Кіріспе

Қарызды өтеу (сонымен қатар қарызды азайту, қарыз бойынша келіссөздер немесе қарызды шешу деп те аталады) – қарыз алушының кепілсіз кредиторымен келісілген келісім. Кредиторлар әдетте қарыздың үлкен бөлігін кешіруге келіседі, мысалы, шамамен жартысын, бірақ нәтижелер кең ауқымда өзгеруі мүмкін. Келісім соңғы түріне келгенде, шарттар жазбаша ресімделеді. Кредитор қарыздың еңді жойылғаны және мәселенің жабық екеніне келіскендігі үшін қарыз алушының біржолғы төлем жасауы жиі кездеседі. Кейбір келісімдер бірнеше ай бойы төленеді. Екі жағдайда да, қарыз алушы келісімде белгіленген шарттарды орындаса, бұрынғы қарыз алушының кредиттік есебінде ешқандай қарыз қалмайды.

Тарих

Қарыз берушілер мыңдаған жылдар бойы қарызды қайта құруды жүзеге асырып келеді. Алайда, қарызды қайта құру бизнесі АҚШ-та 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында кеңінен танымал болды, тұтынушыларға несие беру шараларын жеңілдеткен банк реттеуі, одан кейін экономикалық төмендеу тұтынушыларды қаржылық қиындыққа түсірді. Банктер есептен шығарылған қарыздардың (банктермен есептен шығарылған борыштар) көбеюіне байланысты қарызды қайта құру бөлімдерін құрды, олардың қызметкерлері 7-тарау бойынша банкроттыққа өтініш берген жағдайда жоғалып кетуі мүмкін қаражатты қайтарып алу ниетімен, төлемдерді өтеусіз қалған қалдықтарды азайту үшін төлемдерді өтеуші карта иелерімен келіссөздер жүргізуге уәкілетті болды. Әдеттегі келісімдер есеп айырысудың 25% мен 65% аралығында болды. Жеке қарыздың беспрецеденттік өсуімен қатар, тағы бір маңызды (бірақ қылмыстық түрде жеткіліксіз хабарланған) өзгеріс болды: 2005 жылғы жаңа заңнама орташа американдықтардың 7-тарау бойынша банкроттықтан қорғану мүмкіндігін күрт төмендетті. Қазіргі жағдайда, банкроттыққа өтініш берген адам Ішкі Кірістер Қызметінің регламенттеген «құжат сынағынан» өте алмаса, олар 13-тарау бойынша қарызды қайта құру жоспарына жіберіледі. Негізінен, 13-тарау бойынша банкроттық қарыз алушыларға кепілсіз кредиторларға қарыздарының бір бөлігін немесе барлығын қайтару керектігін көрсетеді. 13-тарау бойынша төлемдер борышкердің төлем қабілетіне байланысты кепілсіз кредиторларға берешектің 1% -дан 100% -ға дейін жетеді. Төлем мерзімі үш жыл (орташа табыстан төмен табыс көрінетін жағдайда) немесе бес жыл (табысы жоғарырақ болған жағдайда) құрайды, бұл сотпен бекітілген бюджет бойынша, IRS нұсқауларына сәйкес жүзеге асырылады, ал бұзудың салдары ауыр.

