Кіріспе
Глауберг – Германияның Гессен жеріндегі келттік бекінілген қаласы (оппидум), бекінілген елді мекен мен бірнеше обадан тұрады, "соңғы Халштат және ерте Латен кезеңдерінің князьдық орталығы". 1990 жылдардағы археологиялық жаңалықтар осы орынды Еуропадағы маңызды ерте келттік орталықтардың қатарына қойды. Ол келттердің жерлеу салты, мүсіндері және монументальді сәулеті туралы беспрецедентті мәліметтер береді.
The Glauberg is a Celtic hillfort or oppidum in Hesse, Germany consisting of a fortified settlement and several burial mounds, "a princely seat of the late Hallstatt and early La Tène periods." Archaeological discoveries in the 1990s place the site among the most important early Celtic centres in Europe. It provides unprecedented evidence on Celtic burial, sculpture and monumental architecture.
Орналасуы мен топографиясы
Геологиялық тұрғыдан алғанда, Глауберг – Веттера жазығының шығыс шетіндегі (271 м биіктікте) жота. Бұл Вогельсберг тау тізбегінің базальт тілшесі. Айналасынан шамамен 150 метрге көтеріліп, Ниддер және Земе өзендері арасында орналасқан және Глаубург қауымдастығының құрамына кіреді. Жотаның үстіңгі жағы 800 метрге 80–200 метр болатын дерлік көлденең плато құрайды. Оның оңтүстік-батыс мүйісі Энцхаймер Көпфхен деп аталады. Солтүстік-батыс жағында Глауберг Ниддер аңғарына қарай тік құлдырап, оңтүстікте толқынды жоталармен жалғасады. Платода бұлақтармен емес, тек жер бетінен ағатын сумен толысқан шағын, жыл бойы сақталатын көл болған. Бұл төбе бұлақтармен және құнарлы жерлермен қоршалған.
Археологиялық зерттеулердің тарихы
Глауберг үстіртінде ежелгі қираған орындарының бар екені бұрыннан мәлім болған, алайда олар римдіктерге жатқызылған. 1906 жылы Ла Тене кезеңінің ерте тоғасының фрагменті табылуы, осы орынның тарихқа дейінгі екенін растады. Жүйелі археологиялық зерттеулер 1933–1934 жылдары Генрих Рихтердің (1895–1970) басшылығымен жүргізілген қазба жұмыстарымен басталды, ол бекініске баса назар аударды. Ф. Р. Германн басқарған кезең 1985 жылы басталып, 1998 жылға дейін жалғасты. Осы кезеңде маңызды оба зерттелді. Глауберг және оның аймағының кельт кезеңіндегі (Халлштат және Ла Тене кезеңінің ерте мерзімдері) қоныстану тарихы "Deutsche Forschungsgemeinschaft" ғылыми-зерттеу жобасының (2004–2006) негізгі тақырыбы болды. Қазба жұмыстары бүгінге дейін жалғасуда, көпұлтты команда төбедегі бекіністе болған, қазір Лидар көмегімен ғана көрінетін, бұрынғы алып қоршау деп саналатын орынды қазып шығуда.
Елді мекен тарихының қысқаша мазмұны
Топографиялық орналасуы Глаубергті адам қызметінің ұзақ мерзімді орталығы ретінде көрсетеді. Ол құнарлы егістік жерлерге және суға қол жеткізуді, оңай қорғалатын орынды және бірнеше табиғи сауда жолдары бойындағы стратегиялық орналасуды біріктіреді. Сондықтан, бұл төбеде кельт кезеңінен бұрын да, кейін де, тіпті ортағасырлық дәуірге дейін адамдар қоныстанғандығы таңқаларлық емес. Глауберг платосы алғаш рет неолит дәуірінде (шамамен 4500 ж.б.д.) Рёссен мәдениетінің өкілдерімен қоныстанды. Одан кейін Микельсберг кезеңінің (4000 ж.б.д.) ірі қонысы пайда болды. Микельсберг төбелік бекіністері басқа жерлерде де белгілі, сондықтан төбе сол кезде алғаш рет бекітілген болуы мүмкін. Бұл төбе қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі Урнфилд мәдениетінің де қонысы болды (1000–800 ж.б.д.). Кельттік соңғы Халштат/ерте Ла Тене кезеңінде Глауберг аймақтық маңызы бар орталыққа айналды. Осы кезде ол ерте кельт князінің резиденциясы болды. Ірі бекіністер салынды. Германияны римдіктер басып алған кезде Глауберг бос қалды, бұл, әдетте, қамалды Лаймс Германский шекарасына жақындығымен (5 км) байланысты болды. 4-ші және 5-ші ғасырларда ол қайтадан қоныстанды және Аламан тайпасының жергілікті королінің резиденциясы ретінде тағы да аймақтық орталыққа айналды. 7-ші мен 9-шы ғасырларда бұл жерде франктардың үлкен бекінісі болды. Осы кезеңде оның маңызы артты, бекіністер жаңартылып, едәуір кеңейтілді. 12-ші және 13-шы ғасырларда Глауберг Штауфер қамалдар жүйесіне қосылды, мүмкін, қалалық орталықтың дамуын ынталандыру мақсатында. Бекіністер қайта жаңартылды және платоның шетінде қамалға ұқсас мұнара салынды; оның аркалы романдық есігі бүгінге дейін сақталған. Осы кезде бүкіл плато қоныстанды, ортағасырлық қабырғалардың, құдықтардың және жертөлелердің негіздері, әсіресе солтүстік жағында сақталған. Бұл қамалдың қирауы, сонымен бірге төбедегі адам қонысының аяқталуы 1256 жылы болған болуы мүмкін.
