Кіріспе

43-ші (Уэссекс) жаяу әскер дивизиясы – Ұлыбританияның аумақтық армиясының (ТА) жаяу әскер дивизиясы. Дивизия алғаш рет 1908 жылы Уэссекс дивизиясы ретінде құрылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде дивизия таратылып, толық құрамымен қызмет етпеді. 1920 жылы ТА-да қайта құрылды, содан кейін 1944 жылдың маусымынан 1945 жылдың мамырына дейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік-Батыс Еуропадағы әскери науқанға қатысты. Дивизия ауыр шығынға ұшырады және өте жақсы беделге ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дивизия соғыстан кейінгі ТА құрамына кірді және 1961 жылы 43-ші (Уэссекс) дивизиясы/ауданы болып қайта аталды. 1967 жылы таратылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың 29 шілдесінде Уэссекс дивизиясы Солсбери жазығындағы оқу-жаттығу алаңында жыл сайынғы оқу лагерін өткізіп жатқанда «алдын ала шаралар» туралы бұйрықтар келіп түсті, ал ертесі күні дивизия Сомерсет, Девон және Корнуоллдағы төтенше соғыс жағдайларын иеленді. 4 тамыздың кешінде әскерге шақыру туралы бұйрық келді. 10-13 тамыз аралығында дивизия Солсбери жазығына шоғырланды және соғыс жаттығуларын бастады. 24 қыркүйекте соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы Хартум графы Киченердің арнайы өтініші бойынша Уэссекс дивизиясы Британдық Үндістанда қызмет етуге жауапкершілікті қабылдады, ондағы тұрақты армия бөлімдерін Батыс майданға жіберу үшін. Дивизияның жаяу әскер батальондары (бригада штабынсыз) және артиллерия бригадалары 8 қазанда Саутгемптоннан кемеге мінді және 9 қарашада Бомбейге жеткізілді. Инженерлік бөлімдер, медициналық бөлімшелер, көлік, ауыр батарея және бригадалық оқ-дәрі колонналары да Ұлыбританияда қалды және Үндістаннан және басқа империялық гарнизондардан әкелінген тұрақты бөлімдерден құралған құралымдарға қосылды. Осы уақытта батальондар мен батареялар бірден Үндістанның әр түрлі гарнизондарына таратылды, бейбіт уақыттағы қызмет жағдайларына оралды, ал Уэссекс дивизиясы ешқашан толық құрамымен қызмет етпеді, бірақ 1915 жылы ол ресми түрде 43-ші (1-ші Уэссекс) дивизиясы деп аталды, ал бригадалар 128-ші (Гэмпшир) бригадасы, 129-шы (Оңтүстік-Батыс) бригадасы және 130-шы (Девон және Корнуолл) бригадасы болып белгіленді. 1915 жылдың басында әртүрлі соғыс театрларына әскер жіберу қажеттілігі артып, 1-ші Уэссекс дивизиясының алғашқы топтары мен құрастырылған бөлімдері белсенді қызметке, әсіресе Месопотамия майданына аттанды. Соғыс аяқталғанда Үндістанда тек бір батальон мен бес батарея қалды, олардың көпшілігі Үшінші ағылшын-афған соғысына қатысты. Территориялық армия (ТА) 1939 жылдың қыркүйегінде соғыс басталғанда жұмылдырылды және дивизия өз үй өңірінде жаттығуды бастады. 1940 жылдың мамырында ол Франциядағы Британдық экспедициялық корпусына (БЭК) қосылуға дайындалып жатқанда, Германияның төмен елдерді басып алуы 10 мамырда «Жалған соғысты» дивизия дайын болғанға дейін аяқтады. Франция шайқасының жеңілісінен және БЭК-тің Дюнкерктен эвакуациялануынан кейін 43-ші (W) дивизиясы Ұлыбританияға неміс шабуылына қарсы тұру үшін Отандық күштерде қалған аздаған жақсы жабдықталған құралымдардың бірі болды. Ол Нортгемптоннан Солтүстік Лондон арқылы Альдершотқа дейінгі желіде орналасқан мобильді Бас штаб резервінің бір бөлігін құрады, одан бригадалық топтар кез келген қауіп төнген аймаққа жіберілуі мүмкін. Басып алу қаупі ең жоғары болған кезеңде дивизия Лондонның солтүстігінде орналасты. 1940 жылдың соңында дивизия Шығыс Кенттегі XII корпусына орналасты және келесі төрт жыл бойы, алдымен қорғаныс режимінде, кейін қарқынды жаттығулар өткізді. Кейіннен оның Фолькстоунның сыртындағы Стоун-стрит айналасындағы әдеттегі жаттығу алаңы Нормандиядағы Бокаж аймағына ұқсас екендігі анықталды. Алайда 1942 жылы Германияның Кеңес Одағына басып кіруі және АҚШ-тың соғысқа кіруінен кейін жағдай өзгерді және 43-ші дивизия Еуропа құрлығына оралу үшін шабуылдық операцияларға дайындық бастады. 1942 жылдың көп бөлігінде дивизия 46-шы және 53-ші (Уэльс) жаяу әскер дивизияларымен бірге XII корпустың құрамында болды. Сол кезде XII корпусына генерал-лейтенант Бернард Монтгомери басшылық етті. Томас тиімді, бірақ талапкер қолбасшы, әзіл-сықақсыз және баршаға ұнамайтын, кейде «Қырғыншы» деп аталды, ал лейтенант-генерал Брайан Хоррокс және басқалар оны неміс генерал-лейтенанты Вильгельм Риттер фон Томаның құрметіне «Вон Тома» деп атады. (Хоррокс сондай-ақ Томас басшылығын «Зұлым Уайверн» деп әжуалады). Оның жаттығу әдістерін сынға алғандар 43-ші (Уэссекс) дивизиясын «армиядағы ең көп жаттығудан өткен» деп санайды. 1942 жылдың маусымында 128-ші жаяу әскер бригадасы (Гэмпшир полкінің үш батальонынан тұрады) 46-шы жаяу әскер дивизиясына ауыстырылды. Оның орнына алдымен 25-ші, кейіннен 34-ші армиялық танк бригадасы «аралас дивизиялар» экспериментінің аясында келді. Алайда эксперимент 1943 жылдың соңында тоқтатылды (Солтүстік-Батыс Еуропадағы жер бедеріне сәйкес емес деп танылды) және 34-ші танк бригадасы 1943 жылдың қазан айында Хэмпшир және Дорсет округінде қызмет еткен соғыста құрылған 214-ші тәуелсіз жаяу әскер бригадасымен ауыстырылды. Уайт аралында қызметтен кейін 214-ші бригада Инвераридегі Корольдік теңіз жауынгерлерінің басшылығымен бірлескен операциялар бойынша мамандандырылған дайындық алды және дивизия ішінде ерекшеліктерін сақтап қалды. 214-ші бригада соғыс аяқталғанға дейін 43-ші дивизиямен бірге болды.