Процесс

Қарызды өтеу – кредиторлармен келіссөздер жүргізу процесі, оның мақсаты жалпы қарыз сомасын біржолғы төлем арқылы төмендету. Кредитор шоттың жалпы сомасының белгілі бір пайызын кешіруге келіссе, келісім сәтті болады. Әдетте, үйлер мен автокөліктер сияқты нақты активтермен қамтамасыз етілмеген, кепілсіз қарыздар ғана өтеуге жатады. Кепілсіз қарыздарға медициналық қызметтер мен несие картасы бойынша қарыз кіреді, бірақ мемлекеттік студенттік несиелер, автокөлікке қаржыландыру немесе ипотека кірмейді. Борышкер үшін бұл келісімнің мәні айқын: олар банкроттық процедурасының ұяттылығынан және қатаң бақылауынан құтылып, қарыз сомасын, кейде 50%-дан да астамға дейін азайтады. Кредитор үшін бұл қарыз алушының мүмкіндігінше несиені қайтаруға және банкроттыққа өтініш бермеуге ниетті екеніне сенімділікті қайтаруға мүмкіндік береді (өйткені банкроттық жағдайында кредитор барлық ақшасын жоғалту қаупі бар). Өндіріп алу агенттігімен немесе өтімсіз қарызды сатып алушымен келіссөздер жүргізу, несие картасы компаниясымен немесе бастапқы кредитормен келіссөздер жүргізуге ұқсас. Дегенмен, көптеген өндіріп алу агенттіктері (немесе өтімсіз қарызды сатып алушылар) бастапқы кредиторға қарағанда қарыз сомасының аз бөлігіне келіседі, себебі өтімсіз қарызды сатып алушы қарызды бастапқы соманың бір бөлігіне сатып алған. Келісімнің бір бөлігі ретінде тұтынушы өндіріп алу туралы ақпаратты кредиттік есептен жоюды сұрауға құқылы, бірақ мұндай мүмкіндік бастапқы кредитормен сирек кездеседі. Experian кредиттік бюросының өкілі Максин Свиттің сөзіне сәйкес, егер келісім шарты бойынша өндіріп алу туралы ақпарат кредиттік есептен жойылғанның өзінде, бастапқы несие картасы компаниясының теріс белгілері сақталады. Егер тұтынушылар ай сайынғы ең төменгі төлемді жасап отырса, кредиторлар қарыз сомасын төмендетуге келіспейді. Бірақ төлем тоқтаған кезде, кешіктірілген төлемдер мен пайыздық үстемелердің арқасында қарыз сомасы өсе береді. АҚШ және Ұлыбританияда клиенттердің қаражатын ұстау әдепсіздік саналады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тағы қарыздық келісімдер шамалы өзгеше. Көптеген көрсеткіштер тұтынушылардың өте аз бөлігінің қарызы толық және соңғы төлем арқылы жойылатынын көрсетеді. АҚШ қарыздық келісім компанияларының жүргізген сауалнамасы бойынша, 34,4% жатқандардың үш жыл ішінде қарызының 75 пайызы немесе одан да көп бөлігі төленген. Колорадо штатының Бас прокуроры жариялаған деректерге сәйкес, үш жылдан астам бұрын тіркелген тұтынушылардың бар болғаны 11,35 пайызы ғана барлық қарызын өтеген. Ал қарыздық келісімнен кейін клиенттерінің көпшілігі жақсы жағдайда екенін көрсетуді сұрағанда, сала жетекшілері мұның "шындыққа келмейтін өлшем" екенін айтты. Тұтынушылар өздері келісімдер жасау үшін интернеттегі кеңестерді пайдалана алады, өкілдік ету үшін адвокат жалдай алады немесе қарызды реттеу компанияларының қызметін пайдалана алады. Олар өз қызметтері үшін клиенттердің банк шоттарынан ай сайын төлем алып отыруы мүмкін, бұл кредиторлармен жылдам келісуге деген ынтаны азайтады. Бір сарапшы тұтынушыларға келісім жасалғаннан кейін ғана төлем қабылдайтын компанияларды іздеуді және төлем сомасының 25 пайызын қарыз азайтылған кезде алуды ұсынады.

Кәсіби қарыздарды өтеу

Елге байланысты, кәсіби қарызды реттеу компанияларын әртүрлі заңдар реттейді. АҚШ-та қарызды жеңілдету компаниялары тұтынушы қызметтерге қол қоймас бұрын, оның ішінде құны мен шарттары туралы ақпарат ұсынуға міндетті. Заңды компания Федералдық сақтандыру корпорациясы сақтандырған сенімгерлік шотты пайдаланады. Жеткілікті қаражат жиналғаннан кейін, әрбір кредитормен жеке келіссөздер басталады. Сенімгерлік шоттары, сондай-ақ "арнайы мақсаттағы шоттар" деп те аталады, көбінесе банкте болады және банк агенті басқарады (ол ай сайынғы қызмет ақысын алады). Шоттар кредиторлардың өзінде де болуы мүмкін, немесе оларды жинау агенттігіне доллардың 0,15-іне сатуға болады, мұндай жағдайда қарызды келісілуге болады. Тұтынушы қарызды реттеу компаниясына немесе "сенімгерлік" шотты ұстайтын банкке (немесе банк агентіне) ай сайын төлем жасайды. Әрбір төлемнің бір бөлігі қарызды реттеу компаниясының төлемақысы ретінде алынады, ал қалғаны сенімгерлік шотына түседі. Тұтынушыға кредиторларға ештеңе төлемеуді айтады. Қарызды реттеу компаниясының төлемақысы әдетте тіркеу шартында көрсетіледі және есептелген жалпы қарыз сомасының 10%-нан 75%-ына дейін болуы мүмкін. 2010 жылғы 27 қазанда күшіне енген FTC ережелері, борыштарды реттеу компанияларына кредитормен есеп айырысқанға дейін және кем дегенде бір төлем жасалғанша, борышкер клиенттен қызмет үшін ешқандай төлемақы алуға тыйым салады.