Кельт оппидумы
Ең ерте белгілі бекіністер кельттерден бұрынғы дәуірге жатуы мүмкін, бірақ олар шамамен б.з.д. 6-шы немесе 5-ші ғасырдағыдай өлшемдері мен күрделілігі жағынан ең жоғалғы деңгейге жеткен. Олар б.з.д. 2-ші немесе 1-ші ғасырға дейін қолданыста болды. Олардың аумағы мен өлшемдері Глаубергті Оңтүстік және Батыс Орталық Германияның көп бөлігін қамтыған бекінілген орындар желісінің (немесе оппида) бірі ретінде көрсетеді. Таудың ең аз тік еңісі бар солтүстік-шығыс жағы, іргелес аумақтан үлкен ор мен қоршаумен бөлініп, бастапқыда жартастық бекініс құраған болуы мүмкін. Оңтүстік және солтүстік жақтары да қабырғалармен қоршалған. Қабырға салу техникаларына құрғақ тас қалау, мурус галликус (ағаш пен тастан жасалған кельттерге тән техника) және, мүмкін, саз кірпіштен қалау кірген. Кішкентай тау басындағы көл мұндай үлкен елді мекеннің халқын сумен қамтамасыз етуге жеткіліксіз болған. Осы себепті солтүстікке қосымша құрылыс салынды, екі қабырға төмен қарай созылып, 300 x 300 м үшбұрышты қосымша аумақты қамтыды, ішінде бұлақ бар. Осы қосымшаның ұшында 150 x 60 м өлшемдес үлкен су резервуары орналасқан. Осы кезде бекіністің ұзындығы 650 м, ені шамамен 500 м, ал ауданы 8,5 га болды. Кемінде екі қақпа – солтүстік-шығысқа қарайғы басты қақпа және оңтүстікке қарайғы кішкентай қақпа ішке кіруге мүмкіндік берді. Олардың пішіні күрделі, шабуылдаушының кіруін қиындату үшін жасалған. Опидумның солтүстік-шығыс шетінен тысқары сыртқы бекініс орнатылған. Оңтүстік жақтағы қабырғалар мен қоршаулар қорғаныс қызметін атқармаған. Мұндай елді мекендерде мыңдаған адамдар тұрған. Осы себепті, олардың экономикалық орталықтандыру рөлімен байланысты, кельт оппидалары кейде протоқалалық деп сипатталады. Дегенмен, осы орындағы қоныстар мен басқа да іс-әрекеттер туралы көп мәлімет жоқ. Манчинг немесе Оберурсель Оберштедтендегі қазбалар үйлер, шеберханалар және қоймалар бар ауыл немесе қала сияқты қоныс болғанын көрсетеді.
