Кіріспе

АҚШ-тағы алғашқы еуропалық қоныстану Сан-Мигель-де-Гуадальпе (кейде Сан-Мигель-де-Гуадалупе) 1526 жылы Лукас Васкес-де-Айлон құрған, қысқа ғұмырлы испан колониясы болды. Ол қазіргі Каролина немесе Джорджия штатының жағалауында орналасқан, бірақ оның нақты орналасқан жері ғалымдар арасында ұзаққа созылған пікірталас тудырып келді. Бұл, болашақта Америка Құрама Штаттарының құрлық бөлігіне айналған алғашқы еуропалық қоныс және Мексикадан солтүстікке қарай Солтүстік Америкадағы үшінші қоныс болды. Айллон экспедициясы 1526 жылдың 9 тамызында Виньях шығанағында немесе оның жанында алғашқы қонысын жасады. Олар бұл аймақты қоныстануға қолайсыз деп тапты және оңтүстікке, мүмкін Грузиядағы Сапело шығанағына көшті. Колония бар болғаны екі ай ғана сарқып, содан кейін ауру, ашаршылық, құлдардың көтерілісі және жергілікті халықтың қарсылығына тап болды. 600 адамдық қоныс іздеушілердің арасынан тек шамамен 150-і ғана тірі қалды. Қоныс аударушылар әкелген африкалық құлдар болашақта Америка Құрама Штаттарының құрлық бөлігіндегі алғашқы құлдар болып есептеледі және сол жерде алғашқы құл көтерілісін ұйымдастырды.

Ашық зерттеулер мен барлау

Лукас Васкес де Айллон – Испаниядағы қант плантаторы және колониялық корольдік апелляциялық соттың судьясы. 1521 жылы ол Франсиско Гордильоны Багам аралдарына адамдарды құл ретінде ұрлау үшін жіберді. Аралдардың толығымен бос екенін анықтаған Гордильо және Педро де Кехос басқарған тағы бір құл кемесі солтүстік-батысқа қарай, бұрынғы құл ұрлау экспедициясы осы бағытта жер тапқан аймақты іздеу үшін жүзіп кетті. 1521 жылдың 24 маусымында олар қазіргі Оңтүстік Каролина штатының жағалауындағы Виньях шығанағына жетті. Аймақты алдын ала зерттегеннен кейін, олар жетпіс үндіні ұрлап, Испанияға әкелді. Испания билігі бұл тұтқынға алуды сынады, бірақ шығындарды ескере отырып, оларды қайтарған жоқ. Ұрлаушыларға ешқандай жаза берілмеді. Тұтқындар қаладағы өлген жануарлардың сүйектерін жинап, көбісі қайтыс болды, ал қалғандары жергілікті тұрғындар арасында бөлісті. Гордильо мен Кехос Испанияға оралғанда, тапқан жерлері туралы керемет хабар жеткізді. Олар бұл аймақты әскери жаулап алудың қажеті жоқ екенін, ал қоныстанғаннан кейін ол бай және гүлденген колонияға айналады деп мәлімдеді. Айллон осы хабарлардан шабыттанды және жақын арада Испания короліне аймақты зерттеуге және қоныстандыруға рұқсат сұрап хат жазды. Сол жылы ол Ауденсияның