Кіріспе

Швейцария тарихы 1814–1847 жылдар аралығында

Қалпына келтіру

Наполеонның құлдырауы алда тұрғанын сезгенде, 1813 жылдың желтоқсан айының соңында Медиация актісі күшін жойып, Швейцарияның барлық кантондарында болашақ конституциялар тақырыбында кең ауқымды пікірталас басталып кетті. 1814 жылдың 6 сәуірінен 1815 жылдың 31 тамызына дейін өткен, «Ұзақ диета» деп аталған Tagsatzung (барлық он тоғыз кантонның делегаттарының жиыны) конституцияны жаңару мақсатымен Цюрихте бас қосты. 12 қыркүйекке дейін диета тоқтап тұрды, сосын Вале, Нейшатель және Женева Конфедерацияның толық құқықты мүшелері болып жарияланды. Осылайша кантондардың саны 22-ге өсті. Дегенмен, Вена конгресіне дейін диетада елеулі прогресс болған жоқ. Вена конгресінде (1814 жылдың 18 қыркүйегінен 1815 жылдың 9 маусымына дейін) Швейцария Конфедерациясын үш консервативті саясаткер – Ханс фон Рейнхард, Иоганн Генрих Виланд және Иоганн фон Монтенахтан тұратын делегация, сондай-ақ елдің қайта ұйымдастырылуына әсер етуге тырысқан бірқатар ресми емес лоббистер, мысалы, Фредерик Сезар де Ла Харп, өкілдік етті. Ла Харп, бұрынғы шәкірті Ресей императоры Александр I-нің қолдауымен, Ваудтың Берннен тәуелсіздігі үшін күресті. Сонымен қатар, Ла Харп пен оның досы Анри Монод император Александрға лобби жасады, ол өз кезегінде Наполеонға қарсы күрескен одақтас державаларды Берннің оларды өз иелігіндегі жерлер ретінде қайтару әрекеттеріне қарамастан, Водос және Арговияның тәуелсіздігін мойындауға көндірді. Ресми делегацияның мақсаты Швейцарияның бейтараптығын тануды қамтамасыз ету болды, бірақ кантондар арасындағы бәсекелестік пен әртүрлі мақсаттардың күрделі желісі олардың күш-жігеріне кедергі келтірді, бұл Еуропаның ірі державаларының Швейцария мәселесіне деген қызығушылығын азайтты. 20 наурызда Конгресс Швейцарияның болашақ мәртебесі туралы декларацияны бекітті, оған Медиация актісінің 19 кантонының аумағын мойындау (жаңадан құрылған кантондарға аумақтарын жоғалтқан кантондарға қаржылық өтемақы төлеуді қоса алғанда) және Вале, Нейшатель және Женеваның Швейцария құрамына кіруі кірді. Ал Вальтеллина, Чиавенна және Бормио Гризоннан бөлініп, Ломбардия-Венеция Корольдігінің құрамына қосылды. Швейцарияның бейтараптығын мойындау мәселесі шешілмей қалды, және 20 мамырда Наполеон Эльбадан оралғаннан кейін Швейцарияның Tagsatzung одақтас державалардың қысымына көніп, Францияға соғыс жариялады, одақтас әскерлердің Швейцария аумағы арқылы өтуіне рұқсат берді (1815 жылғы шағын науқандарға қараңыз). Генерал Никлаус Франц фон Бахман басқаратын швейцариялық әскерлер диетадан нұсқаусыз Франш-Контеге жорық жасады, бірақ кері қайтаруға бұйрық алды. Базель қаласының жанындағы француздық Хюнинген бекінісі австриялық және швейцариялық әскерлермен қоршауға алынып, 28 тамызда тапсырылды. Швейцариялықтар бұл бекіністі қоршауға әсіресе құштар болды, себебі оның командирі генерал Жозеф Барбанегре Базель қаласына оқ атып, шабуыл жасаған еді. 20 қарашадағы Париж шартына Швейцарияға қаржылық өтемақы, сондай-ақ бұрынғы эксклав болған Женева кантонын Водпен байланыстыратын шағын аумақтық иемділік кірді. Ең маңыздысы, шар барлық еуропалық державалардың Швейцарияның тұрақты бейтараптығын мойындауын қамтамасыз етті. Кантондардың конституциялары 1814 жылдан бастап тәуелсіз түрде әзірленді, көбінесе 17-18 ғасырлардағы феодалдық жағдайларды қалпына келтірді. Tagsatzung 7 тамыздағы Федеративтік келісім (Bundesvertrag) бойынша қайта ұйымдастырылды. Tagsatzung қызыл өрістегі ақ кресттен тұратын ескі туды қайта енгізіп, оны Конфедерацияның мөрі мен гербі ретінде пайдаланды.