"Принц" қабірлер
1988 жылы танымал ету мақсатындағы ұшу кезінде, жергілікті тарихшы-әуесқойлар оппидумнан оңтүстікке қарай 300 метрде орналасқан үлкен тумулдың іздерін анықтады. 1994-1997 жылдары Гессен мемлекеттік археологиялық қызметі оны қазды. Дөңгелек қоршаумен қоршалған бұл үйіндінің (1-ші үйінді) диаметрі шамамен 50 метр, биіктігі 6 метрді құрады. Оның ені 10 метр болатын дөңгелек ор қазылған. Сол кезде бұл ескерткіш өте әсерлі көрінген болуы керек. Тумулда үш ерекшелік табылды. Әлеуетті қарақшыларды жаңылыстыру үшін ортасына бос шұңқыр салынған. Солтүстік-батыс жағында 2x1 метрлік ағаш камерада жерленген адамның денесі, ал оңтүстік-шығыс жағында ағаш ыдыста кремацияланған сүйектер табылған. Кремациялау көбінесе Халштатт кезеңімен, ал жерлеу Ла Тен кезеңімен байланысты. Екі қабірде де жауынгерлер болған, олармен бірге семсерлер мен қару-жарақтар табылған. Жерлеу камерасы өте жақсы сақталған және тоналмаған. Осы себепті камераны толығымен алып тастап, Висбадендегі мемлекеттік қызмет зертханасында оны баяу және мұқият зерттеуге шешім қабылданды. Басты жерлеу камерасынан табылған заттардың ішінде, матаға оралған әдемі алтын тоға және ішінде бал сақталған мыс құмыра бар. Екінші тумул (2-ші үйінді), оңтүстікке қарай 250 метрде, кейіннен геофизикалық зерттеулер арқылы табылды. Эрозия мен егіс жырту оны мүлдем көрінбейтін етіп жіберген. 1-ші үйіндінің шамамен жартысына тең бұл үйіндіде де жауынгер, оның қару-жарағы, әшекейленген фибуласы, белбеуі және алтын сақинасы табылған. Қабірдегі заттардың жоғары сапасы және олармен байланысты басқа да ерекшеліктер қабірлердің және олардың иелерінің өте жоғары мәртебелі болғанын көрсетеді. Сондықтан олар "патшалық" қабірлер деп жіктеледі, бұл Викс (Бургундия, Франция) және Хохдорф (Баден-Вюртемберг, Германия) сияқты басқа да белгілі табылған жерлермен тең деңгейде.
Жер жұмыстары және шеру жолы
Оптидомның оңтүстігінде бірқатар жер бедерлері (жағалаулар мен арықтар) орналасқан, олардың кейбіреулері 1-ші үйіндімен тығыз байланысты. Олар қорғаныс мақсатында қолданылмаған сияқты. Үйіндінің батысындағы кішкентай шаршы арық бірнеше басқа нысандармен және көптеген үлкен қазық орндарымен байланысты, бұл, мүмкін, киелі орын немесе ғибадатхана болған. Ең қызықтысы, 350 метр ұзындығы, 10 метр ені бар және терең арықтармен шектеліген шеру жолы, қоныстың периметрінен әлдеқайда асып, оңтүстік-шығыстан кешенге дейін жеткен. Бұл тағы да жағалаулар мен арықтармен байланысты, олардың ауданы шамамен 2x2 километрді құрайды. Оларда кем дегенде екі жерлеу орындары, сондай-ақ төменде сипатталған мүсін де табылды.
Мүмкін күнтізбе функциясы
Қорғаныс функциясының болмауы және жерлеу үйінділеріне назар аудару, қоршау мен жол жүйесінің ырымдық немесе қасиетті маңызы бар деген пікірге әкелді. Послушный (2007, 2019) процессиялық жолдың айдың ірі тұру нүктесімен – яғни, айдың көтерілу кезінде 18,6 жылда бір рет болатын тұру орнымен сәйкес келетінін анықтады. Мұндай сәйкестікті жасау үшін қажетті астрономиялық білім, аспанды ұзақ мерзімді, мүмкін бірнеше буын бойы бақылауды талап еткен болар. Послушный процессиялық жолға дейінгі жолдың пайда болуы кезеңінің қалыптасуы қола дәуіріне дейін соғатынын болжайды. Тағы да жасалған талдаулар, жерлеу үйіндісімен байланысты басқа да арықтар мен 16 үлкен тіреу қазбаларының күн тоқырауы сияқты түрлі астрономиялық құбылыстарды бақылауға қолданылуы мүмкін екенін көрсетті, ал бұл тұтас құрылым күнтізбе ретінде жұмыс істеген болуы мүмкін. Бұрынғы Магдаленберг жерлеу үйіндісі үшін де күнтізбелік функция қарастырылған.