ісі бойынша Испанияға сапар шекті, сонымен қатар жаңа жер үшін өтінішін жеке өзі қолдауға мүмкіндік алды. Айллон өзімен бірге жақында шомылдырылған және кейін испан тілмашы болған тұтқынға алынған үндінің бірін алып кетті. "Чикора" – Франсисконың туған жері Шакори немесе Ваккамаудың испанша атауы, бұл аймақтағы бірнеше сиуан тілінде сөйлейтін аумақтардың бірі, Дуахе басшысы Датаға бағынатын. Испанияда олар соттың жылнамашысы Педро Мартирмен кездесті, онымен Франсиско өзінің халқы мен отаны және көршілес провинциялар туралы ұзақ әңгімелесті. Франсиско Дуахе халқын "ақ терілі" және "көк түске дейін шашы бар" деп сипаттап, алыптардың бір тайпасын басқарған Дата есімді алып үнді патшасы туралы айтты. Ол сондай-ақ бұрын адамдардың ұзын құйрықтары өсіп, тек белгілі бір балықты жеген туралы әңгімеледі. Испандықтарды ең қызықтырғаны – ол тыңдаушыларын аймақта інжу-маржан мен басқа да құнды асыл тастар табуға болатынына сендірді. 1523 жылдың 12 маусымында Айллон Карл V және Индия Кеңесінен шығыс жағалауда қоныс тебуге және жергілікті тұрғындармен сауда жасауға рұқсат беретін корольдік жарлықты (cédula) алды. Ол өмір бойы губернатор болады, ал жоғарғы шериф (alguacil mayor) атағын өзі және оның мұрагерлері мәңгілікке иеленеді. Осы және көптеген басқа да артықшылықтарға жауап ретінде Айллоннан аймақты егжей-тегжейлі зерттеу, жергілікті халықты дінге көшіру үшін миссиялар, шіркеулер және францискан монастырын құру талап етілді, сондай-ақ үнді жұмысын күштеп пайдалану үшін энкоменда немесе басқа да тәсілдерді қолдануға тыйым салынды. Келісімшарт бойынша Айллон Кехосты екі каравель мен шамамен алпыс экипаждан тұратын зерттеу сапарына жетекшілік етуге жалдады. Олар 1525 жылдың сәуір айының басында теңізге шығып, 200 лига (640 теңіз милясы) жағалауды зерттеу, қажетті бағыттар мен тереңдіктерді жазу, Карл V есімін бейнелейтін тас белгілерді орнату және болашақ сапарлар үшін нұсқаушы және аудармашы ретінде қызмет ететін үнділерді табу туралы нұсқаулар алды. Олар алғаш рет 1525 жылдың 3 мамырында Саванна өзенінде қоныстанды. Сол жерден олар солтүстікке қарай, 1521 жылы алғаш қоныс тепкен Виньях шығанағына дейін барды. Кехос солтүстікке қаншалықты қарай саяхаттағаны белгісіз, мүмкін Чесапик шығанағына дейін, бірақ ол Виньях шығанағының артындағы жағалаудың көбінесе құмдық төбелер мен қарағай бұталарынан тұратынын байқады. Экспедиция 1525 жылдың шілдесінде үйіне оралды.

