Огюст Конт: Француз философы, математигі және социологы

Кіріспе

Француз философы, математигі және әлеуметтанушысы (1798–1857)

Изидор Огюст Мари Франсуа Ксавье Конт (oˈɡyst kɔ̃t; 19 қаңтар 1798 – 30 қыркүйек 1857) – позитивизм ілімін қалыптастырған француз философы, математигі және жазушысы. Ол көбінесе заманауи мағынадағы ғылымның алғашқы философы деп есептеледі. Конттың идеялары социологияның дамуына да маңызды үлес қосты, ол осы терминді өңдеп, ғылымдардың ең жоғары жетістігі ретінде қарастырды. Анри де Сент-Симонның ықпалымен, оның "Социология" және әлеуметтік эволюционизм тұжырымдары Гарриет Мартино және Герберт Спенсер сияқты алғашқы әлеуметтік теоретиктер мен антропологтарға жол ашты, олар Эмиль Дюркгейм ұсынған қазіргі академиялық социологияға дамыды, ол практикалық және объективті әлеуметтік зерттеу болып табылады. Конттың әлеуметтік теориялары оның "Адамзат діні" еңбегінде толыққанды түріне келді.

Өмір

Огюст Конт Монпельеде дүниеге келді, кейін Монпелье университетінде оқыды. Конт Париждегі Эколь Политехникке қабылданды. Эколь Политехник француз республикашылдығы мен прогрестің идеалдарын ұстанғанымен ерекшеленді. 1816 жылы мектеп қайта ұйымдастыру үшін жабылып, Конт Монпельедегі медициналық мектепте оқуын жалғастырды. Эколь Политехник қайта ашылғанда, ол қайта қабылдануға өтініш бермеді. Монпельеге оралғаннан кейін, Конт ұзақ уақыттан соң католик және монархист отбасымен келіспеушіліктерді байқады және Парижге қайта оралды, кішкентай жұмыстар арқылы ақша тапты. Конт католицизмді алғашқы мұғалімі және протестант пасторы Дэниел Энконтрдың ықпалымен тастады. 1817 жылдың тамызында ол Париждің 6-ауданындағы 36 Rue Bonaparte мекенжайында пәтер тапты (ол жерде 1822 жылға дейін тұрды), содан кейін сол жылы Генри де Сент-Симонның оқушысы және хатшысы болды, ол Контті интеллектуалды қоғаммен байланыстырып, оның ой-өрісіне зор әсер етті. Ол кезде Конт өзінің алғашқы мақалаларын Сент-Симон басқарған түрлі басылымдарда – L'Industrie, Le Politique және L'Organisateur (Шарль Дюноер мен Шарль Конттың Le Censeur Européen) жариялады, бірақ 1819 жылғы «Параздар мен қалаулардың жалпы бөлінісі» («La séparation générale entre les opinions et les désirs») еңбегіне дейін өзінің атын жариялаған жоқ. 1824 жылы Конт Сент-Симоннан келіспеушіліктерге байланысты ажырасып кетті. Конт «Қоғамды қайта ұйымдастыру үшін қажетті ғылыми жұмыстар жоспары» (1822) («Plan de travaux scientifiques nécessaires pour réorganiser la société») атты еңбегін жариялады. 1825 жылы Каролина Массинге үйленді. 1826 жылы ол психиатриялық ауруханаға түсті, бірақ толыққанды емделмеді – француз психиатры Жан Этьен Доминик Эскироль оны тұрақтандырды, соның арқасында ол жоспарын қайтадан іске асыра алды (кейін 1827 жылы Пон де Арттан секіріп, өзіне қол жұмсауға тырысты). Ол ажырасып кеткенге дейінгі 1842 жылға дейін өзінің алты томдық курсын жариялады. Конт Джон Стюарт Миллмен жақын достық қарым-қатынас орнатты. 1844 жылдан бастап ол католик Клотильда де Воға қатты ғашық болды, бірақ ол алғашқы күйеуінен ажыраспағандықтан, олардың махаббаты толыққанды болмады. 1846 жылы оның қайтысынан кейін бұл махаббат діни сезімге айналды, Конт Миллмен тығыз жұмыс істеді (ол өзінің осындай жүйесін жетілдіріп отырған) және «Адамзат діні» («Religion of Humanity») атты жаңа дінді жасады. Конттің ізбасары Джон Келлс Инграм 1855 жылы Парижге келіп, онымен кездесті. Ол «Позитивті саясат жүйесі» («Système de politique positive») (1851–1854) атты төрт томдық еңбегін жариялады. Оның соңғы еңбегі, «Субъектив синтез» («La Synthèse Subjective») атты еңбегінің бірінші томы 1856 жылы жарық көрді. Конт 1857 жылдың 5 қыркүйегінде Парижде асқазан рагынан қайтыс болды және әйгілі Пьер-Лашез зиратында анасы Розали Бойер мен Клотильда де Воның естелік ескерткіштерімен бірге жерленді. Оның 1841 жылдан 1857 жылға дейінгі пәтері қазір Огюст Конт үйі ретінде сақталған және Париждің 6-ауданындағы Мсье Ле Принс көшесі, 10-да орналасқан.

