Кіріспе

Литвалық француз философы Эммануэль Левинас (12 қаңтар 1906 – 25 желтоқсан 1995) – литвалық еврей тегінен шыққан француз философы. Ол еврей философиясы, экзистенциализм және феноменология салаларындағы еңбектерімен белгілі, этиканың метафизика мен онтологияға қатынасын зерттеген.

Өмір және мансап

Эммануэлис Левинас (кейіннен француз орфографиясына Эммануэль Левинас деп бейімделді) 1906 жылы қазіргі Литваның Каунас қаласында, сол кездегі Ресей империясының батыс шетіндегі Ковно ауданында, орта таптық литвалық отбасында дүниеге келді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан 1916 жылы отбасы Украинадағы Харьковқа көшіп барды, 1917 жылдың ақпан және қазан революцияларына дейін онда тұрды. 1920 жылы отбасы Литва Республикасына оралды. Левинастың алғашқы білімі Каунас және Харьковтағы орыс тіліндегі мектептерде өтті. Отбасы Литва Республикасына оралғаннан кейін Левинас екі жыл еврей гимназиясында оқыды, содан кейін Францияға барып, университет білімін алды. Левинас 1923 жылы Страсбург университетінде философиялық зерттеулерін бастады және француз философы Морис Бланшомен өмір бойы достық қарым-қатынаста болды. 1928 жылы Фрайбург университетінде екі семестр бойы Эдмунд Гуссерльдің басшылығымен феноменологияны оқыды. Фрайбургте ол Мартин Хайдеггермен де кездесті, оның философиясы оған үлкен әсер етті. 1930 жылдардың басында Левинас 1931 жылы Гуссерлдің «Картезиандық медитациялар» еңбегін (Габриэль Пейффердің көмегімен және Александр Койренің кеңесімен) аудару арқылы және олардың идеяларын өзінің философиясында пайдалану арқылы Хайдеггер мен Гуссерлге назар аударған алғашқы француз зиялыларының бірі болды. Оның философиялық еңбектері мысалы, «Гуссерлдің феноменологиясындағы интуиция теориясы» (оның 1929/30 жылғы докторлық диссертациясы), «De l'Existence à l'Existant» (Бұрынғыдан бар болғандарға дейін; 1947) және «En Découvrant l’Existence avec Husserl et Heidegger» (Гуссерлмен және Хайдеггермен бірге барлықтықты табу; 1949, бірінші басылым, 1967 жылғы қосымшалармен) осыны көрсетеді. 1929 жылы ол Гуссерл философиясындағы интуицияның мағынасы туралы диссертациясы үшін Страсбург университетінен докторлық дәреже алды (Doctorat d'université). 1939 жылы Левинас Франция азаматы болып қабылданды. Франция Германияға соғыс жариялаған кезде, ол орыс және француз тілдерінен аудармашы болып әскери қызметке шақырылды. Басқа тұтқындар оның жиі дәптерге жазып тұрғанын көрді. Бұл жазбалар кейіннен оның «De l'Existence à l'Existant» (1947) және «Le Temps et l'Autre» (1948) атты кітаптарына және лекциялар сериясына айналдырылды. Оның соғыс жылдарғы жазбалары қазір «Œuvres: Tome 1, Carnets de captivité: suivi de Écrits sur la captivité; et, Notes philosophiques diverses» (2009) деген атпен түпнұсқа түрінде жарияланды. Осы уақытта Морис Бланшо Левинастың әйелі мен қызының соғысты монастырда өткізуіне көмектесті, осылайша оларды Холокосттан сақтап қалды. Бланшо жеке өміріне қауіп-қатер тудыра отырып, Левинастың жақын туыстарымен хаттар мен басқа хабарламалар арқылы байланыста болуына көмектесті. Левинастың басқа отбасы мүшелерінің тағдыры осылай болмады: оның анасы депортацияланды және одан кейін ешқашан хабар алынбады, ал әкесі мен ағалары Литвада СС жасаған қырғыннан қаза тапты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Талмудты тақпақшы Мсье Шуханиден оқыды, оның ықпалын өмірінің соңына дейін мойындады. Левинастың тұңғыш кітап ұзындығындағы эссесі «Тотальдық және шексіздік» (1961) оның Doctorat d'État негізгі диссертациясы ретінде жазылған (Habilitation диссертациясына шамамен тең). Оның қосымша диссертациясы «Феноменологияны зерттеу» деп аталды. Habilitation алғаннан кейін Левинас Париждегі жеке еврей орта мектебінде сабақ берді, соңынан мектеп директоры болды. 1957 жылы Тумлилилин монастырында өткен халықаралық кездесуге қатысты, бұл конференция қазіргі заманғы мәселелер мен дінаралық диалогқа арналған. Левинас 1961 жылы Пуатье университетінде, 1967 жылы Париж университетінің Нантер кампусында және 1973 жылы Сорбоннада сабақ берді, одан 1979 жылы зейнеткерлікке шықты. Ол өзінің екінші ірі философиялық еңбегін «Autrement qu'être ou au delà de l'essence» (1974) деп жариялады. Ол сондай-ақ Швейцариядағы Фрибург университетінде профессор болды. 1989 жылы философия саласында Балзан сыйлығымен марапатталды. «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі марқұм туралы хабарламаға сәйкес, Левинас Хайдеггердің нацистерге қосылғаннан кейін, оған деген ертедегі құлшынысына өкінді. Левинас өзінің бірнеше жетілген философиялық еңбектерін Хайдеггердің философиясына оның этикалық кемшіліктері тұрғысынан жауап беру әрекеті ретінде анық көрсетті. Оның ұлы - композитор Михаэль Левинас, ал күйеу баласы - француз математигі Жорж Хансель. Оның ең танымал шәкірттерінің бірі - Тетуаннан (Марокко) келген раввин Барух Гарзон, ол Левинаспен Сорбоннада оқыды, кейіннен испан тілінде сөйлейтін әлемнің ең маңызды раввиндерінің бірі болды.