" Оверлорд " операциясы

XII корпус және 43-ші (Уэссекс) дивизиясы 21-ші армия тобына Нормандияға жасалған одақтас шабуылға (Оверлорд операциясы) тағайындалды. Олар күштерді жеткізіп беруші бөлімдер болды, 43-ші (Уэссекс) дивизиясының D күнінен кейін 14 күн өткен соң (D + 14, 20 маусым) қонуын аяқтауы жоспарланған. Алайда, кемелердің кешігуі және 19-22 маусым аралығында болған дауыл оның келуін кешіктірді; дивизия ақыры 24 маусымда Байо маңына шоғырланды. 43-ші (Уэссекс) барлау полкінің штабы, А және С эскадрильялары 20 маусым күні кешке Сворд жағажайына келген «Derrycunihy» әскер тасымалдау кемесінде болды. Күшті толқындар мен жаудың оқ жаууы үш күн бойы тасымалды жүзеге асыруға мүмкіндік бермеді, сондықтан Жунно жағажайына көшу туралы шешім қабылданды. Кеме қозғалтқыштарын іске қосқанда, акустикалық мина жарылып, кемені екіге бөліп жіберді, ал 43-ші барлау полкінің ұйықтап жатқан әскерилерімен толы артқы бөлігі тез суға батып кетті. Одан да жаман, оқ-дәрі тасымалдаушы көлік өртеніп кетті, ал судағы мұнай жанып, өрт сөндіруге қиындық тудырды. Құтқару кемелері мен канонерлік қайықтар келіп, аман қалғандарды құтқарып алды, бірақ полк 183 әскерін жоғалтты, тағы 120 жаралысы эвакуацияланды. 43-ші барлау полкінің көліктерінің көп бөлігі «Derrycunihy» кемесінің жағаға тірелген алдыңғы бөлігінен түсірілді, сондай-ақ Англиядан күштер жіберілді, бірақ полк 1944 жылдың шілде айының соңына дейін толық құрамына келген жоқ.

Эпсом операциясы

Дивизияның алғашқы іс-қимылы, 26 маусымда басталған «Эпсом» операциясы, 15-ші (Шотландия) дивизиясының шабуылын жалғастыру және содан кейін басып алынған нысандарды бекітуді қамтыды. Дегенмен, 27 маусымда Чёуста неміс танктарының қарсы шабуылына қарсы 5-ші батальон, Корнуолл герцогінің жеңіл жаяу әскері (DCLI) қатысты, бұл ауыр шайқасқа әкелді. 17 фунттық танкіге қарсы зеңбіректер жойылды, ал жаяу әскер 6 фунттық танкіге қарсы зеңбіректермен және қолда ұсталатын PIAT құралдарымен «Пантера» танктарын қуғындауға мәжбүр болды. Басқа батальондар маңызды Манвье нысанын тазартты. 28 маусымда 1-ші батальон Ворчестершир полкі Чёудан Муенге шабуыл жасады: олар ашық егістіктерді кесіп өтуге мәжбүр болды, бірақ дивизиялық артиллерияның, ауыр минометтердің және екі орта артиллерия полкінің толық қолдауын алды. Жаяу әскер түтін мен жоғары жарылғыш снарядтардың тығырықтанған шабуылынан ілесіп, үйлер мен бақшаларға еніп, шабуылдан аман қалған неміс танктарына қарсы PIAT құралдарын қолданды. 29 маусымда 129-бригада Одон өзеніндегі бродынан өту үшін отқа түсіп, бекінді. Кешке оларға жасалған неміс қарсы шабуылы дивизия артиллериясымен жойылды.

