Кіріспе

Болгар философы (1941 жылы туған) Юлия Кристаева (kʁisteva; Юлия Стоянова Крастева ретінде туған, 24 маусым 1941 жылы туған) – болгар-француз философы, әдеби сыншы, семиотик, психоаналитик, феминист және 1960 жылдардың ортасынан бері Францияда тұратын романист. Ол Колумбия университетінде оқытқан, қазір Париж қалалық университетінің (Université Paris Cité) зейнеткер профессоры. «Қорқыныштың күштері», «Махаббат туралы әңгімелер», «Қара күн: депрессия және меланхолия», «Пруст және уақыт сезімі» және «Әйел генийі» трилогиясы сияқты 30-дан астам кітаптың авторы. Оған Құрмет легионының командирі, Ардагерлік орденінің командирі, Холберг халықаралық естелік сыйлығы, Ханна Арендт сыйлығы және Хавел қорының Vision 97 Foundation сыйлығы табын етілген. Кристаева 1969 жылы жарық көрген «Семейотике» атты алғашқы кітабынан кейін халықаралық сын-тексеру, мәдени зерттеулер және феминизмде ықпалды болды. Оның кең көлемді еңбектері лингвистика, әдебиет теориясы мен сын, психоанализ, биография және автобиография, саяси және мәдени талдау, өнер және өнер тарихы салаларындағы интертекстуалдық, семиотика және абъекция мәселелерін қамтитын кітаптар мен эсселерді қамтиды. Ол структуралистік және постструктуралистік ой-пікірлерде белгілі. Кристаева сонымен қатар Симона де Бовуар сыйлығы комитетінің негізін қалаушы.

Өмір

Кристива Болгарияның Сливен қаласында христиан ата-аналар отбасында дүниеге келген. Оның әкесі шіркеудің есепшісі болған. Анасының жағынан алыс еврей тегі бар. Кристива мен оның қарындасы доминикандық монахтар басқаратын франкофондық мектепке қатысқан. Осы кезде Болгарияда Кристива Михаил Бахтиннің еңбектерімен танысқан. Кристива София университетінде оқыды, және аспирантурада зерттеу стипендиясын алып, 1965 жылдың желтоқсан айында 24 жасында Францияға көшуге мүмкіндік алды. Ол бірнеше француз университеттерінде білімін жалғастырды, соның ішінде Люсьен Голдман және Роланд Барт сияқты ғалымдардан дәріс алды. 1967 жылдың 2 тамызында Кристива Филипп Сольерсқа, шын аты Филипп Жоо романына үйленді. Кристива 1970-ші жылдардың басында Колумбия университетінде оқытты және қазірге дейін Қонақ профессор болып жұмыс істейді. Ол сондай-ақ Джулия Джоо (Julia Joyaux) атымен жарияланымдар жасаған.

Жұмыс

Соллерс құрған "Tel Quel" тобына қосылғаннан кейін Кристаева тіл саясатына назар аударды және топтың белсенді мүшесіне айналды. Ол психоанализді оқып, 1979 жылы диплом алды. Оның еңбегін психоаналитикалық көзқарасты постструктуралистік сынға бейімдеу әрекеті ретінде қарастыруға болады. Мысалы, оның субъектіге қатысты пікірі мен оның құрылысы Зигмунд Фрейд пен Лаканмен ұқсастықтарды бөліседі. Дегенмен, Кристаева субъектіні структуралистік тұрғыдан түсінуден бас тартады; керісінше, ол әрқашан "даму үстінде" немесе "құрылыс кезеңінде" болатын субъектіні жақтайды. Осылайша, ол психоанализдің негізгі қағидаларын сақтай отырып, маңызды құрылымдарға жасалған постструктуралистік сынға үлес қосады. Ол 1970 жылдары Қытайға сапар шекті және кейіннен "Қытай әйелдері туралы" (1977) еңбегін жазды.

"Симиотика" және "символика"

