Кіріспе

Француз философы және эссеші Роланд Жерар Барт (Roland Gérard Barthes; 12 қараша 1915 – 26 наурыз 1980) – француз әдебиет теориясының маманы, эссеші, философ, сыншы және семиотик. Оның еңбектері әртүрлі белгі жүйелерін талдаумен айналысты, олар негізінен Батыс халық мәдениетінен алынған. Оның идеялары алуан түрлі салаларды зерттеді және структурализм, антропология, әдебиет теориясы және постструктурализм сияқты көптеген теориялық мектептердің дамуына ықпал етті. Барт ең белгілісі 1957 жылғы «Мифологиялар» эсселер жинағымен танылған, онда халық мәдениеті туралы ойлар жинақталған, сондай-ақ 1967/1968 жылдарғы «Автордың өлімі» эссесімен әдеби сын тәсілдерін сынаған. Академиялық карьерасы барысында ол негізінен École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS) және Collège de France мекемелерімен байланысты болды.

Ерте өмір

Роланд Барт 1915 жылы 12 қарашада Нормандиядағы Шербург қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, әскери-теңіз офицері Луи Барт, Бірінші дүниежүзілік соғыста Солтүстік теңізде болған шайқаста Роландтың бірінші туған күніне дейін қаза тапты. Анасы Генриетта Барт, әпкесі және әжесі оны Үрт ауылында және Байон қаласында тәрбиеледі. 1924 жылы Барт отбасымен Парижге көшті, бірақ өмір бойы провинциялық өкілдігіне деген құрметі сақталып қалды.

Студент жылдары

Барт студент кезінде зор мүмкіндіктерді көрсетті және 1935 жылдан 1939 жылға дейін Сорбоннада оқыды, онда классикалық әдебиет бойынша лицензия алды. Осы кезеңде ол денсаулығының нашарлауына байланысты туберкулезбен күресті, көбінесе санаторияларда оқшауланып емдеу қабылдады. Оның үнемі ауыруы академиялық мансабына кедергі келтірді, оқуына және емтихан тапсыру қабілетіне әсер етті. Бұл сонымен қатар оны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қызметтен босатты. 1939 жылдан 1948 жылға дейінгі өмірі грамматика мен филология бойынша лицензия алуға, алғашқы мақалаларын жариялауға, медициналық зерттеуге қатысуға және денсаулығымен күресуге бағытталды. 1941 жылы ол грек трагедиясы бойынша жұмысы үшін Париж университетінен жоғары білім дипломын (диссертацияға негізделген магистр дәрежесімен тең) алды.

Академиялық мансабының алғашқы жылдары

1948 жылы ол таза академиялық жұмысқа қайта оралды, Франция, Румыния және Египеттегі институттарда көптеген уақытша қызметтер атқарды. Осы кезеңде ол солшыл париждік «Combat» газетіне үн қосты, осы газеттен оның тұңғыш толыққанды еңбегі – «Writing Degree Zero» (1953) туды. 1952 жылы Барт Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығына орналасып, лексикология және социологияны зерттеді. Сол жерде өткен жеті жыл ішінде ол «Les Lettres Nouvelles» журналы үшін екі ай сайын жарияланатын танымал эсселер сериясын жаза бастады, онда ол халық мәдениетінің мифтерін талқылады (бұл эсселер 1957 жылы жарық көрген «Мифологиялар» жинағында топтастырылды). Көбінесе 1954 және 1956 жылдар аралығында жазылған, қырық төрт қысқа эсседен тұратын «Мифологиялар» француз халық мәдениетінің өткір бейнесі болды, оның талдаулары жабын сабындағынан бастап күрес спортының мәніне дейін жетеді. Ағылшын тілін жақсы білмеген Барт 1957 жылы Миддлбери колледжінде оқытумен айналысты және сол жазда Нью-Йоркте оның көптеген еңбектерін ағылшын тіліне аударған болашақ аудармашысы Ричард Ховардпен танысты.