Есеп айырысу және банкрот

Кьехоның оралуы Аиллонның өзі бастаған қоныстану сапарына белсенді дайындықтың басталуын білдірді. Ол экспедицияға қажетті құрал-жабдықтар алу үшін өзінің байлығын жұмсап, тіпті қарызға да түсті. Алты кемеден тұратын, шамамен 600-700 жолаушы мен экипаждан құралған флот құрылды. Қоныс аударушылардың арасында әйелдер, балалар және құл африкалықтар да болды. Қоныс аударушылар мен жергілікті тұрғындарға қызмет ету үшін Антонио де Монтесинос және Антонио де Сервантес атты екі доминикан монахы әкелінді. Монтесинос испандықтарда үндістерді құлдыққа түсіруге және оларға қатыгездікпен қарауға қарсы шығуымен танымал болды. 1526 жылғы шілде айының ортасында мал мен жабдықтар кемеге тиеліп, экспедиция жолға шықты. 1526 жылғы 9 тамызда үлкен колониялық топ Виньях шығанағына жетті, бірақ алғашқы маңызды сәтсіздікке ұшырады: бас флагман, "Капитана", құмға шағылып батып кетті. Адам шығыны болмады, бірақ үлкен көлемдегі жабдықтары жоғалды. Сонымен қатар, Франсиско де Чикора және басқа да үндістер, аудармашылар мен жетекшілер ретінде әкелінгендер, алғашқы күндердің ішінде флотты тастап, орманға қашып кетті. Айллон "Ла Гаварра" атты жаңа кеме жасауды тапсырды, бұл қазіргі АҚШ-та еуропалық үлгідегі кеме жасаудың ең алғашқы мысалы болды. Олар жақын маңдағы Паули аралында қоныс орнатуға қолайлы жер іздеді, бірақ топырақ нашар болды және сирек халық саны тиімді саудаға мүмкіндік бермеді. Жақсы мүмкіндіктерді іздеу үшін бірнеше барлау тобы кең ауқымды іздеу жұмыстарына жіберілді. Олардың есебіне сүйене отырып, Айллон оңтүстікке қарай 200 шақырымдай жердегі "қуатты өзенге", қазіргі Грузиядағы Сапело шығанағына көшуге шешім қабылдады. Қыркүйек айының басында күштілер атпен жаңа орынға, ал қалғандары кемемен барды. Сапело шығанағына жеткен соң, олар бірден үйлер мен шіркеу салып, шикі қоныс құрды. 1526 жылғы 29 қыркүйекте қоныс Сан-Мигель-де-Гуальдапе деп аталып, Архангел Михаил мерекесіне орай берілді. Гуальдапе, Миссисипп мәдениетінің бір бөлігі болған жергілікті Гуале тайпасының басшылығына сілтеме болуы мүмкін. Колонияның жағдайы, бастапқыда кешіккендігімен және бас флагманның жоғалуымен қиын болды, жағдай тез нашарлады. Қоныс аударушылар аштық, суық, аурулар және жергілікті тұрғындардың қаскөйлігінен зардап шекті. Егін егуге маусым тым кеш болды, ал аң да аз болды. Айналасындағы сулар балыққа толы болды, бірақ қоныс аударушылар тым ауыр сырқаттанып немесе балық аулауға құлшынбайтын. Жер асты суының аз тереңдігі және кеуекті топырақ олардың құдықтарын адам және жануар қалдықтарымен ластауды жеңілдетті. Аурулар, әсіресе дизентерия және басқа да су арқылы таралатын аурулар кең тараған. Айллон үндістермен сауда жасап, азық-түлік қорын толықтыруды үміттенеді, бірақ жергілікті тұрғындар көмек көрсетуге дайын болмады немесе мүмкіндігі болмады. Бәрінен үстіне, ауа райы күтпегендей суық болды, қоныс аударушылардың қайғысын және наразылығын арттырды. Донсел оған әлі қарсылық білдіргендерді жоюға бел буды. Бір түні ол Базанмен бірге екі қарсыласын тұтқынға алып өлтіруге аттанды. Себептері белгісіз, сол түні құлдардың бірі Донселдің үйіне от қойды. Одан кейінгі шатастықта Гомес пен басқа да қалалық басшылар босатылды, Базан қаза тапты, ал Донсел мен басқа да көтерілісшілер тұтқындалды. Содан кейін, тірі қалған отаршылар колонияны эвакуациялап, Испанолаға қайтуға келісті. Қазан айының соңында олар кемелерге отырды, ал қараша айының ортасында барлық қоныс аударушылар Сан-Мигель-де-Гуальдапеден кетіп қалды. Жаман ауа райы және азық-түлік пен судың жетіспеушілігі үйге оралуды өте қиынға соқты. Кемелер бір-бірінен бөлек кетті, саяхат уақыты апталарға немесе айларға созылды. Бірнеше жолаушы суықтан мұзды жағдайда қайтыс болды, ал бір кемеде каннибализм оқиғасы болды. Шілдеде экспедицияны бастаған 600 адамның шамамен 150-і ғана аман-есен үйлеріне оралды.