Криставаның ең маңызды үлестерінің бірі – мағынаның екі элементтен, символикалық және семиотикалықтан тұратыны, соңғысы Фердинанд де Соссюр негіздеген семиотика ғылымынан өзгеше екендігі. Августин Перумалиль түсіндіргендей, Криставаның «семиотикасы Фрейд, Отто Ранк, Мелани Кляйн, британдық объектілік қатынастар психоанализі және Лаканның айна алдындағы кезеңде айтылған балалық Эдипке дейінгі кезеңмен тығыз байланысты. Бұл – сөздердің тура мағынасына емес, тілдің ырғағы мен поэзиясына негізделген, инстинкттерге байланысты эмоциялық кеңістік». Біргит Шипперстің сөзінше, семиотика – музыкалық, поэтикалық, ритмикалық және құрылым мен мағынасы жоқ сала. Ол «әйелдікпен» байланысты және айна кезеңіне дейінгі баланың ерекшеленбеген күйін көрсетеді. Айна кезеңіне енгеннен кейін бала өзін және басқаларды ажырата алады, соның нәтижесінде ортақ мәдени мағынаны білдіретін символикалық кеңістікке кіреді. «Тілдегі құштарлық» (1980) еңбегінде Кристава символдықты тілдің дамуы арқылы балаға «сөйлейтін субъект» болуға және анасынан өзгеше жекелік сезімін дамытуға мүмкіндік беретін кеңістік ретінде сипаттайды. Бұл бөліну процесі абъекция деп аталады, онда бала тіл, мәдениет, мағына және әлеуметтік әлемге кіру үшін анасынан бас тартып, одан алшақтауы керек. Осы тілдік кеңістік символикалық деп аталады және ол семиотикадан өзгеше, себебі ол еркектік, заң және құрылыммен байланысты. Кристава Лаканнан символикалыққа енгеннен кейін де субъект семиотика мен символика арасында құбыла бере беретіні туралы пікірде келіспейді. Сондықтан, нақты бір жекелікке жетудің орнына, субъект тұрақты түрде «процесте» болады. Қыз бала анасының бейнесімен белгілі бір дәрежеде сәйкес келетіндіктен, олар семиотикамен байланысты болуы мүмкін. Анамен сәйкестендірудің жалғасуы Криставаның «Қара күн» (1989) еңбегінде меланхолия (депрессия) деп атаған жағдайға алып келуі мүмкін, себебі әйелдер бір мезгілде анасының бейнесін қабылдамайды және онымен сәйкестендіреді. Сондай-ақ, (мысалы, Крид, 1993) танымал мәдениетте (әсіресе, слэшер фильмдерінде) әйелдер мен әйелдердің денелерінің төмендеуі ананың денесі жекелікке төндіретін қауіптің салдарынан туындайды: бұл семиотиканың ерекшеленбеген күйінде өткен уақытты еске салады, онда адам өзін немесе жекелігін түсінбейді. Ананы абъекциялағаннан кейін, субъекттер семиотикаға бейсаналық қызығушылық танытады, анамен қайта қосылуға ұмтылады, сонымен бірге осымен байланысты жекеліктің жоғалуынан қорқады. Сондықтан, «слэшер» фильмдері көрермендерге ананың бейнесін сыртқа шығарып, жою арқылы абъекция процесін қауіпсіз түрде қайтадан ойнауға мүмкіндік береді. Кристава Платонның «аналық кеңістік» деген мағынаны білдіретін «хора» идеясын қабылдағанымен де белгілі (Шипперс, 2011). Криставаның хора туралы идеясы әртүрлі жолмен түсіндірілді: жатырға сілтеме ретінде, ана мен бала арасындағы қарым-қатынастың метафорасы ретінде және айна кезеңінен бұрынғы уақыт ретінде. «Тілдегі құштарлық» (1980) атты мақаласында Кристава хораны «қозғалыстар мен олардың тоқтауынан құралған, экспрессиясыз жиынтық» деп сипаттайды. Ол ананың денесі хора мен символикалық әлемнің арасында делдалдық ететінін айтады: ана мәдениет пен мағынаға қол жеткізе алады, сонымен қатар баламен тоталитарлық байланысты қалыптастырады. Кристава интертекстуалдық тұжырымдамасы бойынша жұмыстарымен де танымал.

Антропология және психология

Кристава антропология мен психологияны, немесе әлеуметтік және жеке тұлға арасындағы байланысты бір-бірін бейнелемейтінін, ал керісінше, ортақ логиканы ұстанатынын айтады: топтың және жеке тұлғаның сақталуы. Бұдан әрі, Эдипті талдау барысында, ол сөйлейтін жеке тұлға өздігінен болуға қабілетсіз екенін, бірақ ол "қандай да бір мүмкін емес шекарада тұрғандай, тіпті одан қалғандай" (Қорқыныштың күштері, 85-бет) сезінеді. Кристава осы екі ғылым саласын салыстыра келіп, жеке адамның өзінің кім екенін анықтау үшін ұятты ананы қабылдамауы, қоғамның құрылу жолымен ұқсас екенін мәлімдейді. Көбірек қарасақ, мәдениеттер аналық және әйелдік бастауды жоққа шығарады, осы арқылы олар өмірге келеді.