Артықшылықтар

Есеп айырысу компаниялары әдетте өздерінің есеп айырысуларын кредитормен 15–60% көлеміндегі қолданыстағы қалдықтар бойынша үлкен жиынтық есеп айырысуға біріктіреді. Қарызды өтеуші компаниялар, әдетте, кәдімгі қызметтері барысында несие картасы компанияларымен қарым-қатынас орнатып алады және борышкер өздігінен әрекет етуіне қарағанда олар жылдамдатылған және тиімді келісімге келе алады. 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысы кезінде, несие картасы компаниялары өтеуге жарамсыз болып саналатын үлкен қарыздарын арттырудың орнына, қолданыстағы несие картасы бойынша қарыздарды өтеуге көбірек дайындық танытты. Егер кредитор FDCP заңын бұзса, оған қарсы заң шаралары қолданылуы мүмкін. Жақсы есеп айырысу компаниясы клиенттерін қорғау үшін олармен жұмыс істейді. Кредиторлар борышкерлерден қарызды және сыйақыны өндіріп алу үшін сотқа шақыруы мүмкін. Мұндай жағдайдан сақтану үшін, тұтынушыларды осы процедуралардан қорғайтын жақсы беделге ие компанияларды пайдалану қажет. Жақсы қарызды өтеу компаниясы несие картасы компанияларынан немесе қарыз өндіру агенттіктерінен келетін қоңырауларды қабылдамайды. Есеп айырысу компаниясы кредиторлармен байланыс жасағанда қоңыраулар азая бастайды. Жақсы есеп айырысу компаниялары ай сайынғы жаңарулар ұйымдастырады, борышкер бір-екі төлемді жіберіп алуға мүмкіндік беретін жоспар құрады немесе барлық айлық төлемдер уақтылы төленсе, жоспарды алты айға ертерек аяқтауға болады.

Кемшіліктер

Қарызды өтеумен айналысатын компаниялар көбінесе кешірілген қарыз сомасынан үнемделген ақшаның белгілі бір пайызын өз қызметтері үшін төлем ретінде алады. Кейбір адамдар үшін, қарыздан шығу жолындағы жоспарды іске асыру үшін сарапшылар тобының жұмыс істеп жатыр екенін білу көңіл тыныштығын береді. 36 айға дейінгі жоспарлар, 36 айдан астам мерзімге қарағанда, толық орындалу мүмкіндігі жоғары. Кредиттік карталар бойынша қарыз есептен шығарылғаннан кейін, әдетте, соңғы төлемнен кейін 180 күн өткен соң өндіріп алуға жіберілуі мүмкін, бірақ бұл жиі кездеспейді, себебі өндіріп алу агенттері кредиторларға қарыздың бір долларына 1-12 цент төлейді. Көптеген кредиторлар қарызкермен тікелей келісіп, қарыздың бір долларына 30-60 цент төлеуге дайындық көрсетеді.

Өз бетімен жасау бойынша қарыздарды өтеу

Тұтынушы кәсіби қарыздық келісімдер жасау компанияларының әдістерін үлгі етіп алып, өз қарызын өтеу үшін келіссөздер жүргізуде сәтті болуы мүмкін. Келіссөздерді бастау үшін несие картасы компаниясының клиенттерге қызмет көрсету бөліміне қоңырау шалуға болады. Әдетте, несие картасы компаниясы тұтынушымен тек қана төлемдерді кешіктірген, бірақ біржолғы төлем жасау мүмкіндігі болған жағдайда ғана келіседі. Төлемдерді бөліп төлеу мүмкіндігі қарастырылмайды; несие картасы компаниясы тұтынушыдан келісім сомасын біржолғы төлеуді талап етеді.

Артықшылықтар

Қарыздарын өздері келісу арқылы қарызкорлар, қарызды реттеу компаниясына немесе адвокатқа төленетін комиссиядан үнемдей алады.