Auguste Comte was born in Montpellier, and then the University of Montpellier, Comte was admitted to École Polytechnique in Paris. The École Polytechnique was notable for its adherence to the French ideals of republicanism and progress. The École closed in 1816 for reorganization, and Comte continued his studies at the medical school at Montpellier. When the École Polytechnique reopened, he did not request readmission. Following his return to Montpellier, Comte soon came to see unbridgeable differences with his Catholic and monarchist family and set off again for Paris, earning money by small jobs. Comte had abandoned Catholicism under the influence of his first teacher and protestant pastor Daniel Encontre. In August 1817 he found an apartment at 36 Rue Bonaparte in Paris's 6th arrondissement (where he lived until 1822) and later that year he became a student and secretary to Henri de Saint Simon, who brought Comte into contact with intellectual society and greatly influenced his thought therefrom. During that time, Comte published his first essays in the various publications headed by Saint Simon, L'Industrie, Le Politique, and L'Organisateur (Charles Dunoyer and Charles Comte's Le Censeur Européen), although he would not publish under his own name until 1819's "La séparation générale entre les opinions et les désirs" ("The general separation of opinions and desires"). In 1824, Comte left Saint Simon, again because of unbridgeable differences. Comte published a Plan de travaux scientifiques nécessaires pour réorganiser la société (1822) (Plan of scientific studies necessary for the reorganization of society). Comte married Caroline Massin in 1825. In 1826, he was taken to a mental health hospital, but left without being cured – only stabilized by French alienist Jean Étienne Dominique Esquirol – so that he could work again on his plan (he would later attempt suicide in 1827 by jumping off the Pont des Arts). In the time between this and their divorce in 1842, he published the six volumes of his Cours. Comte developed a close friendship with John Stuart Mill. From 1844, he fell deeply in love with the Catholic Clotilde de Vaux, although because she was not divorced from her first husband, their love was never consummated. After her death in 1846 this love became quasi religious, and Comte, working closely with Mill (who was refining his own such system) developed a new "Religion of Humanity". John Kells Ingram, an adherent of Comte, visited him in Paris in 1855. He published four volumes of Système de politique positive (1851–1854). His final work, the first volume of La Synthèse Subjective ("The Subjective Synthesis"), was published in 1856. Comte died in Paris on 5 September 1857 from stomach cancer and was buried in the famous Père Lachaise Cemetery, surrounded by cenotaphs in memory of his mother, Rosalie Boyer, and of Clotilde de Vaux. His apartment from 1841 to 1857 is now conserved as the Maison d'Auguste Comte and is located at 10 rue Monsieur le Prince, in Paris' 6th arrondissement.

Утопиялық жоба

Утопия туралы сөз қозғалғанда, Конт көбінесе назардан тыс қалады. Дегенмен, ол утопиялық әдебиетке зор үлес қосты және қазіргі кездегі талқылауға әсер етті. Кейбір зиялылар қазіргі өмірдің утопиялық жүйесі "XIX және XX ғасырдың басында әлемді құруға бағытталған түрлі іс-қимылдардың катализаторы болды" деп санайды (Уилсон, М. 2019). Осы утопиялық жобада Конт үш маңызды ұғымды ұсынады: альтруизм, социократия және Адамзат діні. 19 ғасырда Конт альтруизмді "басқалардың жақсылығын моральдық әрекеттің мақсаты деп қарастыратын мінез-құлық теориясы" деп анықтады (Britannica, T, 2013). Бұдан әрі, Конт социократияны бір-бірін танитын, дос немесе одақтас адамдардың басқаруы ретінде түсіндіреді. Француз революциясынан кейін Конт үкімет үшін ғылыми негіз іздеді, позитивизм философиясын жасағаннан кейін ол социократияны үкіметтің "ғылыми әдісіне" жетілдірді.