Глаубергтің кельттік князі
Халықаралық назарды әсіресе өте сирек кездесетін табыс – б.з.д. 5 ғасырға жататын, ірі тумулдың сыртында табылған, толық бойлы құмтас мүсін немесе стела тартты. Стелла, тек аяқтары бұзылған, қарулы ер жауынгерді бейнелейді. Оның биіктігі 186 см, салмағы 230 кг. Мүсінде бейнеленгенге ұқсас қысқа қылыштар, ай белгілері бар (ай айдынының әртүрлі кезеңдерін немесе ай тұтылуын көрсетеді деп есептеледі) Орталық және Батыс Еуропаның әртүрлі жерлерінен табылған. Бұл қылыштар астрономия біліміне ие діни тұлғалар немесе друидтермен байланысты. Осы символдар мен кейінгі Колиньи күнтізбесі арасындағы ұқсастықтар да айтылған. Англияның Фискертон қаласында б.з.д. 450 жылға дейін сақталған, ұқсас "жапырақ тәждің" қалдықтары табылды, ол Уитхэм өзеніне құрбандық шалу үшін пайдаланылған ағаштан жасалған көпірдің орнында табылған. Көпірдің ағаштары ай тұтылуына сәйкес келетін аралықтарда кесілгені анықталды, бұл құрылысшылардың ай тұтылуының циклдары туралы білгенін көрсетеді. Жақын жерде антропоморфты сапты және жапырағында ай символы бар қысқа қылыш та табылды. Ұлыбритания және Орталық Еуропаның басқа да аймақтарындағы ұқсас мәліметтер осы білімнің соңғы қола дәуірінен соңғы темір дәуіріне дейін кең таралғанын көрсетеді. Глауберг аймағында үш ұқсас мүсіннің сынықтары табылды. Барлық төрт мүсін де бір кезде тікбұрышты қоршауда тұрған және ата-бабаларға табынумен байланысты болуы мүмкін деген болжам бар. Глауберг жауынгерінің мүсініне ұқсас стелалар басқа Ла Тене орындарында да бар, мысалы, Холцгерлинген фигурасы (Штутгарттағы Вюртемберг мемлекеттік мұражайы), Пфальцфельдтеннен (Сент-Гоар) (de) бағаналы стела, қазір Рейн Landesmuseum Боннда сақталады, Хиршланден жауынгері және басқалары.
Оңтүстік Гессен - келт пейзажы
Глауберг өзінің уақыты мен аймағында оқшауланған емес, әйтсе де, қазіргі кезде белгілі болған осындай ең солтүстік-шығыс орны болып табылады. Бірақ Рейн-Майн аймағы мен Орталық Гессеннен басқа да бірнеше маңызды кельт халқының орталықтары немесе оппидалары белгілі. Глаубергтен Таунс тауларындағы Альтконигке жақын орналасқан Дюнсбергтегі (Гиссен қаласының жанында) және Хайдетранк оппидумындағы (Келт Еуропасындағы ең ірі қалалық елді мекендердің бірі) екі маңызды бекініс көрінеді. Сонымен қатар, жақын жерде Бад Наухаймдағы кельт тұзы өндірісі де орналасқан.
Маңыздылығы
Глаубергтегі жаңа қазбалар ерте кельт Еуропасын түсінуге бірнеше жаңа перспективалар қосты. Олар ерте Ла Тене өркениетінің географиялық ареалын кеңейтті, кельт өнерінің, ең бастысы мүсін өнерінің ерте дамуына жарық түсірді. Жауынгер мүсіні және басқа да материалдық деректер осы кезеңде Жерорта теңізі аймағының өркениеттерімен байланыс болғанын көрсетеді. Қабірді қоршаған ритуалдық кешен еуропалық тарихқа дейінгі кезеңдегі ескерткіштердің жаңа типін ашты. Глауберг сияқты орындар, кейде "Фюрстензице" (князьдық орынжайлар) деп аталады, соңғы Халштатт кезеңіндегі Еуропада әлеуметтік иерархияның параллель дамуын көрсетеді. Ірі сауда жолдары бойында орналасқан, мықты бекіністері, импортталған заттары және салтанатты жерлеу орындары бар элиталық орталықтар қалыптасты. Глауберг енді билік, сауда және діннің протоқалалық орталығы деп есептелуі керек, бұл Bibracte немесе Manching сияқты маңызды, бірақ әсіресе Heuneburg, Hohenasperg және Mont Lassois сияқты басқа "князьдық" бекінілген елді мекендермен салыстыруға болады.
Археологиялық саябақ және мұражай
Археологиялық парк салынды, мақсаты – қазба алабы мен оның контекстін келушілерге қолжетімді әрі түсінікті ету, сондай-ақ жергілікті жерде табылған заттарды көрсететін орын құру. Бұрынғыда, мүсін сияқты кейбір табылған заттар Дармштадт қаласындағы Гессен мемлекеттік мұражайында қойылған еді. Мұражай құрылысы 2007 жылы басталды, ал бастапқы жоспар бойынша 2009 жылы аяқталуға тиіс болған. Ол 2011 жылдың 5 мамырында ашылды. 2015 жылдың қараша айына дейін мұражайға шамамен 300 000 адам келді, ал «Келтенвельт» (яғни 30 гектар ашық ауадағы археологиялық паркті зерттегендерді қоса алғанда) көруге келген адамдардың жалпы саны шамамен 500 000 деп есептелді.