112-ші төбе

Дивизияның алғашқы ірі шабуылдық операциясы – «Юпитер» операциясы болды, мақсаты 112-ші төбені басып алу еді. Бұл төбе «Эпсом» операциясы кезінде британдық бронетехникасымен қысқа мерзімге басылып алынған, бірақ одан кейін тастап кетуге мәжбүр болған. 10 шілдедегі шабуылға дивизияның барлық артиллериясы мен минометтері, сондай-ақ 15-ші (Шотландия) дивизиясының, 11-ші бронетанкті дивизияның және 3-ші және 8-ші армиялық топтардың Корольдік артиллериясы (АГРА) қолдау көрсетті. Бірінші кезеңде оң жақтағы 129-шы бригада үш батальонымен бірге, ал сол жақтағы 130-шы бригада бір батальонымен төбені және одан Фонтен сарайына дейінгі жолды басып алуға тиіс болды. Оларды 31-ші танк бригадасының «Черчилль» танктері қолдады. Содан кейін 129-шы бригада оңтүстік-батыс жақтан қорғаныс шебін құрғанда, 130-шы бригада мен 79-шы бронетанкті дивизияның «Черчилль Крокодил» жалынды танктері Шато-де-Фонтеннен Этервиль және Мальтотты, сондай-ақ оңтүстік-шығыстағы биік жерді басып алу үшін шабуылға көшті. Ақырында, 214-ші бригаданың «Кенгуру» бронетранспортерлері 4-ші бронетанкті бригаданың сүйемелдеуімен Орн өзеніне жетіп, көпір басын басып алуға тиіс болды. Күшті артиллериялық оқ жауыны 10-шы СС танк дивизиясының қорғаушыларын шатастырды, бірақ оларды толығымен бағындыра алмады. «Уэссекс» жаяу әскері алға жылжығанда, қарсыластардан қатты отқа түсті және алдыңғы шептегі бекіністер мен ор қазылған позициялардан оларды тазартуға мәжбүр болды. 130-шы бригадаға қарсы төменгі жатқан шаруашылықтарға шабуыл жасаған 5-ші батальон «Дорсеттер» және 9-шы Корольдік танк полкі тез ілгеріледі, ал 7-ші «Сомерсет» жеңіл жаяу әскері «Черчилльдермен» және «Крокодилдермен» бірге Шато-де-Фонтенді тазартуға кірісті. Бірақ 129-шы бригада 112-ші төбеге шабуыл жасауда баяулады, ашық беткейлерде ауыр шығынға ұшырады, содан кейін 102-ші СС ауыр танк батальонының жаңадан келген «Тигр I» танктеріне тап болды. 86-шы (Девон) танкке қарсы полкінің «Черчилльдері» мен корпустық танкке қарсы артиллериясы олармен күресуге тырысты. Таңертең 129-шы бригада төбедегі платоның шетінде ғана тұрақтап қалды. 130-шы бригаданың Мальтотқа қарайғы шабуылын жалғастыруға тырысқан 7-ші «Хэмпширлер» және 9-шы РТР 112-ші төбеден келіп жатқан оқ астына түсті, ал бірнеше «Тигрлер» ауылға бірінші жетті. Алдыңғы «Хэмпширлер» ауылға еніп, кейін «Дорсеттермен» тазартуға арналған бекіністерді қалдырды, бірақ олар қарсы шабуылдармен ығыстырылды. 4-ші «Дорсеттер» екінші шабуыл жасап, ауыр шығынға ұшырады. 214-ші бригаданың екі батальоны Шато-де-Фонтен маңындағы шайқастарға тартылып, 5-ші ДКЛИ-ді соңғы қолдаусыз батальон ретінде қалдырды. Олар 112-ші төбеге шабуыл жасады, бұл «Солтүстік-Батыс Еуропа кампаниясындағы ең трагикалық құрбандықтардың бірі» деп сипатталды. 20:30-да төбе басындағы «Жемістікке» қарай бағытталған, 7-ші Корольдік танк полкінің эскадрильясымен және барлық қолдағы артиллериямен, соның ішінде дивизияның жеңіл әуе шабуылына қарсы артиллериясымен қолдау көрсетілген шабуыл жемісті бақшаға жетті, бірақ одан әрі ілгерілеу мүмкін болмады. Түн бойы жаяу әскер мен танкке қарсы артиллерия жаңадан келген 9-шы СС танк дивизиясының қарсы шабуылдарын тойтарды, ал таңертең 1-ші «Ворстер» ротасымен және Корольдік шотландтық сұрлардың «Шерман» танктерінің эскадрильясымен күшейтілді. Түстен кейін төбедегі барлық танкке қарсы артиллерия жойылды, танктер кері беткейге шегінуге мәжбүр болды, ал қорғаныс аяқталуға жақын болды. Шегінуге бұйрық берілді және 5-ші ДКЛИ-дің 60 аман қалған сарбазы эвакуацияланды. Екі жақ та беткейлерде бекініп, төбе басын бейтарап аймақ ретінде қалдырды. Дивизия тағы 14 күн миномет атысымен ұсталып тұруға мәжбүр болды, бұл 214-ші бригаданың қолбасшысымен «Пасшендейлдегі бомбалаумен» ғана салыстырылды. Бұл қорғаныс соңғы «Экспресс» операциясымен аяқталды, онда 4-ші және 5-ші «Уилтширлер» және 7-ші РТР 22 шілдеде Мальтотты басып алуға жетті. Жалпы алғанда, 43-ші (Уэссекс) дивизиясы Нормандияда жақсы өнер көрсетті және көптеген жоғары шенді британдық офицерлер оны соғыста британдық армияның ең жақсы дивизияларының бірі деп санайды. Соғыстың қалған бөлігінде Барнард Монтгомери, науқандағы барлық британдық және канадалық әскерлерге қолбасшылық етіп, 43-ші (Уэссекс) және 15-ші (Шотландия) сияқты құрылымдарды шабуылдарын бастау үшін пайдалануды жөн көрді. Бұл, негізінен, мораль мәселелеріне байланысты болды, өйткені 7-ші бронетанкті және 51-ші (Гайленд) сияқты тәжірибелі құрылымдар, екеуі де Солтүстік Африка мен Италияда кеңінен қызмет көрсетті (және жоғары шенді офицерлердің айтуынша, Нормандияда нашар шайқасты), олар шаршаған және соғыстан қажыған деп бағаланды. Ұлыбританияда ұзақ уақыттан бері жатқан 43-ші (Уэссекс), 15-ші (Шотландия), 11-ші бронетанкті және 59-шы (Стаффордшир) дивизиялары сияқты құрылымдарда мораль мәселесі аз болды.