Атақтылық

Барт 1960-шы жылдардың басында семиология мен структурализм салаларын зерттеді, Франция бойынша түрлі факультеттерде қызмет етті және толық көлемді зерттеулер жазды. Оның көптеген еңбектері әдебиет сыншылығының және әдебиеттің белгілі тұлғаларының дәстүрлі академиялық көзқарастарына қарсы келді. Оның канонды емес ойлауы белгілі Сорбонна профессоры Реймонд Пикардпен қақтығысқа әкелді, ол француз Жаңа сыншылығына (бұл атауды Бартке дұрыс қолданбаған) оның түсініксіздігі мен Францияның әдеби тамырларына құрметсіздігі үшін шабуыл жасады. Барт "Сын және шындық" (1966) еңбегінде ескі буржуазиялық сынды тілдің нақтылығына немқұрайлы қарау және марксизм сияқты жаңа теорияларға қатысты таңдап алынған бейхабарлықпен айыптады. 1960-шы жылдардың соңында Барт өзінің айбырын орнатты. Ол АҚШ және Жапонияға сапар шегіп, Джонс Хопкинс университетінде баяндама жасады. Осы кезеңде ол ең танымал еңбегі – 1967 жылғы "Автордың өлімі" эссесін жазды, ол Жак Дерриданың деконструкциясының артуына байланысты структуралистік ойдың логикалық шегін зерттеуде маңызды туысы болып табылды.

Жетілген сындық жұмыс

Барт Филипп Соллерспен бірге "Тел Квель" авангардты әдеби журналына үлесін қосуын жалғастырды, ол Барттың жазбаларындағыдай теориялық зерттеулерге ұқсас бағыттарды дамытып жатты. 1970 жылы Барт көптеген адамдар оның ең маңызды туындысы санайтын, Балзақтың "Саррасин" романына жасаған терең, сыни талдауын "S/Z" деп атап жариялады. 1970 жылдары Барт әдеби сынды одан әрі дамытты; ол мәтіндік және романдық бейтараптықтың жаңа үлгілерін құрды. 1971 жылы Женева университетінде арнайы профессор болып жұмыс істеді. Сол жылдары ол негізінен École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS) мекемесімен байланысты болды. 1975 жылы "Роланд Барт" атты өмірбаяндық шығармасын жазды, ал 1977 жылы Францияның Жоғары мектебінде (Collège de France) Әдеби семиология кафедрасына сайланды. Осы жылы оның 85 жасында анасы Генриет Барт қайтыс болды. Олар 60 жыл бірге өмір сүрген. Өзін тәрбиелеп, күтіммен қамтыған анасының қазасы Барт үшін ауыр соққы болды. Оның соңғы маңызды жұмысы "Camera Lucida" фотосурет өнерінің мәні туралы эссе және анасының суреттеріне арналған ойлар жиынтығынан тұрады. Кітапта көптеген фотосуреттер бар, бірақ олардың ешқайсысы Генриеттікі емес.

Өлім

1980 жылдың 25 ақпанында Роланд Барт Париж көшелерімен үйіне қарай бара жатқанда кір жуу машинасының жүргізушісінің соққысынан құлап жарақаттанды. Бір ай өткен соң, 26 наурызда, ол апатта алған кеуде жарақаттарынан көз жұмды.