Кемшіліктер

Мұны өз бетімен істеуге тырысқан адамдар кредиторлардың сотқа шақыруына олармен кәсіби қарыз келісімшісін пайдаланғандарға қарағанда көбірек ұшырайды. Егер кредитор оларға қарсы сот шешімі шығарса, олардың жалғыз мүмкіндігі – қарыздың барлық сомасын пайызбен қоса қайтару немесе банкроттыққа өтініш беру. Көбінесе олар банкроттыққа өтініш беруге мәжбүр болады. Кредиторлардың қарызды өтеу жөніндегі өз саясаты бар және кейбір кредиторлар тұтынушылармен тікелей келісім жасамайды. Сонымен қатар, тұтынушылар өздері келісімге келгенде, кредиторлармен байланысы бар және көбінесе жиынтық келісімдерді ұйымдастыра алатын қарыз келісімшісі компанияларына қарағанда, нашар шарттарға тап болуы мүмкін. Тұтынушылар шешім қабылдаушыларға жетуде қиындықтарға кезігуі немесе кредиторлармен келіссөздерді жүргізуде немесе құжаттарды рәсімдеуде ұзақ кешігулерге тап болуы мүмкін. Әрі, әр кредитордың келісім шарттарын анықтау бойынша әртүрлі тәсілдері мен процедуралары бар. Оларды білмеу тұтынушыны қараңғыда қалдыруы мүмкін. Келісім шарттарын жасау компанияларында тұтынушыларға бағдарлама барысында туындаған кез келген сұрақтар мен қиындықтар бойынша көмек көрсететін клиенттерге қызмет көрсету бөлімдері бар. Бұл қолдау, әсіресе кредиторлар агрессивті болған жағдайда, өте құнды болуы мүмкін. Егер есепшот заңдық мәртебеге жетсе, өз бетінше келісім жасауға тырысқан тұтынушы үшін үшінші тараптан көмек іздеу қажет болады. Келісім жасау процесін білмеу қорқынышты болуы мүмкін және қателіктер жасалуы мүмкін. Борышкер ұсақ шрифттерге назар аударуы керек және кез келген хат-хабарды, ұсынылған келісімді немесе кредитормен жасалған келісімді мұқият қарауы керек. Келісім шарттарын мұқият қарап шығу керек, мүмкін үшінші тараптың көмегімен, барлық шарттар келісілгендей екеніне көз жеткізу үшін. Қарызды өтеу – эмоционалды түрде қиын және күрделі процесс болуы мүмкін.

Кредитордың ынталандыруы

Кредитордың басты мүддесі – борышкер банкротқа ұшыраса, әйтпесе жоғалып кететін қаражатты қайтару. Тағы бір маңызды мүдде – кредитордың басқа жинау әдістеріне қарағанда көбірек қаражатты қайтарып алу мүмкіндігі. Қаржыны жинау агенттіктері мен адвокаттар қайтарылған қаражаттың 40%-ға дейін комиссия алады. Жаман қарызды сатып алушылар кредиторлардан ішкі жинау шараларынан бас тартқан, өтелмеген қарыздардың портфелін сатып алады және бұл жаман қарызды сатып алушылар қарыздың мерзіміне байланысты доллардың 1-ден 12 центына дейін төлейді, ең ескі қарыздар ең арзан болады. 1099 C нысанының 2-бөлімінде кешірілген қарыз сомасы мен сыйақы көрсетіледі. Жеке несиесінің бір бөлігі кешірілген салық төлеушілер осы нысандағы табыс сомасынан 3-бөлімде көрсетілген сыйақыны шегеруге құқылы емес. Дегенмен, егер салық төлеуші кредитор қарызды кешірген кезде төлемге қабілетсіз болса, IRS салық төлеушіден кешірілген қарыз туралы мәлімдеуді талап етпейді. Төлемге қабілетсіздік – борышкердің қарыздары оның активтерінен (борышкердің қанша ақшасы мен мүлігі бар) көп болуын білдіреді. Алайда, IRS былай деп қосады: «Сіздің берешегіңізді өтеуге мүмкіндігіңізден артық сомадағы қарызды есептен шығаруға болмайды». Мысалы, егер салық төлеушінің 10 000 доллар қарызы болса және 3 000 доллар активі болса, ол табыс салығынан 7 000 доллардан астам кешірілген қарызды алып тастауға құқылы емес. Сол жылы 7 000 доллардан астам кешірілген қарыз салық салынатын табыс ретінде қарастырылады.

Сын

2009 жылдың мамыр айында Нью-Йорк штатының бас прокуроры Нью-Йорк заңнамасын бұзу фактілерін анықтау мақсатымен он төрт "қарызды жабу" компаниясына сотқа шақыру қағаздарын жіберді. 2009 жылдың 19 мамырында Нью-Йорк штатының бас прокуроры екі "қарызды жабу" фирмасы мен олардың еншілес компанияларына қарсы сотқа шағымданып, алаяқтық әрекеттер мен жалған жарнамаға қатысты бұзушылықтарды айыптады. 2010 жылдың наурызында CBS Early Show бағдарламасы "қарызды жабу" индустриясы туралы хабар жасады, онда Американың ірі "қарызды жабу" фирмасы Credit Solutions компаниясының бизнес-тәжірибесіне сын көзбен қаралып, қарызды жабу бойынша кеңес беру қызметтеріне қатысты тұтынушыларға кеңес берілді.