Димитрий Чуповский: Македондық ұлтшылдықтың негізін қалаушы тұлға

Кіріспе

Македониялық оқулық жазушы және лексикограф Димитрия Чуповский (8 қараша 1878 – 29 қазан 1940) – македониялық оқулықтардың авторы және лексикограф. Ол тарихтағы ең белгілі македониялықтардың бірі және македониялық ұлттық сезімінің қалыптасуындағы маңызды тұлғалардың бірі саналады.

Өмірбаян

Димитрия Чуповский Осман империясының Папрадиште ауылында (қазіргі Солтүстік Македонияның Чашка муниципалитетіне қарасты) дүниеге келген. Чуповский туылмай тұрып, оның әкесі албандық жалдамалы сарбаздардың қолынан қаза тапқан. 10 жасында оның ауылы өртеніп, ол отбасымен бірге анасының туған жері Крушевоға көшіп кеткен. Сурет салу шеберлігін үйренген соң, ол ағаларымен бірге жұмыс іздеу үшін Софияға сапар шеккен. Чуповский күндіз жұмыс істеп, Дама Груев, Петар Поп Арсов және басқа да студенттер ұйымдастырған мектепке қатысқан. Бірақ соңынан ол 1893-1894 жылдары Белградта Санкт-Сава қоғамының мұғалімдер семинариясында білімін жалғастырған. Белградтағы білімін аяқтағаннан кейін, Чуповский 1895-1896 жылдары Папрадиштеде серб тілінің мұғалімі болып жұмыс істеген. Содан кейін ол Белградқа оралған. Кейін Санкт-Петербургте оқуын жалғастырған. Болгар македондық революционері Христо Шалдев, сол кезде Санкт-Петербургте тұрған, оны сербтік көзқарастарды ұстанатын адам деп сипаттаған. Шалдевтің сөзіне қарағанда, құпия македондық Адрианополь шеңберінің және IMRO-ның мүшесі, Чуповскийге ең көп ықпал еткен идеологтар серб профессорлары Стоян Новакович, Йован Цвижич және Александар Белич болған. Әсіресе Новакович Санкт-Петербургтегі дипломатиялық лауазымын пайдаланып, 1902 жылы Санкт-Петербургте құрылған Македония әдеби қоғамын және Чуповский сияқты оның «македониялық» мүшелерін қолдау арқылы өз идеяларын іске асырған. 1905 жылы Чуповский Велесте алғашқы жалпымакедондық конференция ұйымдастыруға тырысқанда, IMRO-ның жергілікті басшысы Иван Наумов оны қаладан қуғынға шығарған және македониялық және болгарларға қарсы идеялары үшін өлім жазасымен қорқытқан. Македониялық зерттеуші Блаже Ристовский бұл оқиғаның себебі жергілікті болгар митрополитінің интригалары және Шалдевтің әрекеттері болғанын айтады, ол Чуповскийді серб агенті деп сипаттаған, бірақ кейін өзінің естеліктерінде Чуповскийдің 1904 жылы жазылған хатын келтіреді, онда ол «Македониядағы серб пропагандасына және оның халық арасындағы зиянды әсеріне» қарсы сөйлейді. Кейбір болгар зерттеушілері Чуповскийдің Ресей Императорлық Сыртқы істер министрлігінің тапсырмасымен жұмыс істеген серб агенті болғанын болжайды. 1912 жылы Балқан соғысы басталғаннан кейін, 17 қарашада Чуповский Софияға келді, онда ол македониялық эмигранттардың бір бөлігімен кездесті, бірақ үлкен жетістікке қол жеткізе алмады. 4 желтоқсанда ол Скопьеге келді, онда Чуповский өзінің тағысының үйінде тұрып, жергілікті азаматтармен кездесті. Оларды македониялық идеяларын қабылдауға көндіруге тырысқан бұл әрекеті де сәтсіз аяқталды, тіпті оны туысы қуғынға шығарды. Содан кейін ол Велеске барып, онда жалпымакедондық конференция ұйымдастырды, ол IMRO-ның сол қанатынан келген жергілікті революционерлердің қатысқан кездесуі болды. Чуповский оларды Лондон бейбітшілік конференциясына өкілдерін жіберіп, Македония аймағының тұтастығын сақтауға тырысуға көндірді, бірақ бұл әрекеті де сәтсіз аяқталды. Соңынан Чуповский Македониядан шығып, Санкт-Петербургке оралды, онда ол Ұлы державаларға Македонияның тәуелсіздігі туралы меморандумды және Балқан лигасының елдеріне тағы бір меморандумды жіберді. Балқан соғыстары мен Сербияның Вардар Македониясын аннексиялауынан кейін Чуповский серб шовинистік пропагандасының барлық аспектілерін және серб агрессиясының барлық құрбандарын жариялады. Ол 1902 жылы Санкт-Петербургте құрылған Македония әдеби қоғамының негізін қалаушыларының бірі болды және 1902 жылдан 1917 жылға дейін оның президенті қызметін атқарды. Чуповский көптеген мақалалар мен ресми құжаттардың авторы, Македония колониясының баспа бюллетенін шығарушы және бірнеше македониялық қауымдастықтарды ұйымдастырушы болды. Ол өлеңдерін орыс және македон тілдерінде жазған. Сонымен қатар, ол алғашқы македон-орыс сөздігін жасады, македон грамматикасымен және Македония мен македониялықтар туралы энциклопедиялық монографиямен жұмыс істеді. Ол сонымен қатар Македонияның этникалық және географиялық картасын жасады. 1913-1914 жылдары Чуповский «Македонски Голос» (Македониялық Дауыс) газетін шығарды, онда ол және Санкт-Петербургтегі Македония колониясының мүшелері гректерден, болгарлардан және сербтерден ерекшеленетін жеке македониялық халықтың бар екенін насихаттады және тәуелсіз македониялық мемлекет идеясын танымал етуге тырысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін Чуповскийдің саяси қызметі тоқтады. Чуповский 1940 жылы 29 қазанда Санкт-Петербургте 61 жасында қайтыс болды. Оның ұлы оның қабірінің крестіне «македониялық халықтың құқықтары мен бостандығы үшін күрескен» деген жазуды жазды.