Феминизм

Кристава Симон де Бовуар, Хелен Сиксоу және Люс Иригареймен бірге француз феминизмінің маңызды қолдаушысы ретінде танылады. Кристава АҚШ пен Ұлыбританияда феминизмге және феминистік әдебиеттануға, сондай-ақ заманауи өнерді түсінуге елеулі әсер етті, алайда Франциядағы феминистік айналымдар мен қозғалыстармен арақатынасы өте күрделі болды. Кристава "Жанның жаңа аурулары" (1993) еңбегіндегі "Әйелдер уақыты" деген мақаласында феминизмнің үш түрін нақты ажыратып көрсетті; Бовуардың көзқарасын қоса алғанда, алғашқы екі түрін қабылдамаса да, оның пікірлері кейде феминизмді толығымен жоққа шығарады деп есептеледі. Кристава "біртұтас әйелдер тілі" кодексіне қарсы көптеген жыныстық идентификация идеясын ұсынды.

Жекелік саясатын жою

Кристава өз жазбалары американдық феминист ғалымдары тарапынан дұрыс түсінілмегенін айтады. Кристава пікірінше, тілдің жасырын мағынасын табу үшін оның құрылымын ғана талдау жеткіліксіз. Тілді тарих және жеке психикалық және сексуалдық тәжірибелер тұрғысынан қарастыру қажет. Бұл постструктуралистік көзқарас белгілі бір әлеуметтік топтарға өздеріне жасалған қысымның себептерін олар қолданатын тілде іздеуге мүмкіндік берді. Дегенмен, Кристава ұжымдық идентитіті жеке идентитітінен жоғары қоюдың зиянды екенін және сексуалдық, этникалық және діни идентитітінің саяси бекітілуінің соңында тоталитарлыққа ұласатынын сенеді.

Роман жазушысы

Кристава детективтерге ұқсайтын бірнеше роман жазды. Кітаптары сюжеттік кернеуді сақтай отырып, стильдік безендіруді дамытады, сонымен қатар оқырмандары оның теориялық жобаларына тән идеялармен де кездеседі. Оның кейіпкерлері көбінесе психологиялық тәсілдер арқылы ашылады, осылайша оның көркем туындылары Достоевскийдің кейінгі жұмыстарын еске алады. "Қарт пен қасқырлар", "Византиядағы кісі өлтіру" және "Тәулік" сияқты оның көркем шығармалары көбінесе аллегориялық болғанымен, кейбір бөлімдерде автобиографиялық сипатқа да ие, әсіресе "Тәулік" романының басты кейіпкерлерінің бірі – француз журналисі Стефани Делакур Криставаның өзінің екінші жағы ретінде қарастырылуы мүмкін. "Византиядағы кісі өлтіру" православие христиандығы мен саясат тақырыптарын қамтиды; ол оны "Да Винчи кодексіне қарсы бір түрлі нұсқа" деп атады.

Құрметтер

Тіл, мәдениет және әдебиеттің өзара байланысы туралы мәселелерді зерттеудегі жаңашылдығы үшін Кристаева 2004 жылы Холберг халықаралық естелік сыйлығымен марапатталды. 2006 жылы ол саяси ой-пікір саласындағы Ханна Арендт сыйлығына ие болды. Ол сонымен қатар Құрмет легионының командирі, Еңбек орденінің командирі және Вацлав Гавел сыйлығымен де марапатталған. 2019 жылдың 10 қазанында Португалия Католик университетінен құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды.

Ғылыми қабылдау

Роман Якобсон былай деді: "Оқырмандар да, тыңдаушылар да, Жулия Криставамен келісе ме, әлде оған қарсы тұра ма, оның жұқпалы дауысына, қалыптасқан "аксиомаларға" күмән келтіретін шынайы қабілетіне және дәстүрлі сұрақ белгілерінен әртүрлі "қиын сұрақтарды" шығару шеберлігіне әсерленеді". Роланд Барт былай дейді: "Жулия Кристаева нәрселердің орнын өзгертеді: ол әрқашан соңғы алдын ала пікірді жояды, сіз сенімді бола аламын деп ойлаған, мақтана аламын деп ойлаған нәрсені; ол бұрын айтылғанды, *déjà dit*-ті, яғни, мағынаның өзін, яғни, ақымақтықты жоғарылатады; ол монологиялық ғылымның, ұрпақтар тізбегінің билігін құлатады". Иан Алмонд Криставаның этноцентризмін сынап, Гайатри Спивактың "Кристеваның Қытай әйелдері туралы" кітабы "Кристева жек көретін он сегізінші ғасырға жатады" деген қорытындысын келтіреді. Ол Криставаның екі мың жылдық тарихы бар мәдениетті білмейтін күйде оның жай, кең, көбінесе негізсіз сипаттауына назар салады. Алмонд Криставаның мұсылман әлеміне қатысты пікірлерінің жетілмегендігін және оның мәдениеті мен жатақтарын сипаттау үшін қолданған терминологиясының еңбекке жарамсыздығын атап өтеді. Ол Криставаның "исламдық қоғамдарды" "өмір әлі де жағымды болатын демократияларға" қарсы қоюын сынап, Криставаның мұсылман әлеміндегі әйел-теоретиктер арасындағы күрделі және нюансты пікірталас туралы хабардар еместігін, және ол бүкіл мұсылман дінін "реакциялық және қуғыншыл" деп тануда тек Рушдиге қатысты фәтваны ғана пайдаланғанын көрсетеді. *Impostures intellectuelles* (1997) еңбегінде физика профессорлары Алан Сокал мен Жан Брикмонт Криставаның жазбаларында математиканы қолдануына арналған бір тарауды бөледі. Олар Криставаның талқылаған математикалық ұғымдардың тіл білімі және ол зерттейтін басқа салалармен байланысын көрсетпегенін, тіпті мұндай байланыс жоқ екенін айтады.