Адамзат діні

Кейінгі жылдары Конт позитивистік қоғамдар үшін дәстүрлі құдайға табынумен бұрынғыдай байланысты қызмет атқаратын біріктіруші функцияны орындау мақсатымен Адамзат дінін жасады. 1849 жылы ол "позитивистік күнтізбе" деп аталатын күнтізбе реформасын ұсынды. Конттың жақын серігі Джон Стюарт Милл үшін "жақсы Конт" (Позитивті философия курсының авторы) пен "жаман Конт" (әлемдік діни жүйенің авторы) арасын ажырату мүмкін болды.

Үш кезеңнің заңы

Физика, химия және биологияны тұжырымдалған идеялар жүйесіне ешкімнің біріктірмегені Контты мазалады, сондықтан ол ғылымдарды пайдалана отырып, әлеуметтік әлем туралы фактілерді логикалық тұрғыдан шығаруға тырысты. Зерттеулері барысында ол адам ақылының дамуы сатылар бойынша жүреді деген қорытындыға келді, демек, қоғам да солай болуы керек. Ол қоғам тарихын үш түрлі кезеңге бөлуге болады деді: теологиялық, метафизикалық және позитивтік. Үш кезеңнің заңы – эволюциялық теория, ол философиядағы жаңа ойларға байланысты қоғамдар тарихының үш бөлікке бөлінетінін сипаттайды. Конт эволюцияны – адам ақылының өсуі, оның сатыларға бөлініп, осы сатылар арқылы дамуы деп есептеді. Конт қоғамның да ақылға ұқсас әрекет ететінін айтты. Үш кезеңнің заңы – қоғамның эволюциясы, онда кезеңдер қазірдің өзінде болған немесе қазір дамып жатыр. Белгілі бір уақыттан кейін жаңа кезеңдердің пайда болуының себебі – жүйе «күшін жоғалтқандықтан» және өркениеттің дамуына кедергі келтіріп, қоғамда күрделі жағдайларды тудырғандықтан. (Лензер 1975, 10-бет) Осы жағдайдан шығудың жалғыз жолы – өркениетті елдердегі адамдардың «органикалық» жаңа әлеуметтік жүйеге бет бұруы. Конт патшаларға қоғамды қайта құрудың қиындықтарын көрсету үшін сілтеме жасайды. Патшалар өз мемлекеттерін қайта ұйымдастыру қажеттігін сезінеді, бірақ көптегендері сәттілікке жете алмайды, себебі олар өркениеттің дамуы реформаны қажет етеді деп ойламайды, жаңа, үйлесімді жүйе енгізуден гөрі жақсырақ ештеңе жоқ екенін түсінбейді. Патшалар ескі жүйелерді тастаудың тиімділігін көре алмайды, өйткені олар қазіргі дағдарыстың мәнін түсінбейді. Бірақ, алға жылжу үшін, оның ілесіп келетін қажетті салдары болуы керек, ол «адам еркіне тәуелсіз, қоғамның барлық топтарының үлесімен, ал патшалардың өздері көбінесе бастамашылар және ең белсенді жақтаушылар болған» өзгерістер сериясынан туындайды. Ол социология мен тарихтың бір-бірінен ажыратылмайтынын, бірақ тарихтың социологияның әдісі екенін айтады, сондықтан социологияны «соңғы ғылым» деп атайды. Осы позитивтік кезең әлеуметтік проблемаларды шешуге және осы проблемаларды «Құдайдың еркіне» немесе «адам құқықтарына» қарамастан түзетуге бағытталған. Конт бұл кезеңдерді тарих бойындағы әртүрлі қоғамдарда көруге болады дейді.