Dimitrija Čupovski was born in the village of Papradište in the Ottoman Empire (now part of Čaška Municipality, North Macedonia). Before Čupovski was born, his father had been killed by Albanian mercenaries. When he was 10 years old his village was burned, and he and his family settled in Kruševo, his mother's birthplace. After learning the painting trade, he and his brothers left for Sofia in search of work. Čupovski worked there during the day and visited the school organized by Dame Gruev, Petar Pop Arsov, and other students. However, after that he continued his education in Belgrade at the teacher's school of the St. Sava Society from 1893 to 1894. After completing his education in Belgrade, Cupovski worked as a Serbian teacher in Papradište in 1895 1896. He then returned to Belgrade. Afterwards he continued to study in Saint Petersburg. The Bulgarian Macedonian revolutionary Hristo Shaldev, who lived then in St. Petersburg, described him as a person sharing pro Serbian views. According to Shaldev, a member of the Secret Macedonian Adrianopolitan circle and IMRO, the main ideologists under whose influence Čupovski had fallen, were the Serbian professors Stojan Novaković, Jovan Cvijić and Aleksandar Belić. Especially Novaković used his diplomatic role in St. Petersburg to put his ideas into practice, through his support to the Macedonian Literary Society, established in Saint Petersburg in 1902, and its "Macedonist" members as Čupovski. When in 1905 Čupovski tried to organize for the first time a pan Macedonian conference in Veles, he was expelled from the town by a local chief of IMRO Ivan Naumov, and was threatened with death for his pro Macedonian and anti Bulgarian ideas. Macedonian researcher Blaže Ristovski claims that it happened because of the intrigues of the local Bulgarian Metropolitan bishop and the activity of Shaldev, who then described Čupovski as a Serbian agent, but eventually, in his memoirs, would present a letter from Čupovski, written in 1904, in which he speaks against “the Serbian propaganda in Macedonia and its destructive influence amongst the people”. Some Bulgarian researchers also suppose that Čupovski was a marginal figure and Serbian agent on a service of the Russian Imperial Ministry of Foreign Affairs. After the outbreak of the Balkan War in 1912, Čupovski arrived on November 17 in Sofia, where he met with a part of the Macedonian emigration, but without much success. On December 4, he arrived in Skopje where Čupovski stayed at his uncle's home and met with some local citizens. This attempt to persuade them to adopt his pro Macedonian ideas failed too, and he was even expelled by his relative. Then he went to Veles, where he organized a pan Macedonian conference, that was de facto a meeting attended by some local revolutionaries from the left wing of the IMRO. Čupovski convinced them to send representatives to the London peace conference to try to preserve the integrity of the region of Macedonia, but this attempt was also unsuccessful. Afterwards Čupovski left Macedonia and returned to Petersburg, where he initiated the sending of a memorandum to the independence of Macedonia to the Great Powers and another to the countries of the Balkan League. After the Balkan Wars and the Serbian annexation of Vardar Macedonia Čupovski also exposed every detail of the Serbian chauvinistic propaganda, and every victim of the Serbian aggression. He was one of the founders of the Macedonian Literary Society, established in Saint Petersburg in 1902, and served as its president from 1902 to 1917. Čupovski was also the author of a large number of articles and official documents, publisher of the printed bulletin of the Macedonian Colony, and organiser of several Macedonian associations. He wrote verse both in Russian and Macedonian. He also produced the first Macedonian Russian dictionary, worked on a Macedonian grammar and an encyclopaedic monograph on Macedonia and the Macedonians. He also drew up an ethnic and geographical map of Macedonia. In the period 1913–1914, Čupovski published the newspaper "Македонскi Голосъ" (Macedonian Voice) in which he and fellow members of the Petersburg Macedonian Colony promoted the existence of a separate Macedonian people different from the Greeks, Bulgarians and Serbs, and were struggling to popularize the idea for an independent Macedonian state. After the First World War and the October Revolution in Russia, the political activity of Čupovski ceased. Čupovski died in Saint Petersburg on October 29, 1940, aged 61. His son inscribed "a fighter for the right and freedom of the Macedonian people" on the cross of his grave.