Ерте ойлау

Барттың алғашқы идеялары 1940 жылдары Францияда кең таралған экзистенциалистік философияның бағытына, әсіресе экзистенциализмнің басшысы Жан-Поль Сартрға жауап ретінде туды. Сартрдың "Әдебиет нені білдіреді?" (1947) атты еңбегі жазудың орнықты формаларымен де, жаңашыл, авангардтық формаларымен де наразылығын білдіреді, олар оқырмандарды бөлектетеді деп санайды. Барт жазуда ерекше және түпнұсқа деп санауға болатын нәрсені табуға тырысты. "Жазудың нөлдік дәрежесі" (1953) еңбегінде Барт конвенциялар тіл мен стильдің екеуіне де әсер етеді, оларды толығымен шығармашылыққа айналдырмайды деп мәлімдейді. Оның орнына, форма, немесе Барт "жазу" деп атаған нәрсе (адамның стильдік конвенцияларды белгілі бір әсерге жету үшін қалай қолданатыны) – нағыз шығармашылық акт. Дегенмен, жазушының стилі жұртшылыққа қолжеткізілгеннен кейін конвенцияға айналу қаупі бар. Бұл шығармашылықтың үздіксіз өзгерістер мен жаңару процесі екенін білдіреді. Француз тарихшысы Жюль Мишельдің сындық талдауын жасаған "Мишель" еңбегінде Барт осы ойларды кеңейтіп, оларды түрлі салаларға қолданды. Ол Мишельдің тарих және қоғам туралы көзқарастарының кемшіліктері бар екенін айтты. Оның жазбаларын зерттегенде, Мишельдің тұжырымдарынан үйренуге тырыспау керек; керісінше, сын көзбен қарап, оның қателіктерінен сабақ алу керек, өйткені оның ойлауының қалай және неге бұрыс екенін түсіну оның өзінің бақылауларынан гөрі сол кезеңнің тарихы туралы көбірек мәлімет береді. Барт авангардтық жазуды да осындай қашықтықты сақтағаны үшін мақтауға лайық деп есептеді. Барттың пікірінше, авангард жазушылары үлкен субъективті шындықтарға талпынудың орнына айқын жасандылықты ұсыну арқылы өз аудиториясының объективті көзқарасын сақтайды. Осы тұрғыдан алғанда, Барт өнердің сыни болуы керек және Мишель істегендей, оны түсіндіруге тырысудың орнына әлемді зерттеуі керек деп сенді.

Семиотика және миф

Барт өзінің "Мифологиялар" (1957) жинағында жинаған ай сайынғы көптеген еңбектерінде буржуазиялық қоғамның өз құндылықтарын қалай бекітетінін ашу үшін нақты мәдени нысандарды жиі зерттеуге ұмтылды. Мысалы, Барт француз қоғамындағы шарап бейнесін келтірді. Оның берік және пайдалы әдет ретінде сипатталуы – шараптың денсаулыққа зиянды және маскүнемдікке әкелуі мүмкін екендігін көрсететін белгілі бір шындықтарға қайшы келетін буржуазиялық идеал. Ол белгілерді зерттеуді, яғни семиотиканы, осы зерттеулерде пайдалы деп тапты. Ол осы қабылданатын алдауды көрсету үшін белгілер теориясын жасады. Ол мифтердің құрылымы екі деңгейдегі мағынаны тудырады деп ұсынды: "тілдік объект" – бірінші реттік лингвистикалық жүйе; және "металингвистика" – мифті жеткізетін екінші реттік жүйе. Біріншісі нәрселердің тура немесе нақты мағынасына қатысты, ал екіншісі бірінші деңгей туралы сөйлеу үшін қолданылатын тілден тұрады. Ол сөйлем құрылымы мен кеңірек баяндама құрылымы арасындағы сәйкестікті зерттеумен айналысады, осылайша баяндаманы лингвистикалық тұрғысынан қарастыруға мүмкіндік береді. Барт бұл жұмысты үш иерархиялық деңгейге бөлді: "функциялар", "әрекеттер" және "наратив". "Функциялар" – шығарманың элементар бөліктері, мысалы, кейіпкерді анықтау үшін қолданылатын жалғыз сипаттамалық сөз. Бұл кейіпкер "әрекет" болып табылады, демек, сюжетті құрайтын элементтердің бірі. Барт осы айырмашылықтарды кейіпкерлерді қалыптастырудағы белгілі бір негізгі "функциялардың" қалай жұмыс істейтінін бағалау үшін пайдалана алды. Мысалы, "қараңғы", "күңгірт" және "ерекше" сияқты кілт сөздер біріктірілгенде, нақты кейіпкер түрін немесе "әрекетті" қалыптастырады. Жұмысты осындай негізгі айырмашылықтарға бөле отырып, Барт функциялардың олардың әрекеттерін қалыптастырудағы реализм дәрежесін және осылайша наратив шындықты қаншалықты дәл бейнелей алатынын бағалай алды. Осылайша, оның структуралистік теориясы буржуазиялық мәдениеттің қате механизмдерін талдау және ашуға бағытталған тағы бір әрекетіне айналды. Барт структурализмді пайдалы құрал деп тапты және әдебиет туралы пікірді формалдауға болатынына сенді, бірақ оны қатаң ғылыми ізденіске айналдыруға болатынына сенбеді. 1960 жылдардың соңында әдебиет сын саласында радикалды өзгерістер орын алды. Постструктуралистік қозғалыс және Жак Дерриданың деконструкционизмі Барт жұмысының үлгісі болған структуралистік теорияның шектерін сынады. Деррида структурализмнің кемшілігін трансценденттік белгіге сүйену ретінде анықтады; осындай жабық жүйеде бағдар беру үшін тұрақты, әмбебап мағынасы бар символ қажет. Яғни, белгілі бір стандартты өлшемсіз, нақты жұмыстың өзінен тысқары нәрсеге сілтеме жасамайтын сын жүйесі пайдалы бола алмайды. Бірақ тұрақты және әмбебап мағынасы бар символдар болмағандықтан, структурализмнің жазуды (немесе кез келген нәрсені) бағалау құралы ретіндегі барлық негізі бос.

