Кіріспе

Бұл сияқты көліктер кейбір басқа елдерде түрлі атаулармен белгілі болды, оның ішінде "желі автобустары" және "желі моторлары" да бар. Дегенмен, мұндай өздігінен жүретін жолаушылар көліктері Жаңа Зеландияда 1920 жылдардың соңынан бастап "желі вагондары" деп аталды.

Өмірбаян

Жаңа Зеландия темір жол департаменті (NZR) екі он жылдан астам уақыт бойы аймақтық және ауылдық жолаушылар тасымалын жүргізудің экономикалық жолын іздестірді. Жаңа Зеландияның ауылдық аймақтарындағы тармақ жолдары әдетте жолаушылар мен жүк тасымалдаған аралас пойызбен қамтамасыз етілді, ал кестелері сапар барысында жүк тиеу және түсіруге байланысты көбінесе баяу болды. Бұл баяулық оларды жолаушылар үшін ұнамсыз етті, бірақ арнайы жолаушылар қызметін ақтауға жеткіліксіз сұраныс болды. Аймақтық аудандардағы екінші дәрежелі магистральдарда көбінесе өздерінің жолаушылар пойыздары болды, бірақ олар, әсіресе 1920-1930 жылдары жеке көліктердің көбеюімен және автобустардың бәсекелестігімен экономикалық тұрғыдан тиімсіз болды. Сондықтан NZR локомотивпен тасымалданатын вагондарға байланысты шығындарсыз жолаушыларға тартымды қызмет көрсетудің балама жолы ретінде рельсті вагондарды зерттеді. Рельсті вагондармен алғашқы тәжірибе 1912 жылы MacEwan Pratt бензинмен жүретін вагонымен жасалды, бірақ ол сәтті болмады, ал келесі жылдары қосымша зерттеулер мен әзірлемелер жүргізілді. 1936 жылға қарай ешбір жоба толық сыныпты салуға лайық табылмады, алайда 1926 жылы салынған Эдисонның аккумуляторлық электрлік рельсті вагоны 1934 жылы өртенгенге дейін тиімді және танымал болды. 1936 жылы NZR және бір газет компаниясы жолаушыларды және Крайстчерч Пресс газетін Крайстчерчтен Вестлендке жылдам жеткізу үшін рельсті вагонды жасауды қарастырды: үлкен рельсті вагондардың перспективасы болғанымен, дереу шешім қажет болды. Осы тәжірибе үшін NZR дизельдік қозғалтқышты Leyland автобусының шассиін пайдаланып, шағын рельсті автобус жасады.

Сынақтар

320 км (200 миль) сынақ жүрісі RM 20 1936 жылғы 25 шілдеде Веллингтон аймағында жүргізілді және 1:57 қабаттылығымен Пукеруа шығанағына дейін көтерілді. Оның өнімділігі «өте жақсы» деп бағаланды және машина ең тік беткейлерге «құс сияқты ұшып» шықты. Жолаушылардың вагондардың алдыңғы бөлігінен айналағы жерді көру мүмкіндігі, сондай-ақ қозғалтқыштың өте тыныш жұмыс істеуі жағымды пікірлер тудырды. RM 20 Оңтүстік аралдағы алғашқы сынақ жүрісі 1936 жылғы 30 шілдеде Крайстчерчтен Хокитикаға және кері бағытта – 547 км (340 миль) қашықтықты 9 сағат 26 минутта (орташа жылдамдығы 58 км/сағ (36 миль/сағ)) жүзіп өтті, тіпті мотор іске қосылмаған болатын. 1936 жылғы 31 шілдеде Крайстчерчтен Тимаруға жасалған тағы бір сынақ жүрісі теміржол вагондары 164 км қашықтықты 2 сағат 8 минутта, орташа жылдамдығы 77 км/сағ (48 миль/сағ) жылдамдықпен жүре алатынын көрсетті. Бұл хабарлама бұрынғы жарияланымдардан екі күн бұрын, бірақ алғашқы сынақтан кейін екі аптадан кем уақыт өткен соң жарияланды. Екінші Мидленд вагоны RM 21 1936 жылғы қазан айында Оңтүстік аралға келді. Ол 16 қазанда Крайстчерчтен Греймутқа және кері бағытта жылдам сынақ жүргізді, Греймутқа баруды бас менеджер, мырза Маккли өзі басқарды. Күнінің алғашқы рейсі газеттің таңғы басылымын ертерек жеткізуге мүмкіндік беру үшін жоспарланды. Алғашқы кесте 1936 жылғы 3 тамызда сағат 2:20-да Крайстчерчтен шығумен, 6:40-та Греймутқа, 7:55-те Хокитикаға жетіп, кейін 7:45-ке өзгертілді. Хокитикадан екі жергілікті қайта рейстер жасалды: таңертеңгі Рейфтонға (1938 жылғы тамызда Греймутқа қайтарылды) және кешкі Греймутқа. Қайта рейсі Хокитикадан сағат 16:25-те шығып, Греймутқа сағат 17:42-де тоқтады және Крайстчерчке сағат 22:23-те жетті. Греймут пен Крайстчерч арасындағы рейстер сол кездегі West Coast Express жолаушылар пойыздарынан екі жарым сағатқа жуық жылдам болды. Вагондар бастапқыда күніне 526 миль (847 км) жүрді, бірақ Рейфтон рейсі Греймутқа қысқартылғанда 434 миль (698 км) дейін азайды. 1937 жылғы 18 қаңтарда түстен кейін Хокитикадан Греймутқа рейстің кезінде Мидленд вагоны Арахура маңындағы теміржол өткелінде рельстен шығып, қайғылы оқиғаға ұшырады. Бортта 19 жолаушы және 3 теміржол қызметкері болды; Хокитика аукционының жүргізушісі Уильям Джеффрис қаза тауып, тағы он екі адам жарақат алды. Рейстен шығудың себебі – жолдың бойындағы ұсақ тастар, олар жақында өткен малдың тобынан шашыраған; алдыңғы доңғалақтар рельстен шығып, артқылары шықпады, ал вагон жүргізуші оны тұрақтандыруға және тоқтатуға тырысқанда осы күйде қозғалды. Осыдан кейін артқы доңғалақтар да рельстен шығып, алдыңғы доңғалақтар жартастың үстінен құлап, деңгейлі өткелден вагон айналып, жүріп келе жатқан бағытқа қарама-қарсы бағытқа қарады. Вагонның жоғарғы бөлігі төменгі бөлігінен бөлініп, төменгі жартысы желіден 5 метр қашықтықта тоқтады, ал жоғарғы жартысының бір ұшы желіде жатты. Кейіннен вагон жөнделіп, қайта қызметке кірісті.

Ауыстыру

1940 жылы алғашқы Вулкан рельсті автобусы пайдалануға берілді. Ол 1940 жылғы 28 қазанда Мидленд рельсті автобустарынан дүйсенбі, сәрсенбі және жұма күндері жасалатын қадамдарды алмастырды, ал Мидленд қалған күндері жұмысын жалғастырды. 1941 жылы тағы да көп Вулкан рельсті автобустары келді, Мидлендті толығымен ығыстырып, 1942 жылы Мидленд Крайстчерчтегі Аддингтон шеберханасында демонтаждалды. Мидлендтен бес апта кейін пайдалануға берілген Уайрарапа рельсті автобустары да автобус принципіне негізделген, бірақ олар әлдеқайда үлкен болды, 49 жолаушыға арналған және әсіресе тік Римутака көлігінде жұмыс істеу үшін жасалған. Олар 1955 жылы көлік қозғалысы тоқтағанға дейін жұмыс істеді.