Мір Мөхсүн Нəвваб: Әзірбайжан мәдениетінің соңғы өкілі
Mir Mohsun Navvab
Мір Мөхсүн Нəвваб (1833-1918) – азербайжан мәдениетінің соңғы өкілі, ғылым, өнер, поэзия шебері. Өмірі мен шығармалары Азербайжан тарихының маңызды кезеңін көрсетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Мир Мохсун Навваб (1833–1918 жылы Шушада, қазіргі Әзірбайжанда) Әзірбайжан мәдениеті тарихында ғылым, өнер және әдебиеттің ескі дәстүрлі мектебінің соңғы өкілі ретінде ерекше орын алады. Навваб өз заманының жан-жақты тұлғасы болды. Ол ақын, суретші, музыка тарихшысы, астроном, ағаш шебері, химик және математик ретінде танымал. Навваб 1833 жылы Шушада дүниеге келіп, өмірін осы қалада өткізді. Оның өмірі мен шығармалары Әзірбайжанның мәдениет және жалпы өмір салтының ескі мен жаңа, дәстүрлі мен инновациялық бағыттардың тоғысқан кезеңін көрсетеді. Навваб өнерде дәстүрлі сақталғанмен, Қарабақтың қоғамдық өмірінде прогрессивті болды және Қарабақтағы сауат ашу, мәдениет пен өнерді дамытуға үлкен үлес қосты. Навваб Шушадағы белгілі каллиграф еді. Ол Қарабақ ақындарының өлеңдерін жариялап, жергілікті халық арасында таратып жүрді. Навваб Әзірбайжанда екінші әдеби қоғамды – «Естен кеткендер қоғамы» (Мәжлис-и Фарамушан) және алғашқы музыкалық қоғамды – «Жыршылар қоғамы» (Мәжлис-и Ханенде) құрды. Навваб ғылым мен өнердің түрлі салаларына арналған 20-дан астам кітап жазды. Ол «Сандарды түсіндіру» (Вузух ал-Аргам) атты маңызды еңбектің авторы, онда 82 мақам (Әзірбайжанда кең таралған классикалық импровизациялық халық музыкасы) және сол кездегі Қарабақта орындалған әндер туралы мәліметтер келтірілген. Сондай-ақ, ол осы мақамдардың шығу тегі мен орындалу ережелері туралы ақпарат береді. Навваб «Наввабтың шежіресі» (Тезкирей-и Навваб) кітабының авторы, онда сол кездегі Қарабақтың жүз ақын-жазушысы туралы мәліметтер бар. Ол сонымен қатар 1905–1907 жылдардағы армян-татар қақтығыстарының куәгері болған «Кавказ мұсылмандарына қарсы армян халқының шайқастары мен бүліктерінің тарихы» (Таварих-и разм у шуриш-и таифа-йи армана ба мусульманан-и Кафказ) атты еңбектің авторы, ол шамамен 1906 жылы жазылған. Ол армян ұлтшылдарының екі тарап үшін де проблеманың басты себебі деп санайды, бірақ көбінесе Социал-демократтық Хунчакиан партиясын кінәлайды. Навваб талантты суретші де болды. Ол қолжазбаларын түрлі-түсті суреттермен және портреттермен безендірді, сондай-ақ ғимараттардың ішкі кеңістіктерін әртүрлі өрнектермен сәндеді. 1992 жылғы Шуша шайқасынан бұрын, осы қабырғалық безендірулердің бір бөлігі оның тұрған үйінде, оқытқан мектебінде және Шушаның Юхари Говар Аға мешітінің минареттерінде сақталған. Навваб 1918 жылы Шуша бекінісінде қайтыс болды.
Mir Mohsun Navvab (1833–1918 in Shusha, now in Azerbaijan) occupies a prominent place in the history of Azerbaijani culture as the last representative of the old traditional school of science, arts and literature. Navvab was versatile person of his time. He is known as a poet, artist, music historian, astronomer, carpenter, chemist and mathematician. Navvab was born in 1833 in Shusha and spent his life in this city. His life and works reflect a period of history when Azerbaijan was on the turning point of old and new, traditional and novel trends in culture and general way of life. Although Navvab remained a traditionalist in the arts, he was a progressive person in the public life of Karabakh who did a lot for the growth of literacy, culture, and arts in Karabakh. Navvab was a famous calligrapher in Shusha. He published the poems of Karabakh poets and spread them among the local population. Navvab established a second literary society in Azerbaijan called the Majlis i Faramushan "Society of the Forgotten" and the first music society, Majlis i Khanende "Society of Singers". Navvab wrote more than 20 books dedicated to various fields of science and arts. He is the author of the Vuzuh al Argam "Explanation of the numbers", a significant work which offers 82 maqams (an original improvisational classical folk music popular in Azerbaijan) and songs performed in Karabakh at that time. He also provides information about the origins of these mugams and the rules for their performance. Navvab is also the author of the book Tezkirey i Navvab, which gives information about one hundred poets and writers of Karabakh at the time. He also authored an eyewitness account of Armenian–Tatar massacres of 1905–1907 titled Tavārīkh i razm u shūrish i ṭāʾifa yi arāmana bā musalmānān i Qafqāz "The chronicle of battles and riots of the Armenian people against the Muslims of the Caucasus" around 1906. He identified Armenian nationalists as the main source of trouble for both sides, nevertheless mostly blaming the Social Democrat Hunchakian Party. Navvab was also a talented artist. He illustrated his manuscripts with colorful pictures and portraits and also decorated the interiors of the buildings with various ornaments. Before the 1992 Battle of Shusha, some of these wall decorations were preserved in the house where he lived, the school where he taught, and the minarets of the Shusha's Yukhari Govhar Agha Mosque. Navvab died in 1918 in Shusha fortress.