Comte was agitated by the fact that no one had synthesized physics, chemistry, and biology into a coherent system of ideas, so he began an attempt to reasonably deduce facts about the social world from the use of the sciences. Through his studies, he concluded that the growth of the human mind progresses in stages, and so must societies. He claimed the history of society could be divided into three different stages: theological, metaphysical, and positive. The Law of three Stages, an evolutionary theory, describes how the history of societies is split into three sections due to new thoughts on philosophy. Comte believed that evolution was the growth of the human mind, splitting into stages and evolving through these stages. Comte concluded that society acts similarly to the mind. The Law of Three Stages is the evolution of society in which the stages have already occurred or are currently developing. The reason why there are newly developed stages after a certain time period is that the system "has lost its power" and is preventing the progression of civilization, causing complicated situations in society. (Lenzer 1975, pg 10) The only way to escape the situation is for people within the civilized nations to turn towards an "organic" new social system. Comte refers to kings to show the complications of re establishment in society. Kings feel the need to reorganize their kingdom, but many fail to succeed because they do not consider that the progress of civilization needs reform, not perceiving that there is nothing more perfect than inserting a new, more harmonious system. Kings fail to see the effectiveness of abandoning old systems because they do not understand the nature of the present crisis. But in order to progress, there need to be the necessary consequences that come with it, which is caused by a "series of modifications, independent of the human will, to which all classes of society contributed, and of which kings themselves have often been the first agents and most eager promoters". He says that sociology and history are not mutually exclusive, but that history is the method of sociology, thus he calls sociology the “final science.” This positive stage was to solve social problems and forcing these social problems to be fixed without care for “the will of God” or “human rights.” Comte finds that these stages can be seen across different societies across all of history.

Теологиялық кезең

Бірінші кезең – теологиялық кезең – адам мінез-құлқының құбылыстарын табиғаттан тыс немесе діни түсіндірмелерге негіздейді, себебі «адам ақылы құбылыстардың бастапқы және соңғы себептерін іздеу кезінде ғаламдағы көзге көрінетін аномалияларды табиғаттан тыс күштердің араласуы деп түсіндіреді». Теологиялық кезең – адам ақылының қажетті бастау нүктесі, адамдар барлық құбылыстардың себебін табиғаттан тыс күштерде іздеген кезде. Бұл кезеңде адамдар абсолютті білімді табуға ұмтылады. Конт бұл кезеңді мақұлдамады, өйткені ол адам ақылы мен тәжірибесіне емес, адамдардың ойларындағы табиғаттан тыс күштердің барлық құбылыстардың себебі деген қарапайым түсіндірмеге айналдырды. Конт Бэконның «тек қана байқауларға негізделген білім ғана нақты болады» деген философиясына сілтеме жасайды, бірақ ол бастапқы сананың осылай ойлай алмайтынын, себебі ол байқаулар мен теориялар арасындағы шеңберді ғана құрады деп атап өтеді. Осы бірінші кезең адамзатты «алдымен түсініктерді қалыптастыру үшін байқау, ал байқау үшін теорияларды қалыптастыру» қажеттілігімен шектелген, дөңгелек айналымнан шығару үшін қажет.