Философия

1950 жылдары Левина философ Жан Вальді қоршаған зиялылар шеңберінен француз ойшылы ретінде көзге түсті. Оның еңбегі Басқаның этикасына немесе Левинас терминдерімен айтқанда, «бірінші философия ретінде этикаға» негізделген. Левинас үшін Басқаны тану мүмкін емес және оны дәстүрлі метафизикада (Левинас оны «онтология» деп атады) жасалғандай, өзіндік объектіге айналдыруға болмайды. Левина философияны грек тіліндегі «φιλοσοφία» сөзінің әдеттегі мағынасы – «білімді сүю» емес, «махаббаттың даналығы» ретінде қарастырады. Оның пікірінше, Басқаға деген жауапкершілік кез келген «ақиқатты объективті іздеуден» бұрын тұрады. Левинас өзінің этикасының басымдығын Басқамен кездесу тәжірибесінен тудырады. Левинас үшін бетпе-бет кездесу, басқа адаммен қарым-қатынас, оның жақындығы мен алыстығының бірдей күшті сезілуі ерекше құбылыс болып табылады. «Басқасы өзінің өзгешелігімен нақты көрінеді, бұл «Менді» жоққа шығаратын соққы емес, мейірімділіктің бастапқы көрінісі». Сонымен қатар, Басқаның бет-әлпеті талап қояды, және бұл талап адамның өзінің еркіндігін білдіру немесе тану алдында, яғни, оны растау не жоққа шығару алдында туындайды. Адам бірден Басқаның трансценденттілігін, гетерономиясын таниды. Тіпті кісі өлтіру әрекеті де осы өзгелікті ұстап алуға талпыныс ретінде сәтсіздікке ұшырайды. Левинас дәстүрлі теологияны сынға алғанымен, Басқалық этикасында құдайлықтың «ізін» мойындау қажеттігін көрсетеді. Бұл оның қарыз және кінә тақырыбында ерекше айқынды. «Бет – өзінен берілген, менің жауапкершілігіме тапсырылған, бірақ мен кемшілікке ие және оған тиісті емес. Оның өліміне мен кінәлімін, тірі қалғаны үшін кінәлімін». Басқаның моральдық «авторитеті» менің Басқаға деген «шексіз жауапкершілігімде» сезіледі. Басқаның беті маған қарай келіп, оның шексіз моральдық талаптарымен ізденісінен шығады. Осы моральдық тұрғыдан маңызды көріністен бөлек, Басқаның бет-әлпетіне Мартин Бубер ұсынғандай, «Сен» деп тікелей үндеуге болады, оның жылы жүзінде үлкен жұбаныш, махаббат және жандардың ортақтастығын табуға болады, бірақ биіктен келген моральдық талап емес. «Бір із арқылы қайтарылмайтын өткен «Ол» бейнесін алады. Беттен шығатын арғы жақ үшінші тұлғада». Басқа да «Ол» (француз тілінде «il») екендігінің себебінен, мен Басқаға қатысты толық асимметриялық міндеттемелерде шексіз қарызға түсемін: мен Басқаға барлығын беремін, Басқа маған ештеңе бере алмайды. Басқаның іздері – «Өлтірме!» деп бұйырған Құдайдың ауыр көлеңкесі. Левина теологиялық тілде тікелей сөйлеуден аулақ болуға тырысады. Теологиялық тілдің мәнін білдіретін мәннің метафизикасы күдік тудырады және белгілерден өзгеше жұмыс істейтінін еске түсіру арқылы тоқтатылады. Дегенмен, іздің құдайлық екендігі де жоққа шығарылмайды: «із – бұл тек бір сөз емес: бұл – адам баласының бет-әлпетіндегі Құдайға жақындық». Бір жағынан, ол – Құдайдың