Маргит Сандемо: Суық халықтар жұмбағының авторы

Кіріспе

Швед жазушысы

Маргит Сандемо (туған аты Ундердал, 23 сәуір 1924 – 1 қыркүйек 2018) – швед тарихи фантастика авторы. Ол 1980-жылдардан бастап, 47 кітаптан тұратын «Мұз халықтарының аңызы» романы жарық көргеннен бері, Солтүстік елдерінде ең көп сатылатын автор атанды. Ол сондай-ақ «Эрудит» (Häxmästaren) және «Жарық әлемінің аңызы» (Legenden om Ljusets rike) сияқты көптеген кітап серияларын жазды. Маргит Сандемоның туындыларына тән ерекшеліктер – тарих, фантастика, романтика, күдік пен табиғаттан тыс құбылыстар. Оның кітаптарының сюжеттері көбінесе өте күрделі және иректелген, бір кітаптан екіншісіне жалғаса береді. Орталық орында ерекше талисман, ескі жазбалар мен символдар тұрады, оларды басты кейіпкерлер зұлым күштермен күресіп, уақыт өте келе жұмбақтарды шешу үшін жарысады. Оның көптеген романдарының оқиғалары Еуропада орта ғасырларда және Жаңа заманның басында, әсіресе Норвегия мен Исландияда өріледі. Кейде басты кейіпкерлер Испания мен Австрия сияқты алыс елдерде де оқиғаларға қатысады. Орта ғасырлық сарайлар, сиқырлы ормандар және көне, сәнді үйлер – оқиғалардың өтетін жерлерінің бірі. Сандемо өзінің әдеби ұстаздары ретінде Уильям Шекспир, Федор Достоевский, Дж. Р. Р. Толкин, Агата Кристи және Кьерсти Шенді атады. Ол сегіз жасында Шекспирдің барлық туындыларын оқып бітірген, ал қылмыстық романдарға бұрылғанда көп уақыт өткен жоқ. «Калевала» – фин халқының ұлттық эпосы, А. А. Милннің «Айық Винни» және «Лир патша» оның сүйікті кітаптары еді. Ересек болғаннан кейін ол бейсана плагиаттан қорқып, аз оқыды. Оның айтуынша, оның өнеріне «Калевала» мотивтерімен сурет салған Аксели Галлен-Каллеланың және гоблиндер мотивтерімен сурет салған Герхард Мунтедің туындылары да әсер еткен. Оның шабыт көзі классикалық музыка, мысалы, Иоганн Себастьян Бах пен Людвиг ван Бетховеннің шығармалары, сондай-ақ ескі еуропалық халық ертегілері болды. Бұдан басқа ол «Жұлдыздар соғысы» фильмдерін, Джонатан Демме режиссерлік еткен «Қозылардың үнсіздігі» триллерін және «Х-файлдар» телесериалының алғашқы эпизодтарын ұнатады. Оның пікірінше, сериалдың жаңа эпизодтары – мәнсіз нәрсе.

Margit Sandemo (née Underdal, 23 April 1924 – 1 September 2018) was a Swedish historical fantasy author. She had been the best selling author in the Nordic countries since the 1980s, when her novel series of 47 books, The Legend of the Ice People, was published. She also wrote many other book series such as Häxmästaren and Legenden om Ljusets rike. Typical features for works of Margit Sandemo are among other things history, fantasy, romance, suspense and supernatural phenomena. The plots of her books are often very complex and meandering, and continue from one book to another. In the central role are distinct amulets, old writings and symbols, which the main characters decipher in order to solve riddles stage by time, while fighting against evil powers. The events of the majority of her novels take place in Europe in the Middle Ages and in the beginning of Modern Times, especially in Norway and Iceland. Sometimes the main characters have adventures further away, such as in Spain and Austria. Medieval knight castles, bewitched forests and old fashioned, idyllic manor milieu are among the settings the stories take place in. Among her literary role models, Sandemo named William Shakespeare, Fyodor Dostoevsky, J. R. R. Tolkien, Agatha Christie and Kjersti Scheen. She read the whole of works of Shakespeare at the age of eight years, and wasn't much older when she turned to crime novels. Kalevala, the national epic of the Finnish people, Winnie the Pooh by A. A. Milne and King Lear were her favourites. In the adult age she has read significantly less, fearing subconscious plagiarizing. She says that she has got artistic influences also from the Kalevala motifed paintings of Akseli Gallen Kallela and goblin motifed paintings of Gerhard Munthe. Other sources of inspiration have been classical music, such as the compositions of Johann Sebastian Bach and Ludwig van Beethoven as well as old Europeans folk stories. Besides these she is fond of Star Wars films, thriller film The Silence of the Lambs directed by Jonathan Demme and earliest episodes of TV series The X Files. To her mind the newest episodes of the series are pure rubbish.