Өтпелі кезең

Мұндай ой Бартты белгілер мен символдардың ғана емес, сонымен қатар Батыс мәдениетінің тұрақтылыққа және түпкілікті стандарттарға сенуге тәуелділігін қарастыруға итермеледі. Ол 1966 жылы Жапонияға сапар шекті, онда "Белгілер империясы" (1970 жылы жарық көрді) атты еңбегін жазды. Бұл кітапта жапон мәдениетінің трансценденттік белгіні іздеусіз қанағаттануы туралы ой-толғаныстар жинақталған. Ол Жапонияда барлық басқа стандарттарды бағалау үшін үлкен орталыққа ерекше мән берілмейтінін, Токио орталығындағы Император сарайының үлкен билікке ие емес, керісінше, үнсіз және ешқандай ерекшелігі жоқ, көзге түспейтін және ескерілмейтін орын екенін атап көрсетеді. Осылайша, Барт Жапониядағы белгілердің тек олардың мәнімен, белгілері арқылы табиғи түрде сіңірілген мағынасын сақтай отырып, өмір сүруге қабілетті екені туралы ой жүгіртеді. Мұндай қоғам оның "Мифологияда" талдаған қоғамнан күрт өзгеше, онда әрқашан табиғи мәнге үстін қосып, күрделі мағына берілетіні анықталды. Осы сапардан кейін Барт өзінің ең танымал еңбегі саналатын "Автордың өлімі" (1967) атты эссесін жазды. Барт әдеби мәтінді сынауда автор немесе авторлық билік ұғымын мәтіннің түпкілікті мағынасын күштеп жүргізу ретінде қарастырды. Әдеби шығарманың түпкілікті мағынасын елестете отырып, оның түпкілікті түсіндірмесін табуға болады. Бірақ Барт тілдегі мағынаның көптігі және автордың санасының белгісіздігі мұндай түпкілікті түсінуді мүмкінсіз ететінін көрсетеді. Осылайша, "танылатын мәтін" тұжырымдамасы Батыс буржуазиялық мәдениетінің тағы бір жаңылысынан аспайды. Шындығында, кітапқа немесе өлеңге түпкілікті мақсат беру идеясы оны тұтынуға дайын етумен, капиталистік нарықта пайдалануға және алмастыруға болатын нәрсеге айналдырумен тығыз байланысты. "Автордың өлімі" постструктуралистік туынды саналады, себебі ол әдебиетті өлшеуге тырысудың қағидаларын ескіртетті, бірақ кейбіреулер оны Барт үшін буржуазиялық нормалардан тыс мәдениетте мағына табуға жасаған тырашаның бір кезеңі деп санайды. Расында, автордың маңызды емес екендігі туралы түсінік структуралистік ойлаудың да бір бөлігі болды.