Мон Пинсон

Қысқа демалыстан кейін 43-ші (Уэссекс) дивизиясы «Көк пальто» операциясы аясында Мон-Пинсон биіктігіне шабуыл үшін XXX корпусына көшті. 8-ші броньды бригада жаяу әскерге қолдау көрсетуге тағайындалды. 30 шілдеде сағат 08.00-де дивизия Брикессар маңындағы жау позицияларын бұзып өтіп, Каанье арқылы Ондефонтенге қарай жылжуы тиіс болды. 130-шы бригада 4-ші Сомерсет жеңіл жаяу әскерімен және Шервуд рейнджерлерінің «Шерман» танктерімен күшейтілді, одан кейін 214-ші, сосын 129-шы бригадалар ілесіп келді. Бастапқы қатысушылар көп шығынға ұшырады, әсіресе миналардан, ал алға жылжу күнінің басында ғана мүмкін болды. Келесі таңға дейін миналарды жою және 214-ші бригадамен, 4-ші/7-ші драгун гвардиясының танктерімен алға жылжуды қайта бастау қажет болды. 17.30-да бригада жау шебін бұзып өтті, ал 1-ші Ворчестерлер танк үстінде түнде Кааньеден өтті. 7-ші Сомерсет жеңіл жаяу әскері ауылды қараңғыда тазартып, дивизиялық артиллерияның көмегімен, PIAT-тармен аңдып жүруге тура келген, күшті броньды (вероятно, «Ягдпантерлер») қарсы шабуылды тойтарды. Дивизия 1 тамызда алға жылжыды, содан кейін 2 тамызда сағат 02.00-де 129-шы бригада Ондефонтенге шабуылды бастады. Бұл күн алдындағы биік тізбектегі мылтық пен пулеметтен келетін оқтарға қарсы баяу, бірақ тұрақты алға жылжу күні болды, содан кейін таңертең Ондефонтенге қарсы тағы бір шабуыл жасалды, ал 214-ші бригада Мон-Пинсонға қарай жылжуды бастады. 5-ші DCLI және 4-ші/7-ші DG B эскадрильясы дивизиялық артиллерия мен минометтердің қолдауымен биік тізбеге жетіп, жаудың жаяу әскерімен және броньды техникасымен қақтығысты, ал 1-ші Ворчестерлер қанаттан айналып, биіктікті басып алды. 43-ші тараз полкі (Деррикуни апатынан кейін қайта құрылды) Ондефонтен қорғанысын бұзу үшін ішке кірді. Дивизия енді шығысқа қарап тұрды, Мон-Пинсон 6 шақырым қашықтықта болды. 5 тамызда сағат 08.00-де 4-ші Уилтширлер 13-ші/18-ші Корольдік гусарлардың B эскадрильясымен бірге тар жолдармен жүріп, ал 5-ші Уилтширлерді алып жүретін A эскадрильясы параллель бағытпен жүрді. 4-ші Уилтширлер жарылған көпірді көріп, танкілерінсіз Сент-Жан-ле-Блан ауылына қарай жылжыды, артиллерия оғын шақырып, қарсы шабуылды тоқтатты. Сағат 16.00-да батальон пионерлері өзенді көпірмен кесіп өтті, ал B эскадрильясының тобы өтіп, қараңғыда «жасырынған» жерге қайтып келді. Осы уақытта 5-ші Уилтширлер Мон-Пинсонның етегіндегі Дрюанс өзенінің үстіндегі көпірге жетті, бірақ күнінің соңына дейін оны басып ала алмады. Генералдар Айвор Томас және Брайан Хоррокс (жақында ғана XXX корпусының басшылығын алған) алға жылжуды асықтырып, Мон-Пинсон әлі жау қолында болғандықтан тым қауіпті болғандықтан, Ноиро өзеніне жетуге арналған «Қара су» операциясын тоқтатты. 6 тамызға жаңа шабуыл жоспарланды, 130-шы бригада солтүстікке қарай шайқап, ал 129-шы бригада батыстан жалғастырды. Ақырында, биік тізбе жауапсыз шабуылмен алынды. 4-ші Сомерсет жеңіл жаяу әскері және 5-ші Уилтширдің азайтылған бөлімдері күні бойы ыстық ауа райында алға жылжыды. 5-ші Уилтширлер Ла Вариньердегі жол қиылысын бақылады, ал 4-ші Уилтширлер олардан өтуге тиіс еді, шамамен сағат 18.00-де 13-ші/18-ші гусарлардың A эскадрильясы екі тобы тік жолмен дөңгелектің басына көтерілді. 18.30-да жеті «Шерман» саммитте болды, жан-жақты қорғаныс орнатып, жаяу әскердің қолдауын сұрады. Штаб офицері ХХХ корпусы штабындағы генерал-лейтенант Хорроксқа жүгіріп келіп: «Біз оны алдық, мырза!» - деп айқайлады. Топыраққа тұман түсіп, 4-ші Уилтширлер және гусарлардың A және B эскадрильяларының қалған бөлігі қорғалмаған жолмен көтерілді, содан кейін 4-ші Сомерсет ЛИ ілесіп келді. Таң атқанда, неміс оқ жаудырғандарына қарамастан, саммит берік ұсталды, ал 5-ші Уилтширлер және C эскадрильясы әлі де төмендегі жол қиылысын ұстады. 214-ші бригада сол күні таңертең шаршаған әскерлерді алмастырды. Мон-Пинсонды басып алып, қорғаған 43-ші (Уэссекс) дивизиясы XXX корпусының алға жылжуына қатысты. Ол 15 тамызда Ноиро өзенін сынған теміржол көпірінен және судан өтіп, содан кейін 204 RE далалық компаниясы су өткізбейтін бульдозермен көпір жасап, «Жаратылыс» деп аталған ағаштан жасалған көпір салды. 553 далалық компаниясы және 207 далалық парк компаниясы теміржол көпірінің орнында дивизияның алғашқы Бейли көпірін салды. Басты қарсылық минометтер мен миналар болды. Келесі күні таңертең 43-ші тараз полкі және Шервуд орманшылары жаудың жолын қууға дайын болды, олар көп ұзамай Фалаиз қалтасына түсіп қалды.