Ата-аналар мен отбасы

Маргит Сандемо 1924 жылғы 23 сәуірде Ленадағы шаруа қожалығында дүниеге келді, Østre Toten, Valdres, Норвегия. Сандемоның әкесі – норвегиялық ақын Андерс Ундердал (1880 – 1973). Ундердал Валдрес аймағында некеден тыс туған, ал Сандемоның сөзінше, Нобель сыйлығының иегері, норвегиялық жазушы Бьёрнстерн Бьёрнсон (1832–1910) мен 17 жастағы Гюри Андерсдоттердің (1949 ж. ө.к.) арасындағы болған қарым-қатынастың нәтижесі. Аудун Торсен осы айыптамаға қарсы "Бьёрнсонның әйелі және Маргит Сандемоның "отбасылық құпиясы"" (ағылш. Bjørnsons kvinna og Margit Sandemos "familiehemmelighet") атты кітап жазды (Genesis forlag, Oslo, 1999). Балалық шағында Бьёрнстерн Бьёрнсонмен болған некеден тыс қарым-қатынас туралы мәліметті құпия сақтау қажет болды. Тіпті балаларына өзінің тегін ертерек айтқан Андерс Ундердал да кейіннен бұл мәселе туралы үндемеді. Сандемо өзінің әулеті туралы көпшілік алдында сөйлеуді ұнатпайды. Сандемоның анасы – швед ақсүйек әйелі Эльза Рейтерскиолд (1892 – 1967). Эльза – мұғалім, Блекингеде дүниеге келген. Ол округ басшысы Аксель Габриэль Адам Рейтерскиолдтың (1863 – 1938) және финляндиялық швед графы Эва Беата Габриэлла Оксенстернаның (1864 – 1949) тоғыз баласының төртіншісі. Эльза Рейтерскиолд социал-демократ болғандықтан саясатқа белсенді қатысты. Өзінің айтуынша, Сандемо анасының тарапынан көптеген еуропалық ақсүйек отбасыларының ұрпағы, ал оның ата-бабаларының арасында 800-ден астам патша және 112 император бар. Оның ең алғашқы ата-бабалары б.з.д. 350 жылға дейін жетеді. Эльза Рейтерскиолд Андерс Ундердалмен алғаш рет жазғы демалысында Валдрес аңғарында кездескен. Олар 1921 жылғы 15 маусымда үйленді, ал Ундердал Фагернеске жақын Грунке, Моен, Хулдрехаугенде орналасқан шағын шаруа қожалығын сатып алды. Сол жерде олардың бес баласы болды, Маргит екінші бала еді. Оның үлкен әпкесі – Ева, ал кіші ағалары (үлкенінен кішісіне дейін): Аксель, Андерс және Эмбрик. Ең үлкені мен ең кішісі арасындағы жас айырмашылығы жеті жыл. Ағаларының бірі, Андерс, 1950 жылдары 29 жасында өз-өзіне қол жұмсады.