Мәтіндік және С/З

Барт автордың болжамды ниеттерінде мағынаның бастапқы тірегі болуы мүмкін емес екенін айтады, сондықтан ол әдебиетте мағынаның немесе маңыздылықтың қандай басқа көздерін табуға болатынын қарастырады. Оның қорытындысы бойынша, мағына автордан тумайды, оны оқырман мәтіндік талдау процесі арқылы белсенді түрде құруы керек. 1970 жылы жарық көрген "S/Z" еңбегінде Барт осы ұғымды Балзақтың "Саррасин" повесін талдау кезінде қолданады. Нәтижесінде, әртүрлі мағыналарды анықтау үшін бес негізгі код құрылды және мәтін бойынша көптеген лексиялар пайда болды. Бұл жерде "лексия" – мәтіннің кездейсоқ таңдалған бірлігі ретінде анықталады (әдістемелік бейтараптықты сақтау үшін) одан әрі талдау мақсатында. Осы кодтар оны әңгіменің мағынаның көптігіне ие ретінде анықтауға алып келді, бірақ оның қатаң тізбекті элементтерге (оқырман орындауы тиіс нақты уақыт сызығы сияқты) тәуелділігімен шектелген. Осы жобадан Барт идеалды мәтін – кері айналатын, яғни тәуелсіз түсіндірулердің ең көп мүмкіндіктерін ұсынатын және мағынасымен шектелмейтін мәтін деген қорытындыға келді. Мәтін, "Саррасин" повесіндегідей, қатаң уақыт шеңберлері мен оқиғалардың нақты анықтамалары сияқты шектеуші құралдардан аулақ болу арқылы кері айналуға қабілетті. Ол мұны оқырманның шығармашылық процеске белсенді қатысатын "жазушылық" мәтін мен тек оқумен шектелген "оқушылық" мәтін арасындағы айырмашылық деп сипаттайды. Бұл жоба Барттың әдебиетте іздегенін анықтауға көмектесті: интерпретацияға ашықтық.

Бейтарап және романдық жазу

1970-ші жылдардың аяғында Барт екі түрлі тілдің қақтығысымен көбірек алаңдады: бірі – атаулары мен сипаттамаларында шектеулі және жіктеуге ұмтылатын халық мәдениетінің тілі, екіншісі – ашық және бейтарап деп санайтын тіл. Ол осы екі қарама-қайшы режимді Докса (мәдениеттің сіңірілуінің ресми және мойындалмаған мағыналар жүйесі) және Парадокса деп атады. Барт бұрын марксистік ой-сананы қолдаған болса да (не болмаса, кемінде, оны сынға ұсынған), марксистік теорияның идеологияға қарсы тұрғанына қарамастан, буржуазиялық әдебиет сияқты, күшті мағынаны білдіретін тілді қолдануда кінәлі екенін сезінді. Осылайша, екеуі де Докса болып, мәдени ассимиляцияға ұшырады. Осыған реакция ретінде ол 1975 жылы «Тексттің ләззаты» атты зерттеуді жазды, онда консервативті қоғам мен радикалды солшыл ойлаудың екеуі де сырт қалдырған тақырыпқа назар аударды: гедонизм. Барт екі әлеуметтік полюстің де қабылдамайтын тақырып туралы жазу арқылы Доксаның шектеулі тілінің қауіптерінен қашып құтылуға болатынын ойлады. Осыдан кейін ол осыған байланысты теориясын жасады. Ол ойын-сауық үшін оқу – бұл әлеуметтік акт, оқырман оны жазушының идеяларына ашады, ал осы ләззатты оқудың соңғы катарсистік шыңы, оны ол оқудағы бақыт немесе ләззат деп атады, мәтін ішінде жоғалып кету нүктесі. Мәтін ішінде өзін жоғалту немесе мәтінге бойлау, оқылымның соңғы әсерін білдіреді, ол әлеуметтік саладан тыс және мәдени ассоциациялық тілдің ықпалынан азат, сондықтан әлеуметтік прогреске қатысты бейтарап. Оқудың осы жаңа теориясына қарамастан, Барт нақты бейтарап жазуды қол жеткізудің қиындығына алаңдады, ол кез келген нысанға қатысты ығыстырылған мағынаны немесе сәйкестікті білдіретін кез келген белгілерден аулақ болуды талап етеді. Тіпті мұқият жасалған бейтарап жазу да, әлеуметтік контексті жүктейтін сөзді кездейсоқ пайдалану арқылы сенімді контекстке түсірілуі мүмкін. Барт өзінің бұрынғы еңбектері, мысалы «Мифологиялар», осыдан зардап шеккенін сезінді. Ол бейтарап жазуды жасаудың ең жақсы әдісін табуға қызығушылық танытты және өзінің мағынасын оқырманға таңуды көздемейтін риториканың романдық түрін жасауға тырысты. Бұл ізденістің нәтижесінің бірі – 1977 жылы жарық көрген «Ғашықтың сөзі: фрагменттер», онда ол өзін тануға және танылуға тырысатын сүйіктінің ойдан шығарылған ойларын ұсынады. Сүйіктінің өзін жалған, идеалды шындыққа бекітуге тырысуы, мұндай ізденістің қарама-қайшылықты логикасын ашатын иллюзияға айналады. Дегенмен, романның кейіпкері жанындағы, сондықтан тек сынға ғана емес, сонымен қатар оқырманның түсінігіне де ашық. Нәтижесінде, оқырманның махаббатқа қатысты әлеуметтік құрылымдарға деген көзқарасын күйретуге ұмтылады, бірақ ешқандай нақты мағына теориясын дәлелдемейді.