Метафизикалық немесе абстрактілік кезең

Екінші кезең, метафизикалық кезең, бірінші кезеңнің бір модификациясы ғана, себебі табиғаттан тыс себеп "абстракт ұғыммен" ауыстырылады; Бұл кезең ғылымға, рационалды ойға және эмпирикалық заңдарға сүйенеді. Конт өзі құрған социологияны "барлық басқа ғылымдардан кейін келген ғылым" деп санады. Сондай-ақ, соңғы ғылым ретінде ол барлық білімнің дамуын үйлестіру міндетін атқаруы керек. Адамзаттың кемшілігі біздің ойлау жойымыздың нәтижесі емес, керісінше, біздің ойлау жолымызды басқаратын көзқарасымыз. Конт біздің көзімізді әртүрлі идеяларға және айналамызды бағалаудың әртүрлі тәсілдеріне ашуымыз керек екенін айтады, мысалы, қарапайым фактілер мен абстракт ұғымдардан тыс, табиғаттан тыс нәрселерге назар аудару. Бұл бізді қоршап тұрған нәрселерді байқаудың маңызсыз екенін білдірмейді, өйткені біздің байқауларымыз ойлау үшін маңызды активтер болып табылады. "Жоғалған" немесе өткендегі білімдер қазіргі білімге де қатысты. Бүгінгі жағдайдың себебі – біздің заманымыздан бұрынғы нәрселер. Егер байқамасақ, біз әрқашан өз фактілерімізге сүйенеміз және табиғаттан тыс нәрсені ашу үшін гипотеза жасай алмаймыз. Байқау біздің ойлау процесімізді жетілдіруге ұмтылады. Конт айтуынша, "‘Өлілер тірілерді билейді’ деген сөз позитивизмнің жинақталу табиғатына және қазіргі әлемімізге бізден бұрын келгендердің іс-әрекеттері мен жаңалықтарының әсер ететініне сілтеме жасайды". Бұл рас болғандықтан, адамзатқа ғана қатысты және абстрактілі түрде байланысты емес байқаулар ерекшеленеді және жағдайға қарай көрінеді. Жағдай адамның байқауын қоғамдағы кернеудің көрінісі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді, соның арқасында білімді дамытуға көмектеседі. Байқау дағдыларымызға қарай, ойлауымыз өзгереді. Ойшылдар мен байқаушылар ретінде біз шындықты анықтауға тырысудан ауысып, табиғаттың рационалдығы мен ақыл-ойына жүгінеміз, бұл бізге байқау жасауға мүмкіндік береді. Бұл ерекше өзгеріс абстрактіден табиғаттан тыс нәрсеге өтуді қамтиды. "Конт ғылымдарды классификациялауды ғылымдар қарапайым және абстрактілі принциптерді түсінуден күрделі және нақты құбылыстарды түсінуге дейін дамыды деген гипотезға негіздеді". Біздің шындық деп санайтынымызды қабылдамай, оны кері қайтарамыз, ғылымның құбылыстарын және табиғат заңдарын қолданып, қоғамдағы шындық деп санайтынымызды дәлелдейміз. Адам білімін жинақтау және қалыптастыру – Конт бізді ең мықты қоғамды құруға жетелейтін нәрсе. Егер ғалымдар белгілі бір жануарлар түрінің неге жоғалып бара жатыр екенін зерттеуге мүмкіндік алмаса және олардың өткендегі зерттеулері қазіргі кезде дұрыс болмаса, мәліметтер қалай өседі? Біз қалай көбірек білім аламыз? Өмірдің осы фактілері құнды, бірақ Конт бізді осы фактілерден тыс нәрселерге назар аударуға шақырады. Бұл жерде ғылымның жеткілікті еместігі бар. Ғылыммен байланысты, Конт адам білімінің құрылымын қайта құру үшін екі нақты салаға қатысты. Ғылым кең ауқымды болғандықтан, Конт осы ғылыми жіктемені ойлау және қоғамның болашақ ұйымы үшін ашады. "Конт социологияны екі негізгі салаға бөлді: әлеуметтік статистика, яғни қоғамды біріктіретін күштерді зерттеу; және әлеуметтік динамика, яғни әлеуметтік өзгерістердің себептерін зерттеу". Конт әлеуметтік құбылыстарды заңдарға айналдыруға болатынына және жүйелендіру социологияның басты басшысы болатынына сенді, соның арқасында барлығы білімді сақтап, күшті интеллектуалды қоғамды құруды жалғастыра алады. Күшті интеллектуалды қоғамды құру үшін Конт құрылыс немесе реформалау табысқа жету үшін күрделі қадамдарды қажет етеді деп сенді. Біріншіден, жаңа қоғам ескі қоғам жойылғаннан кейін құрылуы керек, себебі "жоюсыз не істеу керектігінің толық түсінігі қалыптаспайды". Жаңа қоғамның қалыптасуына үнемі өткен заманның әсері кедергі келтірсе, ол мүмкін емес. Сол сияқты, егер жаңа қоғам өзін бұрынғы қоғаммен салыстыруды жалғастыра берсе, онда алға басудың еш мүмкіндігі болмайды. Егер адамзат ескі қоғамды жоймаса, ескі қоғам адамзатты жояды. Ал егер ескі қоғамды жойса, "оның орнын толтырмай, халық толық анархияға қарай өрлеп кетеді".