Вернон көпірі

Жетілген үзіліс, XXX корпусы Сене өзеніне (Operation Loopy операциясы) қарқынды жылжумен жетті, ал 43-ші (W) дивизиясы Вернон қаласынан шабуылдық өткел жасау үшін алға жіберілді. Бұл операцияға 15 (Кент) GHQ Royal Engineers әскерлерінің көпір салу мамандары, орташа артиллерия полкі және 11-ші бронеттанқ дивизиясының барлау бронеттанқ полкі – 15/19 Корольдік гусарлардың Кромвель танктері көмектесті. АҚШ әскерлері Сене өзенінің батыс жағалауына жеткен болатын, сондықтан шабуыл жасаушы күштер мен көпір салу материалдарының конвойы шығысқа қарай жылжу кезінде, оңтүстікке қайта орналасқан АҚШ конвойларымен үйлесімді болуы қажет болды. Бірінші конвой, Бірінші топ, 129-шы бригаданың шамамен 1500 көлігінен, дивизиялық артиллерияның, инженерлердің және қолдау көрсету қызметтерінің әдеттегі үлесінен, сондай-ақ 1-ші Ворчестер полкімен күшейтілген. Шабуыл жасаушы жаяу әскердің бір бөлігі 536-шы ротаның RASC Group B DUKW амфибиялық жүк көліктерінде өзенді кешіп өтті. Топ 25 тамыздың түстен кейін Вернонға жетті, сол күні кешке 49-шы неміс жаяу әскер дивизиясының қорғаушыларына қарсы шабуылға дайын тұрды. 15 (Кент) GHQTRE-ге алғашқы шабуыл кезінде DUKW көліктерін басқару және бірінші көпір салынғанша салдарды пайдалану міндеті жүктелді. Олар сонымен қатар резервтегі штурм қайықтарына ие болды, бірақ DUKW көліктерін іске қосу орындарын табу қиын болғандықтан, оларды бірінші толқында қолдануға тура келді. 94-ші (Дорсет) далалық артиллерия полкі, 121-ші (Батыс атты әскер) орташа артиллерия полкі (екінші топта) және C эскадрильясы, 15/19-шы гусарлар, сондай-ақ 8-ші Миддлсекстің ауыр минометтері 19.00-де өткелді жабу үшін 15 минуттық артиллериялық оқ жаудырды, одан кейін түтін жабыны жасалды. Оң жақта 5-ші Уилтшир полкі 15 (Кент) GHQTRE әскерлері басқаратын сегіз штурм қайығымен өткел жасады, бірақ олар қарсы жағаға жетпей тұрып, автоматтық оққа түсті. Бір сағаттан соң тек бір қайық қалды. Шамамен бір рота ғана өтіп, түнде жаудың қолына түсті. 536-шы ротаның төрт DUKW көлігінің үшеуі де жерге тұрып қалды, ал аман қалған көлік 5-ші Уилтшир полкінің қалған бөлігін қараңғыда тасыды. Сол жақта 4-ші Сомерсет полкі штурм қайықтарымен салыстырмалы түрде оңай өтті, бірақ олардың көпір басы аралда екенін және теміржол көпірінің қираған қалдықтарынан өткен бірнеше сарбаздан басқа, шығыс жағалаудан оқшауланғандарын анықтады. 1-ші Ворчестер полкі Vernonnet ауылына бұзылған көпірден өте алмады, ол жақсы қорғалған еді. Қараңғыда 260-шы далалық инженерлік рота 536-шы ротаның RASC DUKW көліктері үшін пандус жасап, өткелді жеделдетті, ал 129-шы бригада жалпы алғанда бір жарым батальонды өтізіп, көпір салу орнының үстіндегі жартасқа периметр орнатты. Уэссекс далалық инженерлік роталары 9 тоннаға дейін жүк көтере алатын 9-сыныпты бүктемелі қайық жабдықтарынан (FBE) көпір салуға от астында кірісті, ал жаяу әскер көпір басын кеңейту және Верноннетті тазарту үшін шайқасты. Ворчестер полкі бұзылған көпірден өтті, ал жеңіл салдар 6 фунттық танкіге қарсы қарулар мен барлау полкінің бронеавтомобильдерін тасымалдай бастады, бірақ 5-ші DCLI және 7-ші Сомерсет полкі жаңадан келген 214-шы бригададан Vernonnet-ке бұзылған көпірден өтіп кеткенге дейін көпір салу жұмысы қатты оққа түсіп тоқтатылды. Түнге қарай көпір басы сенімді түрде қорғалды, "Дэвид" деп аталған FBE көпірі аяқталды және 15 (Кент) GHQTRE-нің сал әскерлері таңертең танк паромдарын іске қосу үшін келді. 7-ші армия инженерлері де 40-сыныпты Бейли көпірін салуға кірісті. Келесі күні таңертең (27 тамыз) 15/19-шы гусарлардың Кромвельдері мен 4/7-шы ДГ-ның Шерман танктері эскадрильясы салмен тасылып, бронетехникалық қарсы шабуылды тойтарды, жаяу әскер мен 43-ші барлау полкі жағалауды тазартып, орманнан өтіп, биіктікте берік орналасты. 28 тамызға қарай, 7-ші АТРЕ снарядтардың астында жұмыс істеп, "Голиат" кодолық атымен 40-сыныпты көпірін салып аяқтады, ал 11-ші бронеттанқ дивизиясы XXX корпусының алға жылжуын бастау үшін көпірден өте бастады. "Саул" деп аталған екінші 40-сыныпты көпірді 15 (Кент) GHQRE жасағы салды. Сене өзенінен өткеннен кейін 43-ші (Уэссекс) дивизиясы "тоқтап қалды", ал XXX корпусының қалған бөлігі Солтүстік Франция мен Бельгияда жылдам жылжумен айналысты. Дивизия демалып, күшейтулер алды (олардың көп бөлігі таратылған 59-шы (Стаффордшир) дивизиясынан алынған тәжірибелі сарбаздар еді).