Болгарияның коммунистік режимімен бірлесіп жұмыс істегендігі туралы айып

2018 жылы Болгарияның мемлекеттік Досье комиссиясы Криставаның "Сабина" деген код атымен Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің агенты болғанын жариялады. Ол 1971 жылдың маусымында жұмысқа алынған деп болжануда. Одан бес жыл бұрын ол Болгариядан Францияға оқуға кеткен. Болгария Халық Республикасы тұсында, Болгария азаматы шетелге саяхаттағысы келсе, шығу визасына өтініш жасап, Ішкі істер министрлігінен келісім алуы тиіс еді. Бұл процеске көп уақыт кетіп, қиындықтар туғызатын, себебі Батысқа жеткен кез келген адам саяси пана сұрауға құқылы болды. Кристава бұл айыптауларды "нашар және жалған" деп сипаттады. 30 наурызда мемлекеттік Досье комиссиясы Криставаның бұрынғы Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің хабаршысы ретіндегі қызметін көрсететін құжаттардың толық жиынтығын онлайн жариялауды бастады. Ол айыптауларды күшпен жоққа шығарады. Дегенмен, Шығыс және Орталық Еуропадағы бұрынғы коммунистік режимдердің тәжірибесімен таныс кез келген адам біледі, мемлекет билік органдарымен ынтымақтаспаған (көбінесе Мемлекеттік қауіпсіздік қызметкері болған) ешкімге халықаралық паспорт бермейтін, әсіресе "темір перде" артына саяхаттау үшін. Нейл Ашерсон былай жазды: "Жұлия Криставаға қатысты соңғы дау-дамай көп нәрсені білдірмейді, бірақ кейбір адамдар оны үлкен сенсацияға айналдыруға тырысты. Бірақ оның ісіндегі шындық ұсақ-түйек. 1965 жылы Парижде қоныстанғаннан кейін, ол болгар тыңшыларының қысымына ілігіп, туған жерінде осал отбасы бар екенін естіді. Сондықтан ол көп жыл бойы үнемі кездесуге келісті, оның барысында ол өзінің жетекшілеріне Арагон, Батайль және т.б. туралы сол жағалаудағы кафелердегі әңгімелерден басқа ештеңе айтпаған сияқты – олар Le Canard enchaîné басылымында оқи алатын нәрселер. Оның берген мәліметтерінің және есептерінің барлау құндылығы дерлік нөлге жуық еді. Болгар қауіпсіздік қызметкерлері оларды алдап отырғанын сезген сияқты. Бірақ бұл маңызды емес: олар өзінің басшыларына кітаптарында халықаралық деңгейде танымал тұлға бар екенін көрсетіп, әсер қалдыруға тырысты."

Романдар

Самурайлар, Fayard, Париж, 1990 (ауд. Самурай: Роман, Колумбия университетінің баспасы, Нью-Йорк, 1992)
Қарт адам мен қасқырлар, Fayard, Париж, 1991 (ауд. Қарт адам мен қасқырлар, Колумбия университетінің баспасы, Нью-Йорк, 1994)
Иеліктер, Fayard, Париж, 1996 (ауд. Иеліктер: Роман, Колумбия университетінің баспасы, Нью-Йорк, 1998)
Византиядағы кісі өлтіру, Fayard, Париж, 2004 (ауд. Византиядағы кісі өлтіру, Колумбия университетінің баспасы, Нью-Йорк, 2006)
Тереза, менің сүйіктім: повесть. Авильдық Әйел қасиетті Тереза, Fayard, 2008 (ауд. Тереза, менің сүйіктім. Авила қасиеттісінің қияли өмірі, Колумбия университетінің баспасы, Нью-Йорк, 2015)
Сиқырлы сағат, Fayard, Париж, 2015 (ауд. Сиқырлы сағат, Колумбия университетінің баспасы, 2017)