The second stage, the metaphysical stage, is merely a modification of the first because a supernatural cause is replaced by an "abstract entity"; This stage relies on science, rational thought, and empirical laws. Comte believed that this study of sociology he created was "the science that [came] after all the others; and as the final science, it must assume the task of coordinating the development of the whole of knowledge" The imperfection of humanity is not a result of the way we think, rather our perspective that guides the way we think. Comte expresses the idea that we have to open our eyes to different ideas and ways to evaluate our surroundings such as focusing outside of the simple facts and abstract ideas but instead dive into the supernatural. This does not make mean that what is around us is not critical to look out for as our observations are critical assets to our thinking. The things that are "lost" or knowledge that is in the past are still relevant to recent knowledge. It is what is before our time that guides why things are the way they are today. We would always be relying on our own facts and would never hypothesize to reveal the supernatural if we do not observe. Observing strives to further our thinking processes. According to Comte, "‘The dead govern the living,’ which is likely a reference to the cumulative nature of positivism and the fact that our current world is shaped by the actions and discoveries of those who came before us," As this is true, the observations only relevant to humanity and not abstractly related to humanity are distinct and seen situationally. The situation leads to human observation as a reflection of the tension in society can be reviewed, overall helping to enhance knowledge development. Upon our observation skills, our thinking shifts. As thinkers and observers, we switch from trying to identify truth and turn toward the rationality and reason nature brings, giving us the ability to observe. This distinct switch takes on the transition from the abstract to the supernatural. "Comte’s classification of the sciences was based upon the hypothesis that the sciences had developed from the understanding of simple and abstract principles to the understanding of complex and concrete phenomena." Instead of taking what we believe to be true we turn it around to use the phenomena of science and the observation of natural law to justify what we believe to be true within society. The condensing and formulation of human knowledge is what Comte drives us toward to ultimately build the strongest society possible. If scientists do not take the chance to research why a certain animal species are going distinct and their facts researched by those in the past are no longer true of the present, how is the data supposed to grow? How are we to gain more knowledge? These facts of life are valuable, but it is beyond these facts that Comte gestures us to look to. Instead of the culmination of facts with little sufficiency, knowledge altogether takes on its role in the realm of science. In connection to science, Comte relates to science in two specific fields to rebuild the construction of human knowledge. As science is broad, Comte reveals this scientific classification for the sake of thinking and the future organization of society. "Comte divided sociology into two main fields, or branches: social statistics, or the study of the forces that hold society together; and social dynamics, or the study of the causes of social change,” Social phenomena Comte believed can be transferred into laws and that systemization could become the prime guide to sociology so that all can maintain knowledge to continue building a strong intellectual society. To continue building a strong intellectual society, Comte believed the building or reformation requires intricate steps to achieve success. First, the new society must be created after the old society is destroyed because "without destruction no adequate conception could be formed of what must be done,". Essentially a new society cannot be formed if it is constantly hindered by the ghost of its past. On the same terms, there will be no room for progress if the new society continues to compare itself to the old society. If humanity does not destroy the old society, the old society will destroy humanity. Or on the other hand, if one destroys the old society, "without ever replacing it, the people march onwards towards total anarchy,".

Огюст Конт пен рефлексивтілік

Конттың мазмұндық теориялық еңбектерінен бөлек, оның жұмысының аз танымал, бірақ қызықты бір жағы – өзі және білім өндірісі арасындағы байланыс туралы ойлары. Конт, нақты қолданыстағы қоғамның өнімі болып табылатын жеке адамның сол қоғамды өзгертуге бағытталған ғылымды қалай жасауы мүмкін деген мәселемен алаңдаған және «Позитивтік саясатта» өзін білім өндіруші ретінде жетілдіруге бағытталған өзін-өзі өзгерту процесі туралы айтады. Әдістемеші Одри Алехандроның еңбегінде көрсеткендей, Алехандро Контта рефлексивті дискурс талдауы (RDA) жүйесін құруға негіз тапты, осылайша әлеуметтік ғалымдарға дискурс талдауынан практикалық рефлексияны іске асыруға қажетті құралдарды ұсынуға мүмкіндік берді.