Базар бақшасы

43-ші (Уэссекс) дивизиясы келесі қозғалғанда, соғыс енді 250 миль (402 км) қашықтықта болды. Алғашқы бөлімдер штаб-пәтерді қорғау және инженерлік жұмыстарды жүргізу үшін Брюссельге жеткізілді, содан кейін дивизия 17 қыркүйекте басталған «Маркет-Гарден» операциясына қатысу үшін Дистке шоғырланды. Операцияның «Бақша» бөлігінде XXX корпусы Арнемдегі Ндеррийнге дейінгі өзендерді әуе десанттық әскерлердің «кілемі» арқылы байланыстыруға тиіс болды. 43-ші (Уэссекс) дивизиясы 8-ші бронетанктік бригадасымен бірге гвардиялық бронетанктік дивизияны ұстап, егер көпірлердің бірі жойылған болса, шабуылдық өткелдерді жүзеге асырып, Арнемге дейінгі «коридорды» күзетуге міндеттелді. Жалғыз жолмен («Клуб жолы») жылжу баяу болды, бірақ 21 қыркүйекте 43-ші (Уэссекс) дивизиясы Ниммегенде гвардияшылармен кездесті. Алдағы ілгерілеуді күшті неміс күштері тоқтатты, ал Арнемде бекінген 1-ші әуе десанттық дивизияның жағдайы қиын болды. 43-ші (Уэссекс) дивизиясына келесі күні таңертең гвардияшыларды басып өтіп, жанама жолмен Ндеррийнге жетуге тырысуға бұйрық берілді. Немістер Остерхаутта бекінгенін анықтады, ал ауылдың батпақтылығы көліктерді жолдан шығаруды мүмкінсіз етіп, жан-жақтан шабуыл жасауды тым баяу етті. Артиллериялық оқ-дәрілердің жетіспеушілігіне қарамастан, қауіпті байланыс желісімен жеткізілген дивизияның барлық артиллериясы мен ауыр минометтері қолданылды, бірақ дивизия өтуіне кеш болды. 5-ші DCLI, 4-ші/7-ші DG эскадрильясының қолдауымен, Ндеррийннің оңтүстік жағалауындағы Дриелдегі поляк парашют бригадасымен байланыс орнату үшін соңғы 10 миль (16 км) арақашықтықта жылдам әрекет жасауға бұйрық алды. Сапарға 30 минут кетті, бірақ бағанның артындағы жолды неміс танктері кесіп тастады, оларды іздеп тауып, жою қажет болды. 1-ші әуе десанттық дивизияға жарақаттарды жеткізуге жасалған DUKW-тардың әрекеттері сәтсіз аяқталды. 23 қыркүйек күнінің барлығы 5-ші DCLI және поляктарға қолдау көрсетумен, сондай-ақ негізгі жолды тазалаумен өтті, бірақ 43-ші тараздық полк батысқа қарай ілгерілеуге мүмкіндік алды. Түнде 5-ші Дорсет және дивизия инженерлері 1-ші әуе десанттық дивизиясының қысқарған периметрін нығайту үшін шабуыл қайықтарында бірнеше жүз поляктарды Ндеррийн арқылы өткізді. Дорсет және инженерлер 24-25 қыркүйек түнінде тағы бір шабуыл жасады, ауыр зардап шекті және азық-түлік жеткіліксіз болды. Осы уақытқа дейін 1-ші әуе десанттық дивизия іс жүзінде жойылған еді, ендігі жалғыз бағыт – аман қалғандарды эвакуациялау. Олардың радиолары жұмыс істемейтін болды, ал жалғыз байланыс 43-ші (Уэссекс) дивизиясына қосылған 64-ші (Лондон) орта полк арқылы болды. Осы байланыс арқылы эвакуация үшін кодтық сөз берілді, ал 25/26 қыркүйек түнінде 5-ші Уилтшир шабуыл жасады, ал 1-ші әуе десанттық дивизиясынан және поляктардан аман қалған 2300 шақты адам оңтүстік жағалауға қайтарылды; 4-ші Дорсеттің азы ғана қайта оралды. Көптеген әуе десанттық әскерлер дивизияны өзенге қарай баяу жылжуы үшін кінәлады, бірақ корпус командирі генерал-лейтенант Хоррокс дивизияны қорғады, олардың бірде-бір бронетехникасын (8-ші бронетанктік бригадасы немесе 43-ші тараздық полктің бронетранспорттық машиналары мен жартылай тізбекті машиналары) «Тозақ жолы» деп аталған жалғыз жолдан шығара алмайтынын атап өтті, оны бірнеше рет кесіп тастады, сондай-ақ дивизияның қаһармандық күресін жоғары бағалады. Дегенмен, майор-генерал Томас шайқастан кейін бірден 43-ші тараздық полктің командирін ауыстырды. «Маркет-Гарден» операциясынан кейін 43-ші (Уэссекс) дивизиясы «Аралға» (Ваал және Ндеррийн өзендерінің арасында) орналасты. 12-ші батальон Корольдік атқыштар корпусының 8-ші бронетанктік бригадасымен бірге 43-ші тараздық полк дивизияның ашық батыс жағын қорғады. Жасырын эскадрильялар есептерді жіберді, бірақ позицияның ауқымын жасыру үшін жаумен қақтығысуға тыйым салынды. Алайда, 26-27 қыркүйек түнінде немістер өзеннен өтіп, 43-ші тараздық полктің жасырын позицияларына танкіге қарсы пушкаларды орналастыруға тырысқанда, қатты атыс болды. Немістер 1 қазанда шығыстан қарсы шабуыл жасап, Ниммегеннен Ндеррийнге дейінгі жолды қорғайтын 129-шы бригадаға шабуыл жасады. 4-ші Сомерсет және 5-ші Уилтширлер оларды Эльст қаласында 48 сағат бойы ұстап тұрды, дивизиялық артиллерия шабуылдардың бір бөлігін тоқтатты, ал RAF орташа бомбардировщиктері соңынан ерді. Солтүстікке қарай 5-ші Дорсеттер 116-шы танк дивизиясын жеңіп, 7-ші Хэмпширлер RAF Тайфундарының көмегімен кірпіш зауыттарында бекінген жау әскерлерін күшпен шығаруға мәжбүр болды. 5 қазанда 43-ші (Уэссекс) өзінің позицияларының көп бөлігін АҚШ-тың 101-ші әуе десанттық дивизиясына тапсырды, танкіге қарсы және миномет бөлімдерін, сондай-ақ дивизиялық резервті құраған 5-ші DCLI-ді қалдырды. Шабуылдар 6 қазанда жасалған соңғы әрекеттен кейін аяқталды. 43-ші Уэссекс Аралдың батыс бөлігін ұстауын жалғастырды. Дивизия тарихшысы «Дивизия тұрақты қорғанысқа байланысты монотондыққа тап болғанда, тараздық полк басқа типтегі соғыс жүргізді» деп жазады. Бұл Аралдың батыс жағын күзету, голланд қарсыласымен ынтымақтастық және ұсталмаған британ парашютшілерінің өзеннен қашуына көмектесуді қамтыды.