Ақыл мен дене

Барт сонымен қатар ақыл-дене дуализмі теориясын қайта қарастыруға тырысты. Фридрих Ницше мен Эммануэль Левинас сияқты, ол да Еуропа мәдениетін Батыс метафизикасымен "уланған" деп сынағанда Шығыс философиялық дәстүрлерінен шабыт алды. Оның дене теориясы дене тәрбиесі арқылы жекеліктің қалыптасуына баса мән берді. Бұл теория Джером Бел сияқты басқа да ойшылдардың еңбектеріне әсер етті.

Фотография және Генриет Барт

Барт өзінің мансабы бойында фотосуретке деген қызығушылығын танытты және оның нақты оқиғаларды жеткізу әлеуетіне тоқталды. 1950 жылдардағы ай сайынғы миф туралы мақалаларының көптегені фотосуреттің жасырын мағыналарды қалай бейнелейтінін көрсетуге бағытталған еді, осы арқылы буржуазиялық мәдениет «табиғи шындықтарды» қорытуға тырысты. Бірақ ол фотосуреттің әлемді толыққанды нақты бейнелеуге ерекше қабілеті бар деп есептеді. 1977 жылы анасы, Генриет Барт қайтыс болғаннан кейін, ол «Камера Люцида» еңбегін жазуға кірісті, оның мақсаты – бала кезінде түскен анасының суреті оған қандай ерекше мағынаға ие екенін түсіндіру болды. Фотосуреттің айқын символдық мағынасы (ол оны studium деп атады) және тек жеке тұлғаға тән, «көз алдындағыны тесіп өтетін» (ол оны punctum деп атады) арақатынастарды зерделеу барысында Барт мұндай айырмашылықтардың жеке мағынасы басқаларға жеткенде жойылып, оның символдық логикасы түсіндірілуі мүмкін екендігіне алаңдады. Барт осы нәзік жеке мағына шекарасын анасының суреті арқылы тапты. Барт сурет «не бар» деген иллюзияда жалғандық тудыратынын, ал «не болды» дегені дұрыс сипаттама болар еді деп түсіндірді. Генриет Барттың өлімінен кейін оның балалық шағындағы суреті «жоқ болғанның» куәсі болып табылады. Ол шындықты бекітпейді, керісінше, әлемнің үнемі өзгеріп отыратын табиғатын еске түсіреді. Осы себепті Барттың анасының суретінде оның жеке сезімінен ажыратылмайтын ерекше жеке нәрсе бар: ол суретке қараған сайын қайта-қайта басынан өткізетін жоғалту сезімі. Өліміне дейінгі соңғы еңбектерінің бірі ретінде «Камера Люцида» – субъективтілік, мағына және мәдени қоғам арасындағы күрделі қатынастар туралы үздіксіз ойлармен қатар, анасына деген құрмет пен оның қайғысының тереңдігін сипаттау болып табылады.