Margit Sandemo was born on 23 April 1924 on a farm in Lena, Østre Toten, Valdres, Norway. Sandemo's father was a Norwegian poet, Anders Underdal (1880 – 1973). Underdal was born in Valdres out of wedlock, and according to Sandemo herself, after an alleged affair between the Nobel Prize–winning Norwegian author Bjørnstjerne Bjørnson (1832–1910) and a 17 year old croft girl named Guri Andersdotter (d. 1949). Audun Thorsen has written a book contradicting this allegation, entitled Bjørnsons kvinne og Margit Sandemos "familiehemmelighet" (in English: "Bjørnson's Woman and the "Family Secret" of Margit Sandemo") (Genesis forlag, Oslo, 1999). During her childhood it was thought that the alleged unmarried affair with Bjørnstjerne Bjørnson must be kept secret. Even Anders Underdal, who early on gave an account of his origin to his children, fell silent about that matter later in life. Sandemo doesn't like talking about her ancestry in public. Sandemo's mother was a Swedish noblewoman, Elsa Reuterskiöld (1892 – 1967). Elsa was a teacher, born in Blekinge as the 4th eldest of nine children of the county chief Axel Gabriel Adam Reuterskiöld (1863 – 1938) and Finnish Swedish countess Eva Beata Gabriella Oxenstierna (1864 – 1949) from Korsholm and Wasa. As a Social Democrat Elsa Reuterskiöld took an active part in politics. According to her own claims, Sandemo on her mother's side was a descendant of numerous European noble families, and over 800 kings and 112 emperors were counted among her ancestors. Her earliest ancestors have been traced as far back as year 350 BC. Elsa Reuterskiöld met Anders Underdal the first time in her summer holiday journey in a valley in Valdres. They married quite soon after that on 15 June 1921 and Underdal bought a small farm, located in Huldrehaugen, Grunke, Moen, close by Fagernes. There the couple had five children, Margit being the second eldest. Her older sister was named Eva and her younger brothers, from the oldest to the youngest were: Axel, Anders and Embrik. There is only a seven year age gap between the eldest and the youngest. One of the brothers, Anders, committed suicide in the 1950s at the age of 29.

Балалық шақ

Рейтерскиолд пен Ундердал 1930 жылы, Сандемо алты жаста болғанда ажырасты. Рейтерскиолд Швецияға қайтып келгенде, ол бес баласын өзімен бірге алып кетті. Тұрақты мекенжайы болмағандықтан, отбасы Швецияның әртүрлі аймандарындағы туыстарының үйлерінде көшпелі өмір сүрді, бұл Маргит Сандемоның пікірінше, қорлық болды. Швецияда болған кезінде ол Норвегияның Валдерс қаласын, өзінің туған жерін сағынды және оны әлі де өзінің нағыз мекені деп есептеді. Маргит Сандемо әкесімен жақсы қарым-қатынас құрған емес. Ол балаларын жазалау үшін шкафқа қамап қоятын қатал адам еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Норвегияны немістер басып алғанда, ол ашық түрде нацистерді қолдады, және Маргит оны мұны ешқашан кешірмеді. Оның некрологында былай деп жазылған: "Құдайға шүкір, неге бұрын болмады?". Маргит Сандемо әкесімен мүмкіндігінше аз қарым-қатынас жасауға тырысты, сонда кейін оның жайлы жаман сөз айтуға тура келмейді. Маргит міндетті білімін тоғыз жылдық қыздар мектебінде алды, содан кейін түрлі кешкі мектептерде оқыды, соның ішінде сурет салу мектебінде, және Драматеатрда аудитор болып жұмыс істеді. Ол жақсы бағалар алды, әсіресе мінез-құлқы үшін жоғары баға алды, дегенмен ол оқуды жеңіл қабылдады. Сандемо бала кезінен өнерге бейім болды. Ол сурет салуда, ән айтуда, актерлік шеберлікте және поэзияда жақсы қабілет көрсетті, бұл анасын қатты қуантты. Алайда, ол жазушы болуды армандаған жоқ. Маргит балалық шағының жазғы демалысын Блекингедегі әжесі мен атасының поместьесінде өткізді. Бала кезінде Сандемо бірнеше рет зорланды. Бірінші рет жеті жасында, содан кейін тоғыз жасында, бұл оған өмір бойына жарақат әкелді және "Isfolket" романдарының 38-томындағы көріністерге шабыт берді, "Små män kastar långa skuggor" (ағылшын тілінде: Small Men Throw Long Shadows). 2004 жылдың қазан айында швед газеті "Aftonbladet"-ке берген сұхбатында ол он екі жасында зорлаушы болған дүкеншіні өлтіргенін айтты. 2010 жылдың басында "Livsglede" атты өмірбаяндық кітабын аяқтағаннан кейін, Маргит Сандемоның қарындасы Ева Ундердал оған төртінші рет зорлықталғанын айтты. Ол бұл оқиғаны ұмытып қалған болуы керек, себебі оның есінде жоқ. Осы трагедиялық және зорлық-зомбылық оқиғалар оның 17 жасында ұйқы таблеткаларын қолданып, өзін-өзі өлтіруге талпынуына әкелді. Ол бірнеше жеке кітап жазды, бірақ оның ең танымал туындылары – сериялары.

