Кіріспе

Антони Коцян (12 тамыз 1902 – 13 тамыз 1944) – польшалық ұшқыш және қарсылық қозғалысының мүшесі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшаның ішкі әскерінің барлау қызметіне үлес қосып, танымал желкен қанаттарының конструкторы болған.

Ерте өмір және білім

Антони Михал Коцян мен Франциска Зуровсканың ұлы, Олкуш қаласына жақын Скальские ауылында дүниеге келген. 1923 жылы Олкуштағы ІІІ Казимир гимназиясын бітіріп, Польша-Совет соғысында әскерде қызмет еткен. Кейін Варшава политехникалық университетінде электротехника және авиация факультетінде, сондай-ақ Варшава ауыл шаруашылық университетінде оқыды. 1939 жылдың 30 қарашасында Элизавета Зануссиға үйленді. Оқу кезінде RWD тобының ұшақ құрастырушыларымен бірлесіп жұмыс істеді. 1929 жылы ұшқыштар курсын бітірді және 1930 жылы Жастар ұшқыштар чемпионатында екінші орынды жеңіп алды. Кейін RWD 2 және RWD 7 ұшақтарындағы ұшу экипажының құрамында болды, олар әлемдік биіктік рекордын жаңартты. 1931 жылы инженерлік диплом алып, Варшавадағы тәжірибелік авиация шеберханасында жұмысқа кірісті. Сол жылы ол өзінің алғашқы "Чайка" ұшағын жасады, ол кейін бірнеше үлгіде сериялық өндіріске түсті, жаттығу планері болды.

Аэропланерлік тәжірибе

Коцян 1932 жылы Варшавадағы Мокотов алаңындағы Глайдерлер шеберханасының бас конструкторы болды. Ол жерде ол "Врона" оқу глайдерін, ал 1933 жылы "Комар" спорттық глайдерін жобалады. Бұл үш сәтті глайдер және олардың жақсартылған нұсқалары – "Чайка бис", "Врона бис" және "Комар бис" Польшада жаппай өндірілді, ал лицензия бойынша Эстония, Финляндия, Югославия, Болгария және Палестинада аз көлемде өндірілді. 1934 жылы Коцян "Срока" оқу глайдерін жобалады, ол да көптеп салынды. Соңынан ол "Сокол" акробатикалық глайдерін, ал 1936 жылы Щепан Фржещыкпен бірге "Мева" акробатикалық глайдерін жобалады. 1937 жылы ол ең танымал "Орлик" жеке орындық акробатикалық глайдерін жасады. "Орлик 3" нұсқасы 1940 жылғы Жазғы Олимпиадаға дайындалып жатқан стандартты глайдерлер сайысында екінші орын алды. 1948-49 жылдары америкалық Пол МакКреди "Орлик 2" нұсқасын ұшырып, глайдерлер арасындағы әлемдік биіктік рекордын орнатты. 1937 жылы Коцян сондай-ақ он данасы салынған "Бак" моторлы глайдерін жобалады. "Комар" өндірісі соғыстан кейін де жаңартылды.

Польшаның жер асты мемлекеті

Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы күндері Коцян бомба сынықтарынан жарақат алды. 1939 жылы Польшаның жеңілісінен кейін ол жер астындағы ZWZ ұйымының, кейіннен Отандық армияның сарбазы болды. 19 қыркүйекте 1940 жылы ол көшедегі тінту кезінде ұсталып, Освенцим концлагеріне жіберілді. Бірақ, он айдан кейін босатылды. Ол поляк қарсыласының әрекеттерін жоспарлауда, әсіресе жер астында қару-жарақ өндіруде ерекше батылдық танытты. Коцян неміс Wunderwaffen қару-жарағын сынақтан өткізетін Пенеменде полигонының орнын анықтауға маңызды үлес қосты және V-2 зымыраның техникалық ерекшеліктерін зерттеді. Антони Коцян Польша Отандық армиясымен байланыста маңызды рөл атқарды. 1940 жылдың 13 маусымында Пенеменде-Ист қаласында немістер құрастырған, революциялық радиожүйесімен жабдықталған "Вассерфолл" зениттік зымырасы, Швецияның оңтүстігіндегі Мальмё қаласына құлады – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтарап ел. Швеция билігі дереу хабардар етілді, ал жауап ретінде швед әуе күштері құлау орнын және "Вассерфолл" зымырасын күзетті. Шілдеде, шамамен бір айдан кейін, сол кездегі Лондондағы MI6 басшысы Стюарт Мензиес Швециядағы зымыра туралы хабардар болды және оның неміс екенін анықтағаннан кейін, зымыраны алу үшін швед әкімшілігімен келіссөздер бастады. Ақырында, британдықтар швед армиясына екі эскадрон танк жеткізуге келісті. Нәтижесінде британ ғалымдары көптен іздеген толыққанды неміс зымырасын тапты. Зымыраны бөлшектеп, қайта құрастырғаннан кейін британ ғалымдары радиожүйені талдап, неміс V-2 зымырасы да осы радио технологиясымен жабдықталады деген қателіктік қорытындыға келді, бұл оның қашықтан басқару мүмкіндігі арқасында жау нысандарына (одақтастарға) дәл соққы беруге мүмкіндік береді. Британдықтар радиожүйенің қашықтан басқару үшін емес, сигналдарды қабылдау және тарату үшін жасалғанын білмеді. Дегенмен, британ ғалымдары жақын келе жатқан V-2 зымырасын жолдан ауыстыруға болатын радио сәулесін жасауға болатынына сенді. Мұны істеу үшін ғалымдарға немістерден V-2 зымырасы қажет болды, бұл мүмкін емес еді. Көмекке мұқтаж MI6 Польшаның Варшава қаласындағы Польшаның жер асты бас штабына шұғыл сұрау жіберіп, V-2 зымырасын немесе оның бөліктерін жіберуге бола ма деп сұрады. Бұл талаптың батылдығына қарамастан, Близна V-2 зымыра ұшыру алаңынан ұшырылған V-2 зымырасы Польшаның Буг өзенінің батпақты жағалауына құлап, жарылмады. Ракета фермер табылып, Буг өзенінің жанында тұратын шаруа хабарлады. Бұл жаңалық Польша Отандық армиясына жіберілді және Коцян дереу Буг өзеніне барып, V-2 суретін түсіріп, оны неміс патрульдерінен жасыру үшін жапырақтармен жасырды. Коцянның жаңа міндеті – британдықтарға талдау үшін жіберу үшін V-2 зымырасының маңызды бөліктерін ұрлау болды. Екінші кезең басталды, ол V-2 зымырасының маңызды бөліктерін Варшавадан Лондонға контрабандалық жолмен әкелуді қамтыды. Бұл жаңа операцияның кодолық атауы Wildhorn III болды. 1944 жылдың 2 маусымында ол әйелімен бірге тұтқындалып, Павяк түрмесіне қамалды. Гестапо оны 13 тамызда Варшава көтерілісі кезінде Павяк түрмесінің соңғы қырық тұтқынының тобымен бірге өлтірді.