құдіреті жоқ құдайлық өсиеті. «Тотальдық және шексіздіктен» кейін Левинас басқаларға жауапкершілік субъективті құрылымда жатыр деп дәлелдеді. Кітаптың алғашқы сөзінде: «Барлығымыз моральдық тұрғыдан алданып қалмайтынымызды білудің ең маңызды екеніне келісеміз». Бұл идея қайталану туралы ойларында (Біреуге қарағанда басқаша 4-тарау) пайда болады, онда Левинас субъективтілік Басқаға бағыну арқылы қалыптасады деп санайды. Левинас субъективтілік бастапқыда этикалық, теориялық емес деп дәлелдеді: яғни, басқаларға жауапкершілік субъективтіліктің туынды белгісі емес, керісінше, оған мәнді бағыт пен бағдар беру арқылы әлемдегі субъективті болмысты табады. Левинастың «этика – бірінші философия» деген тезисі, онда дәстүрлі философиялық білімге ұмтылу екінші деңгейлі, басқаларға деген негізгі этикалық міндетке жатады дегенді білдіреді. Басқамен кездесу – шексіздік туралы түсінік. Қарт Левинас француздың танымал зиялысы болды, оның кітаптары жақсы сатылатын. Ол жас, бірақ жақсы танымал Жак Дерридаға үлкен әсер етті, оның «Жазу және айырмашылық» атты эссесі «Зорлық-зомбылық және метафизика» эссесін қамтиды, бұл Францияда және шетелде Левинасқа деген қызығушылықты кеңейтуге ықпал етті. Деррида Левинастың жерлеу рәсіміне арналған мақтау сөзін айтты, кейіннен ол Левинастың моральдық философиясын бағалау және зерттеу ретінде «Adieu à Emmanuel Levinas» деп жариялады. Левинастың естелік эссесінде Жан-Люк Марион «Егер үлкен философты философиясы болмас бұрын оны анықтаған адам деп анықтаса, онда Францияда ХХ ғасырдың екі ұлы философы бар: Бергсон және Левинас» деді. Оның еңбегі 1950 жылдан бері дау-дамай тудырып келеді, өйткені Симон де Бовуар оның тақырыпты қажетті түрде еркек екендігін, әйел Басқаға қарамастан анықталғанын сынға алды. Тина Шантер және суретші-ойшыл Браха Л. Эттингер сияқты басқа феминистік философтар оны осы айыптамадан қорғағанымен, 2000 жылдардағы оның еңбегіне қызығушылықтың артуы оның әйел туралы есептегің мүмкін мизогиниясын, сондай-ақ колониализм контекстінде оның француз ұлтшылдығына сынды қарауға әкелді. Бұл сынның ең көрнектілері Симон Кричли және Стелла Сэнфордтың еңбектері. Алайда, Левинасқа қатысты бұл сынның орынсыз екенін айтатын жауаптар да болды.

Мәдениеттің әсері

Левинас үш онжылдық бойы әр сенбі сайын таңертең Париждегі еврей жоғары мектебінде, директор болып жұмыс істеген жерінде, ортағасырлық француз раввині Раши туралы қысқа лекциялар оқыды. Бұл дәстүр студенттердің көптеген буындарына зор әсер етті. Белгиялық әйгілі режиссерлер Жан-Пьер және Люк Дарден Левинасты өздерінің киноэтикасының маңызды негізі деп санайды. Сам Б. Гиргус "Левинас және құтқарылу киносы: Уақыт, этика және әйелдік" атты кітабында Левинастың құтқарылу тақырыбындағы фильмдерге айтарлықтай әсер еткенін көрсетеді. Сиқыршы Деррен Браунның "Сырлар кітабында" Левинасқа сілтеме жасалған.