Кіріспе

Жүріс-тұрыстық ғылымдар мен қала құрылысында қолданылатын термин, Джордж Седдонның кітабы.

"Орын сезімі" термині көптеген түрлі жолдармен қолданылған. Бұл адамдар мен кеңістіктік орта арасындағы қарым-қатынасты сипаттау үшін қолданылатын көп өлшемді, күрделі құрылым. Кейбір географиялық орындарда бұл сипаттама бар, ал кейбіреулерінде жоқ, ал басқалары үшін бұл орынның өзі емес, адамдардың сезімі немесе қабылдауы. Ол көбінесе орынды ерекше немесе бірегей ететін, сондай-ақ адамның орынға шынайы байланысын және жатастығын дамытатын сипаттамаларға қатысты қолданылады. Географ И Фу Туань сияқты басқалар қорқыныш сияқты "позитивті" емес орын сезімдерін атап көрсетті. Кейбір студенттер мен педагогтар "жерге негізделген білім беру" арқылы "орын сезімін" жақсартуға, сондай-ақ жердің әртүрлі аспектілерін жалпы білім беру құралдары ретінде пайдалануға тырысады. Бұл термин қалалық және ауылдық зерттеулерде қоғамдастықтардың өз ортасына немесе туған жеріне байланысты жерді құру және орынға бейімделуіне қатысты қолданылады. "Орын сезімі" термині адамның бір орынды немесе қоршаған ортаны қалай қабылдап, қалай сезінуін сипаттау үшін қолданылады. Антропологтар Стивен Фельд және Кит Бассо орын сезімін былай анықтайды: "жерлерді танудың, қиялдаудың, аңсаудың, ұстаудың, есте сақтаудың, айтудың, өмір сүрудің, таласудың және күресудің тәжірибелік және көркем жолдары [ ]". Көптеген жергілікті мәдениеттер климаттың өзгеруі мен "ата-бабаларының отаны, жер құқығы және қасиетті жерлерді сақтау" салдарынан өздерінің орын сезімін жоғалтып жатыр.

Географиялық орны

Мәдени географтар, антропологтар, әлеуметтанушылар және қала құрылысшылары белгілі бір жерлердің белгілі бір адамдар мен жануарлар үшін ерекше мағынаға ие болу себептерін зерттейді. Күшті "жер сезіміне" ие деген жерлердің тұрғындары мен келушілер үшін терең сезімталдықпен қабылданатын берік сәйкестігі болады. Жер сезімі – әлеуметтік құбылыс. Құнды деп есептелетін жерлерді қорғауға, сақтауға және жақсартуға бағытталған шараларға "Дүниежүзілік мұра" аталымдары, британдық "Табиғи сұлулықтың ерекше аймағы" және американдық "Ұлттық тарихи ескерткіш" аталымдары кіреді.

Орны жоқ

"Жер сезімін" жоқ жерлер кейде "жерсіз" немесе "нақты емес" деп аталады. Эдвард Релф, мәдени география ғалымы, осы жерлердің "жерсіздігін" зерттейді. Антрополог Марк Оге осы жерлерді "орын емес" деп атайды. Жерсіздікке алып келетін қарапайымдастырылған ойлауға қарсы тұрып, иезуит философы Мишель де Серто өзінің "Күнделікті өмірдің практикасы" атты кітабында "орын" (lieu) терминіне қарама-қарсы осы орынсыз орындарды атау үшін "кеңістік" терминін қолданады. Де Серто үшін "кеңістік – жай ғана қозғалмалы элементтердің қиылысынан тұрады", олар тоқтаусыз. Ал "орын" – белгілі бір адамның қажеттілігін қанағаттандыру үшін белгілі бір тәртіпке келтірілген кеңістік. Мысалы, саябақ – "элементтердің бірлесіп өмір сүру қатынастарында таратылуына сәйкес" салынған орын, сондықтан "тұрақтылықты білдіреді". Де Сертоның идеялары жер құрылысындағы билік пен әлеуметтік қатынастардың қиылысын түсінуде маңызды рөл атқарды. Де Серто үшін жерсіздік немесе "кеңістік" – еркіндіктің орны болды, немесе кем дегенде Тимотиус Вермеуленнің "потенциалды анархиялық қозғалыс" деп санайтын орны. Орынсыз ландшафттар олар орналасқан жерлерге ешқандай ерекше қатысы жоқ деп есептеледі – олар кез келген жерде болуы мүмкін; жол бойындағы сауда орталықтары, жанармай құю станциялары және шағын дүкендер, жылдам тамақ желілері мен дүкендер желілері орынсыз ландшафт элементтерінің мысалдары ретінде келтіріледі. Туризм үшін және жаңа тұрғын үйлер салу үшін коммерцияланған кейбір тарихи орындар немесе аудандар өздерінің жер сезімін жоғалтқан деп есептеледі. Гертруда Стайннің "онда ондай жоқ" деген сөзі мұндай жерлерді сипаттау үшін қолданылады.