Орналасқан жері

XVI ғасырғы дереккөздер Сан-Мигель-де-Гуальдапе орналасқан жері туралы шамалы және кейде қайшы ақпарат береді. Осының салдарынан, Айлонның алғашқы қону және соңында қоныстану орындары ұзақ жылдар бойы ғылыми пікірталас тудырды. XIX ғасырдың басында тарихшы Мартин Фернандес де Наварретте экспедиция 33°40' ендігінде қонып, содан кейін солтүстікке қарай итеріліп, Кейп-Лаукоут маңындағы өзенде орналасқандығын айтты. Басқа тарихшылар оның ізімен жүріп, Айлон алғашқы қонудан кейін солтүстікке қарай сапарлағандығын жазды; 1861 жылы Иоганн Коль Гуальдапені Кейп-Фер өзеніне орналастырды; ал 1886 жылы Джон Гилмари Ши XVII ғасырғы испан саяхатшысы Франсиско Фернандес де Эсияның Айлон солтүстікке қарай сапарлап, болашақ ағылшын колониясы, Джеймстаун орналасқан жерге қоныстанғанын хабарлады. 1850 жылдары Гонсало Фернандес де Овьедоның Historia general толық мәтіні алғаш рет жарияланды, бұл Гуальдапе орналасқан жері туралы маңызды ақпараттарды ұсынды. Овиэдо экспедицияның шамамен 45 лигаға дейін оңтүстік-батысқа қарай сапарлап, үлкен өзенде колония құрғанын жазды. XX ғасырда ғалымдар Овиедо көрсеткен оңтүстік-батыс бағытын қабылдауға бейім болды. 1901 жылы Вудбери Лоуэри алғашқы қону Кейп-Фер өзені маңында болғанын, содан кейін оңтүстікке қарай Пи-Ди өзенінде колония құруға кіріскенін жазды. Джон Свантон Айлонның алдымен Санти өзеніне келіп, содан кейін оңтүстікке қарай Саванна өзені бойында Гуальдапе қаласын салғанын айтты. 1956 жылы Пол Кватлбаум алғашқы қонуды Кейп-Фер өзенінде, ал қоныстануды Виньях шығанағында деп көрсетті. 1990 жылы тарихшы Пол Э. Хоффман Айлонның алғаш Санти өзеніне келіп, кейін қазіргі Грузиядағы Сапело саундта Сан-Мигель-де-Гуальдапе қаласын салғанын жазды. Ол бұл пікірін 1533-1537 жылдар аралығында космограф Алонсо де Чавес құрастырған теңіз саяхаттарына қатысты нұсқаулыққа негіздеді. Дэвид Вебер осы пікірмен келісіп, Хоффман бұл жерлерді "көптеген тарихшылардан гөрі жақсырақ анықтағанын" айтты. Алайда 2001 жылы Дуглас Т. Пек колония Саванна өзенінде құрылғанын мәлімдеді, бұл "үлкен өзен" сипаттамасына сәйкес келеді және экспедицияның құрлықтағы бөлігі үшін өтпес кедергі болды. Колония орнын анықтауға жасалған археологиялық әрекеттер сәтті болған жоқ.

Мұра

Сан-Мигель-де-Гуальдапедегі сәтсіздіктен кейін испандықтар Айллон суық ауа райына және агрессивті индей халқына тиісінше дайындалмағанын түсінді. Көптеген адамдар бұл аймақтың әлі де үміт беретініне сенді, бірақ болашақ табыс үшін әскери басшылық пен қолдау қажет екенін айтты. Аймақты зерттеудің келесі әрекетін Эрнандо де Сото жетекшілік етті және оның экспедициясы одан да әскериленген тәсіл қажеттігіне сенім білдірді.

Құлдық пен бүлік

Аиллонмен бірге келген 600 қоныс салушының арасында белгісіз саны бар африкалық құлдар болды. Экспедицияның замандасы Гонсало Фернандес де Овьедо и Вальдес тек "кейбір" қара нәсілді құлдар әкелінгенін айтады. Тарихшы Пол Хоффман олардың, егістік жұмысына тартылмаған, үй шаруашылығындағы қызметшілер немесе қолөнершілер болған деп санайды. Алайда, сол кезде құл африкалықтардың қашқандығы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Бұл оқиға, құлдардың көтерілісшілерге қарсы құрылған үкіметті қолдауы, Солтүстік Америка құрлығындағы алғашқы құл көтерілісі ретінде қарастырылады.

Бірінші католиктік месса

Доминикан монахтары әке Антонио де Монтесинос және әке Антони де Сервантес Сан-Мигель-де-Гуальдапедегі отаршылардың арасында болды. Олар күн сайын қасиетті мисса тойлаған, осылайша қазіргі АҚШ-та мисса алғаш рет тойланған орын осы болды. Оқиғаның нақты орны мен күні белгісіз.