Ықпал

Роланд Барттың сын-пікірлері структурализм, семиотика және постструктурализм сияқты теориялық мектептердің дамуына үлкен үлес қосты. Оның ықпалы көбінесе оның еңбектері байланысқа түскен осы теориялық салаларда байқалатын болса да, ақпаратты бейнелеу және коммуникация модельдерімен айналысатын, компьютерлер, фотография, музыка және әдебиет сияқты барлық салаларда да сезіледі. Барттың назарының кеңдігінен туындаған салдардың бірі – оның мұрагерлерінің арасында одан үлгі алуға тырысқан ойшылдар жоқ. Барттың еңбектерінің тұрақтылық және өзгермейтін нәрселер туралы ұғымдарды үнемі бейімдеуі мен жоққа шығаруы оның теориясында ой-пікірді қалыптастыруға арналған белгілі бір канонның болмауына әкеледі, сондықтан "Бартезизм" деген нәрсе де жоқ.

Негізгі терминдер

Оқырмандық және жазушылық – Барттың әдебиеттің бір түрін екіншісінен ажырату үшін, сондай-ақ қазіргі заманғы оқырман мәтінмен қарым-қатынасқа әкелетін оң немесе теріс әдеттер сияқты оқу тәсілдерін жасырын түрде сұрап-талдау үшін қолданатын ұғымдар. Бұл ұғымдар ең толыққанды түрде S/Z еңбегінде ашып көрсетілген, ал "Image—Music—Text" (1977) жинағынан "Жұмыстан Мәтінге" атты мақала мәтінмен өзара әрекеттесудің белсенді-пассивті және постмодернистік-модернистік тәсілдерін салыстыра қарастырады.

Оқырманға арналған мәтін

Оқырманға өзінің мағынасын "жазуды" немесе "жасауды" талап етпейтін мәтін. Оқырман "дайын" мағынаны пассивті түрде таба алады. Барт мұндай мәтіндердің "қарама-қайшылықсыздық принципімен" (156) басқарылатынын, яғни олар қоршаған мәдениеттің "ортақ санасын" немесе "доксасын" бұзбайтынын жазды. Сонымен қатар, "оқырмандық мәтіндер" – "біздің әдебиетіміздің көп бөлігін құрайтын өнімдер" (5). Бұл санаттың ішінде "толыққанды әдебиет" деген кең спектр бар, ол "мағыналар сөреге қойылып, жинақталатын және сақталынатын шкаф сияқты жұмыс істейтін кез келген классикалық (оқырмандық) мәтіндерді" қамтиды (200).

Жазу мәтіні

Әдебиет пен сынның дұрыс мақсатына ұмтылатын мәтін: "оқырманды мәтіннің тұтынушысы емес, өндірушісі ету" (4). Жазушылық мәтіндер мен оқу жолдары, қысқасы, мәдениет пен оның мәтіндерімен өзара әрекеттесудің белсенді, емес пассивті жолын құрайды. Барт мәдениет пен оның мәтіндерін берілген формалары мен дәстүрлерінде қабылдауға болмайды деп жазады. "Өнім" ретіндегі "оқуға арналған мәтіндерге" қарсы, "жазуға арналған мәтін – әлемнің шексіз ойыны, идеология, түр, сын сияқты бірегей жүйемен кесіліп, тоқтатылып, қалыптастырылғанға дейін, өзіміз жазатын нәрсе" (5). Бұл кірудің көптеген мүмкіндіктерін, желілердің ашылуын, тілдердің шексіздігін азайтады. Осылайша, Барт үшін оқу – "жазудың реактивті толықтыруы емес, паразиттік әрекет", қайта "еңбек түрі" болады (10).

