АҚШ Конгресі 1990 жылы "Келісілген ережелерді жасау туралы заңды" (Neg Reg Act) қабылдау арқылы жауап берді, бұл заң агенттіктерді бейресми ережелерді жасау процесін жақсартатын жағдайларда келісілген ережелерді жасауды қолдануға ынталандырды. Neg Reg Act 1996 жылы қайта бекітілді және қазір Әкімшілік рәсімдер заңына 5 U.S.C. §§ 561–570 тармақтарында енгізілген. Келісілген ережелерді жасаудың тиімділігіне сенген президент Клинтон #12866 атқарушы бұйрығында және одан кейінгі президенттік меморандумында агенттіктерді осы тәсілді қолдануға шақырды. Барлық ережелердің шағын бөлігі ғана келісілген ережелерді жасау арқылы әзірленгенімен, АҚШ Білім, Тұрғын үй және қала құрылысы, Денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету, Ішкі істер, Еңбек және Көлік департаменттері, сондай-ақ АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі сияқты әртүрлі федералды мемлекеттік органдар осы рәсімді пайдаланған. Қазіргі уақытта жоғары білім беру туралы заң мен Американың жергілікті халықтарына тұрғын үй көмегі мен өзін-өзі анықтау туралы заңға сәйкес келісілген ережелерді жасау талап етіледі.

Процедура

Көбінесе агенттікке келіссөздер арқылы ереже жасауды қолдану міндетті емес, бірақ олар өз қалауларымен осыны жасайды. Агенттіктің келіссөздер арқылы ереже жасау туралы шешімі сот қарауына жатпайды. Агенттік өзінің келіссөз комитеті бекіткен ұсынысты жариялай алады, бірақ Келіссөздер арқылы ереже жасау туралы заң мұны талап етпейді. Келіссөздер арқылы ереже жасау процесі әдетте алты айдан бір жылға дейін созылады және айына шамамен бір рет бірнеше күндік жиналыстарды қамтиды.

Жетістіктер мен сын-пікірлер

1997 жылы жарияланған зерттеуде Пенсильвания университетінің құқық мектебінің профессоры Кэри Коглианезе келіссөздер арқылы қабылдау процедурасын қолдаушылар уәде еткен пайдаларды – сот дауларын азайту және ережелерді жылдамдатуды – қамтамасыз етпегенін хабарлады. Оның зерттеу кезінде ең көп ережелерді келіссөздер арқылы әзірлеген агенттік – EPA – келісілген ережелердің 50% сотқа дейін жетті, ал жалпы көрсеткіш шамамен 25% болды. Жауап мақаласында Коглианезе Хартердің сын-пікірлерін жоққа шығарып, «Хартер [түпнұсқа] зерттеу туралы негізсіз мәлімдемелер жасайды, эмпирикалық талдаудың негізгі принциптерін ескермейді және сенімді эмпирикалық талдаумен расталмаған келіссөздер арқылы ереже жасаудың батыл талаптарын жалғастырады» деді. Кейінгі мақаласында қоғамдық саясат жөніндегі медиатор Сьюзан Подзиба келіссөздер арқылы ереже жасаудың бетпе-бет әрекеттесу мен ынтымақтастықтың артықшылықтарын ұсынатынын айтты. Ол сондай-ақ, оның барлық тараптарға ақпарат алмасуға және комитет мүшелерінің әртүрлі біліктерін пайдалануға мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Коглианезе Лангбейн зерттеуіндегі бірнеше шектеулерді атап көрсетті. Гарвард құқық мектебінің профессоры Джоди Фриман бұл идеяға қарсы шығып, «қоғамдық мүдде» термині келіссөздер арқылы ереже жасауды бағалауда айнымалы ретінде қолдануға тым жалпылама екенін айтты. 2006 жылы АҚШ Ішкі істер министрлігі мен АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі бірлесіп, федералды үкіметте өткізілген келіссөздер арқылы ереже жасау тәжірибесінен алынған сабақтарды талқылау үшін семинар өткізді. Семинарға дайындалған материалдарға сәйкес, 1996-2005 жылдар аралығында 30-дан астам федералды келіссөздер арқылы ереже жасау жүргізілді, оның ішінде «Ешбір баланы артта қалдырмау» заңы, Кейп-Код ұлттық жағалауындағы жолдан тыс көлік құралдарына қатысты ережелер және құрылыста крандар мен тік иілімдерді пайдалану бойынша жұмысшылар қауіпсіздігі стандарттары кірді.