Қайта қалпына келтірудің соңы

1830 жылы француз шілде революциясынан кейін жаңа кантондық конституцияларды талап ететін бірқатар ірі жиналыстар өтті. Әр кантонның өз конституциясы болғандықтан, әр кантонның жиналыстары әртүрлі мәселелерді қарастырды, бірақ олардың барлығы екі негізгі мәселеге тоқталып өтті. Біріншіден, олар жергілікті заң шығарушы органдар мен Тагсацзунгтағы орын бөлу жолдарын өзгерту арқылы конституцияларды бейбіт түрде түзетуді талап етті. Олар әсіресе кантондық астананың үкіметте тым көп өкілдік етуіне қарсы болды. Екіншіден, олар конституцияны өзгертудің жолын іздеді. Аз ғана кантон конституцияны өзгертуге мүмкіндік берді, және ешқайсысы да азаматтардың бастамаларын қосуға рұқсат етпеді. Алғашқы жиналыс 1830 жылдың қазан және қараша айларында Тургау кантонындағы Вайнфелден қаласының жанында өтті. Оған қарашада Воленшвилде (Аргау кантоны), Сурзе (Люцерн кантоны), содан кейін Цюрих кантонындағы Устер қаласының жанындағы Устертагта кездесулер жалғасты. Желтоқсан айында Санкт-Галлен кантонында Уаттвил, Альтштаттен және Санкт-Галленкапель қалаларында, сондай-ақ Солотурн кантонындағы Балсталь қаласында үш жиналыс өтті. Соңғы жиналыс 1831 жылдың қаңтар айында Берн кантонындағы Мюнсинген қаласында өтті. Жиналыстар туралы хабарлар мен мақалалар кеңінен таралып, үлкен танымаллыққа ие болды. Көпшілік көбінесе жақсы мінез-құлық танытып, тәртіпті болды. Мысалы, Воленшвилде олар "күтпегендей тыныш, әдептілік пен толық тәртіппен" кездескендері туралы хабарланды. Швейцарияның Радикалды Демократиялық партиясы осы демократиялық күштерді бейнеледі. Жаңа федералды конституцияны, әртүрлі кантондар арасындағы тығыз байланыс пен жеке азаматтардың құқықтарын талап ету туралы ұсыныстар Швейцарияның Радикалды партиясынан және өзін "Жас Швейцария" деп атаған либералдық топтардан туындады. Бұл реформалар, әсіресе экономикалық реформалар Швейцариядағы сауда, өнеркәсіп және банк ісін нығайтуға септіктері тиер еді. Алайда, ақша реформаларына ең көп қарсылық болды. Осы экономикалық талаптарға қарсылық діни сөздермен жамылды. Радикалды партия мен "Жас Швейцария" мүшелері иезуиттер тарапынан сенімсіздер деп айыпталды. Бұл саяси қақтығыста Патрициатты білдіретін оңшыл Консервативтік партия, қазіргі Швейцарияның еркін демократиялық партиясының алдағысы "еркін ойлы" солшыл "Радикалды партияға" қарсы тұрды. 1830 жылдары Радикалдар билікке келген кезде, олар 1841 жылы Аргау кантонындағы католик шіркеуіне шектеулер енгізді. Люцерн кантоны жауап ретінде иезуиттерді кантондық мектептерде мұғалімдер ретінде қайта қабылдады. Осыдан туындаған (иезуиттік мәселе) қарулы радикалдар кантонға басып кірді, 1844 және 1845 жылдардағы Фрайшарен жүрістері, Вильгельм Снелл басшылығымен, кейінгі Федералды кеңесшілер Ульрих Оксенбейн мен Якоб Стемпфли басқарды. Готфрид Келлер де қатысты, бірақ ол ешқашан шайқасқа қатыспады. 1845 жылғы шабуыл Фрайшарлер үшін апатқа ұшырады, олардың 35 адамы қаза тапты. Радикалдар саяси жолға қайта оралды, ал иезуиттер федералды Тагсацзунгтың 1847 жылғы 3 қыркүйектегі жарлығымен қайтадан қуылды (бұл жарлық тек 1973 жылы жойылды). 1845 жылғы католиктердің Зондербунды Фрайшарен жүрістеріне жауап ретінде құрылды. Кантондық келісімдерді бұзғаны үшін конфедерациялық армия құрылды. Конфедерация күштері 1847 жылдың қарашасында Зондербунд аумағына басып кірді, бұл Зондербунд соғысын бастады, генерал Гийом Анри Дюфурдың салмақты науқанының арқасында екі тараптан да жүзден аз адам қаза тапты. Қақтығыстар тоқтағаннан кейін, католик жағы нашар қалғаннан кейін, алғашқы Федералды Конституция арқылы қазіргі Швейцария құрылды.