Reuterskiöld and Underdal divorced in 1930, when Sandemo was six. When Reuterskiöld moved back to Sweden, she took her five children along. Without any permanent address, the family had to spend irregular vagrancy life living in the corners of their relative's manors in various parts of Sweden. This was in Margit Sandemo's opinion somewhat humiliating. During her time in Sweden, she missed her birthplace in Valdres, Norway, which she still considered her true national place. Margit Sandemo never had a good relationship with her father. He was a strict man, punishing his children by locking them in a closet. During the German occupation of Norway in World War II he supported the Nazis openly for which Margit would never forgive him. His obituary read: "Thank you God, why did you not let this happen sooner?". Margit Sandemo tried to interact with her father as little as possible, that way she didn't have to speak badly about him afterwards. Margit had her compulsory education in a nine year girls school, after which she studied at various night schools, as in an art school and was as an auditor at Dramaten. She got good grades, the best for behaviour, even though she never took schooling seriously. Sandemo had a gift for arts as a child. She was skilled at painting, singing, acting and poetry, making her mother very proud. However, she did not have any dreams to become a novelist. Margit spent her childhood summer at the estate of her grandparents in Blekinge. During her childhood, Sandemo was raped several times. First at age seven, then at age nine, which caused a lifelong injury and inspired scenes in the 38th volume of the novel series Sagan om Isfolket, Små män kastar långa skuggor (in English: Small Men Throw Long Shadows). In October 2004, she stated in an interview given to Swedish newspaper Aftonbladet that she killed her third rapist, a peddler, to whom she fell victim at the age of twelve. After she finished her autobiography Livsglede in the beginning of 2010, Margit Sandemos sister, Eva Underdal, told her she was actually raped a fourth time. She must have rejected the memory of this event later as she has no memory of it. These tragic and violent experiences led to her attempted suicide at the age of 17, using sleeping pills. She has written some stand alone books, but her main claims to fame are her series.

Мұз халқы туралы аңыз

Оның ауқымды сериясы – «Саган ом Исфолкет» («Мұз халықтарының аңызы») – оның ең танымал туындысы болар. Ол 47 кітаптан тұрады, онда 16 ғасырдан бастап бүгінгі күнге дейін бір отбасының әр буыны қорқынышты қарғыспен күреседі. 1980 жылы «Бладкомпанет» баспасы Маргит Сандемоға тарихи романдар сериясын жазуды ұсынды. Ол бастапқыда осы идеяға құштар болмады және журналдар үшін романдық сериялар жазуды жалғастыруға шешім қабылдады, бірақ 1981 жылы газетте ортағасырлық шіркеу суретін көргеннен кейін ойы өзгерді. Суретте май айырған әйел мен оның артында оны азғыруға тырысқан Шайтан бейнеленген. Сандемо осы суреттен «Мұз халықтарының аңызы» 47 кітаптан тұратын сериясының идеясын алды, бірақ бастапқыда серияда бар болғаны сегіз кітап болады деп ойлаған. Алғашқы том 1982 жылы жарық көрді.

Тролл жүгіруші

Trollrunor (ағылшынша Magical Runes; бұл серия ағылшын тіліне аударылмаған) – орта ғасырдың соңында Швецияның Эстерлен аймағында өтетін тарихи романдар сериясы. Trollrunor-дың басты кейіпкерлері – Ілияна есімді жас қыз және оның серігі Равен, ол зұлым Богиславтың кіші ұлы. Олардың қарсыласы – қастық ай сиқыршысы. Осы кітаптардың бірінші бөлігі 2005 жылы жарық көрді және швед және норвег тілдерінде басылды. Trollrunor он бір кітаптан тұрады, соның тоғызы бүгінгі күнге дейін жарық көрді. Он бірінші кітап 2007 жылдың 26 қарашасында Норвегияда, ал бірнеше аптадан кейін Швецияда жарық көреді.

Ағылшын тілінде жарық көрген кітаптар

Margit Sandemo-ның "Spellbound" (The Legend of the Ice People деп аударылған "Sagan om Isfolket" сериясының бірінші кітабы) 2008 жылғы 30 маусымда Ұлыбританияда The Tagman Press баспасынан жарық көрді. Сандемо оның жариялануын насихаттау үшін Лондонға келді. 2008 жылы сериядан тағы бес кітап жарыққа шықты.