Жер сезімін дамыту

Адам географиясы, әлеуметтік психология және социология ғалымдары жер сезімінің қалай қалыптасатынын зерттеді. Олардың әдістері жерлерді салыстыру, егдеулерден үйрену, сондай-ақ табиғи апаттар мен басқа да оқиғаларды бақылауды қамтиды. Экологиялық психологтар балалық шақтағы тәжірибелердің маңыздылығын ерекше атап өтті және балалық шақта табиғи ортамен байланыс пен кейінгі өмірдегі экологиялық қалаулар арасындағы байланысты сандық түрде анықтады. Балалық шақтағы қоршаған ортаны тану, ойын арқылы тікелей тәжірибе, сондай-ақ отбасы, мәдениет және қоғамның ықпалы арқылы күшті әсер етеді. Адамдардың балалық шақтағы ортамен құратын ерекше байланысы географиялық зерттеушілер тарапынан «алғашқы ландшафт» деп аталады. Бұл балалық шақтағы ландшафт жеке тұлғаның өзіндік ерекшелігінің бір бөлігін құрайды және кейінірек өмірде кездесетін жаңа жерлерді бағалау үшін маңызды өлшемшарт болып табылады. Ересектерге жеткен соң, адамдар жаңа жерлерді балалық шақтағы негізгі ландшафтқа қатысты қарастыруға бейім. Белгісіз ортада жер сезімі уақыт өте келе және күнделікті іс-әрекеттер арқылы қалыптасады, бірақ осы процесс әдеттегі тәртіптің бұзылуы немесе ортаның күрт өзгеруі салдарынан бұзылуы мүмкін. Климаттың өзгеруі салдарынан жер сезімі, содан кейін орын алатын өзгерістерді қабылдау және апаттардан зардап шеккен жерлердің жойылуы қайғы мен солстальгия сияқты эмоционалдық сезімдерге әкеледі. Зерттеулер мұндай эмоционалдық сезімдердің табиғатынан адаптивті екенін көрсетеді және оларды бірлесіп талқылау және ой елегінен өткізу арқылы жандану қабілетін арттыруға және жатақтық сезімін күшейтуге кеңес береді. Апаттан кейінгі жағдайлардағы кейбір бағдарламалар азаматтық қатысу арқылы жер сезімін қайта жаңартуға бағытталған.

Музыка және орын

Этномузыкалық зерттеушілер, сондай-ақ басқа әлеуметтік ғылымдар өкілдері (мысалы, антропологтар, социологтар және қалалық география мамандары) музыканың адамдардың «өзіне таныс орын» сезімін қалыптастырудағы рөлін көрсетуге көшті. Британдық этномузыкалық зерттеуші Мартин Стоукс адамдардың музыка арқылы «орын» туралы түсінік қалыптастыра алатынын айтады, бұл олардың әлеуметтік шекаралар мен моральдық және саяси иерархиялар тұрғысынан әлемдегі өз орнын көрсетеді. Стоукс музыканың тек қана қолданыстағы әлеуметтік құрылымдардың көрінісі ғана емес, сонымен қатар белгілі бір кеңістікті өзгертуге қабілетті екенін дәлелдейді. Орынды білдіретін музыка, адамдар өздерінің және басқалардың жеке басын, сондай-ақ олардың орынмен байланысын түсіну және келісімге келу үшін пайдаланатын әлеуметтік шекаралар мен иерархиялар туралы білімді «алдын ала қалыптастыра» алады. Музыканың орын сезімін анықтаудағы рөлінің мысалы ретінде этномузыкалық зерттеуші Джордж Липсицтің Лос-Анджелестегі мексикалық-американдық мәдени ерекшеліктің орындалуы жөніндегі зерттеулерін келтіруге болады. Механикалық көбейту мен мәдениеттің тауарлануының күшеюіне жауап ретінде Уолтер Бенджамин мәдени заттардың бастапқы контекстінен және жасалған жерінен алшақтағанын айтқан. Осыған байланысты этномузыкалық зерттеуші Джордж Липсиц саяси билік пен мәдени мойындаудан шеттетілген азшылық топтарының мәдени ерекшелігін көрінбей қалу және бөтендеу сезімімен сипатталатынын болжайды. Липсиц постмодернистік мәдени стратегияларды (мысалы, екіұстамалық, бірнеше шындықтардың қатар қойылуы, интертекстуалдық, интерреференциялық және ұқсастықтар отбасысы) талдап, 1980-ші жылдардың соңында Лос-Анджелестегі чикано рок-н-ролл музыканттарының халық мәдениетінде орын сезімін қалыптастыру жолдарын зерттеді. Мексикалық-американдық рок-н-ролл музыканттарының мәдени еңбегіне назар аудара отырып, Липсиц олардың музыкасының «Америкалық ағымға енуге бағытталған саналы мәдени саясатты» белсенді түрде көрсетіп беретінін анықтады.