Клипер операциясы

43-ші (Уэссекс) дивизиясы содан кейін XXX корпусымен бірге шығысқа қарай Гейленкирхенді басып алу арқылы АҚШ-тың 9-шы армиясымен ынтымақтастық үшін ауыстырылды (Клиппер операциясы). XXX корпусы осы шабуылда 43-ші Уэссекс және 84-ші АҚШ дивизияларын бағындырды, ол Зигфрид желісінің қорғанысын бұзу және бірнеше бекітілген ауылдарды басып алуды қамтыды. 84-ші американдық дивизия 18 қараша күні таңертең британдық мамандандырылған бронетехникасының қолдауымен шабуылға шықты және түске дейін пулеметтік қабаттарды бұзып өтті. 214-ші бригада сол жақтан сағат түстен кейін 7-ші Сомерсет ЛИ және 4-ші/7-ші DG танктерінің жетекшілігімен шабуылдап, алғашқы мақсатын – Нейдерхайд ауылын басып алды. Бірақ көптеген танктер мен көбінесе жабдықтау машиналарын батпаққа ​​тіреліп қалды, ал 1-ші Ворчестерлер Трипсратқа қарай екінші кезеңге дайындалу үшін Гилрат арқылы өтіп бара жатқанда қиындыққа тап болды. Танктерсіз және артиллерия басқа нысанаға ауысқаннан кейін, 1-ші Ворчестерлер снарядтардың астында қиындықпен жылжып, түнгі уақытта ауылға енді. Батпаққа ​​тірелген көліктердің туғызған кептеуі 5-ші Дорсеттер мен 5-ші DCLI шабуылдарын бұзды, бірақ олар тиісінше Баухем мен Хохейдеге жетті, ал барлаушылар қоршауға алынған Геленкирхеннің өзіне жетті. Түнде 15-ші танк-гренадерлік дивизиясының қарсы шабуылдарын тойтарып, Геленкирхен келесі күні қаһармандық шайқастан кейін басып алынды. Бірақ одан кейін қатты жаңбыр бүкіл майданды батпаққа айналдырды, ал жаяу әскер Сигфрид желісінің артиллериясының ауыр оқ атуы кезінде өз позицияларын бекітуге күресті. Бір орманды алдымен 4-ші Дорсеттер, содан кейін 5-ші Дорсеттер жеті күн бойы қатал түрде ұстап тұрды, ол «Дорсет орманы» деп аталды. 22 қарашада 5-ші DCLI Ховен маңындағы биік жерді басып алуға тырысқанда ауыр шығынға ұшырады, одақтас екі дивизияның қарсыластың бақылауынан айыру мақсатында. Түнде екі тарап та Ховен ауылын бөлісті, таңертең 10-шы SS танк дивизиясы мен 21-ші танк дивизиясының қарсы шабуылдары басталды. Хоррокс DCLI-ді олардың үстінен басып қалмас үшін кері шегінуге рұқсат берді. Су батқан жағдайға байланысты Ховенді басып алуға кез келген тыраш әрекет мүмкін емес болды, содан кейін оны Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Батыс майданның ең қиын жағдайларына ұқсас жағдайларда қорғауға тура келді. Хоррокс XXX корпусының тыл әскерлерінен жедел батальон құрып, Уэссекс жаяу әскерін демалысқа жіберді. 16 желтоқсанда немістер Арденнге шабуыл жасағанда (Арденн шайқасы) шабуылды жаңару жоспарлары жасалып жатты.

"Қарақұс" операциясы

Кейін дивизия негізінен американдық Ардендер шайқасында салыстырмалы түрде шағын рөл атқарды, онда ол Мёз өзеніне резерв ретінде орналастырылды. Неміс Ардендер шабуылы тоқтатылғаннан кейін, 43-ші (Уэсекс) дивизиясы 1945 жылдың басында "Блэккок" операциясы аясында Рур үшбұрышын тарылту үшін шабуылға қайта оралды, бірақ нашар ауа райы салдарынан одан әрі табысқа жете алмады.

" Veritable " операциясы

43-ші полк кейіннен 1-ші Канада армиясымен бірге Veritable операциясында маңызды рөл атқарды. Олар Рейхсвальдта бір ай бойы Клеве қаласын басып алу, Зигфрид қорғаныс желісін бұзу, Гохтің тіктеуін (жарлығын) өтіп, Рейн өзеніндегі Ксантенді жаулап алу үшін күресті.

Таңба

Уэссекс патшаларының туында екі бүркіт аяғы және жыланның тікенді құйрығы бар алтын виверн бейнеленген. 43-ші (Уэссекс) дивизиясы 1935 жылы өз құрама белгісі ретінде көк түсті төртбұрышта алтын вивернді қабылдады.

Ескерткіштер

Хилл 112 ескерткіші дивизия инженерлерімен салынып, кейін Мемориалдық қордан қаржымен Қоғамдық соғыс қабірлері комиссиясының қарауына берілді. Англиядағы алғашқы ескерткіш Вилтширдегі Касл-Хилл, Мере қаласында орналасқан, Корнуолл герцогтігінен 199 жылға жалға алынып, Мере қалалық кеңесіне тапсырылды. Содан кейін қор Сомерсет округындағы Крюкерне маңындағы Уайнардтың қапшығын сатып алды. Соңында, сэр Ричард Онслоу (бұрын Корнуолл герцогының жеңіл жаяу әскерінде қызмет еткен) Бодмин-Мурдағы Раф-Торды Ұлттық трастқа ескерткіш ретінде табыс етті. Құрмет кітабы Солсбери соборындағы Соғыс ескерткіш шіркеуінде сақталады. Голландияның Лохем қаласындағы "Сомерсет" аталған көшесінің соңында Вессекс Вайверн бейнесі және 1945 жылдың 1-2 сәуірінде Лохемді азат еткен 4-ші батальон Сомерсет жеңіл жаяу әскері, 4-ші батальон Уилтшир полкі және 8-ші бронетанкті бригада бөлімдерінің тізімі бар ескерткіш тас орналасқан. Көлденең жазуда: "Нормандиядан бастап".