Автор және жазушы

Автор және скриптор – Барт мәтіндерді жасаушылар туралы ойлаудың әртүрлі тәсілдерін сипаттау үшін қолданатын терминдер. "Автор" – әдебиет туындысын немесе басқа да жазбаларды өзінің түпкі ойынан тудырып жасайтын жалғыз генийдің дәстүрлі түсінігі. Барт үшін мұндай фигура енді қолданысқа жарамсыз. Модерн ойдың, соның ішінде сюрреализмнің берген түсініктері, бұл терминді ескірген. Автордың орнына, қазіргі заманғы әлем Барт "скриптор" деп атаған тұлғаны ұсынады, оның жалғыз қабілеті – бұрыннан бар мәтіндерді жаңаша үйлестіру. Барттың пікірінше, барлық жазулар бұрынғы мәтіндерге, нормаларға және конвенцияларға сүйенеді, және мәтінді түсіну үшін оқырман осы нәрселерге жүгінуі керек. Жазушының өмірбаянының осы мәтіндік және жалпы конвенциялармен салыстырғанда маңыздылығы азайғандығын көрсету үшін Барт скриптордың өткені жоқ, мәтінмен бірге дүниеге келеді дейді. Ол сондай-ақ, туындының мағынасын бақылауға "автор-Құдай" тұжырымы болмаған жағдайда, белсенді оқырман үшін интерпретация мүмкіндіктері кеңейетінін айтады. Барттың айтуынша, "автордың өлімі – оқырманның тууы".

Сын

1964 жылы Барт "Соңғы бақытты жазушы" ("Le dernier des écrivains heureux" in Essais critiques) атты еңбегін жазды, оның атауы Вольтерге сілтеме жасайды. Эсседе ол ой және философиядағы салыстырмалылықты ашқаннан кейін заманауи ойшылдың проблемалары туралы пікір білдірді, бұл қиындықтан қашқан бұрынғы философтарды сынға алды. Барттың Вольтерді сипаттауына толыққанды қарсылық білдірген "Кандид" (The Bedford Series in History and Culture) еңбегінің аудармашысы және редакторы Дэниел Гордон: "бір дарынды жазушы екіншісін осылай тереңінен түсінбегенін ешқашан көрмедім" деп жазды. Қытайтанушы Саймон Лейз Барттың Мәдени революция кезінде Қытайға сапары туралы күнделігіне шолу жасай отырып, Бартты қытай халқының жағдайына бейжай қарағаны үшін айыптады және Барттың "ұзақ уақыт бойы әділетсіз қорланған, ештеңе айтпаудың ежелгі әрекетіне керемет түрде жаңа мәртебе бергенін" айтты.

Танымал мәдениетте

Барттың "A Lover's Discourse: Fragments" еңбегі 1980-ші жылдардағы "The Lover Speaks" атты жаңа толқын дуэтінің атына шабыттандырды. Джеффри Эвгенидестің "Неке сюжеті" романы басты кейіпкерлердің бірі Мадлен Ханнаның роман барысында сезінетін махаббаттың ерекше сырларын бейнелеу үшін Барттың "Сүйіктілер сөзі: Фрагменттер" еңбегінен үзінділерді пайдаланады. Алехандро Гонсалес Иньярритудің "Птичий человек" (2014) фильмінде журналист басты кейіпкер Ригган Томпсонға "Мифологиялар" кітабынан мына үзіндіні келтіреді: "Бұрын құдайлар мен эпостық жырлар атқарған мәдени жұмысты қазір кір жуғыш ұнтақтар мен комикстер кейіпкерлері істеп жатыр". Майкл Леманның "Мысықтар мен иттер туралы шындық" (1996) фильмінде Брайан телефон арқылы "Camera Lucida" еңбегінен үзінді оқып береді, ол оны әдемі әйел деп ойлайды, бірақ шындығында ол оның зиялырақ және физикалық тұрғыдан кем тартымды досы болып шығады. Филипп Роттың "Өлі жануар" романы негізінде түсірілген "Элегия" фильмінде Консуэла (Пенелопа Круз сомдаған) алғаш рет Барттың "Текст қуанышы" еңбегін өзімен бірге алып, оқитын университет кампусында көрінеді. Лоран Бинеттің "Тілдің 7-ші функциясы" романы Барттың көлік соғып өлгені – жазатайым оқиға ғана емес, "Тілдің жетінші функциясы" деп аталатын құжатты қолға түсіру мақсатымен жасалған қастандық екені туралы болжамға негізделген.

Пікірлер

Смит, Стэн (1983), «Қос экспозиция: Барт фотосуретке қатысты» кітабына шолу, Херн, Шила Г. (ред.), Cencrastus № 11, 1983 жылғы жаңа жыл, 47–48 беттер.