Кіріспе

Исландияда немесе исландтықтар жазған әдебиет – Исландия әдебиеті деп аталады. Ол XIII ғасырдан бастау алған орта ғасырларда жазылған сагаларымен әйгілі. Исланд және көне норвег тілдері өте ұқсас болғандықтан және исландтық туындылар көне норвег әдебиетінің көп бөлігін құрайтындықтан, көне норвег әдебиеті жиі исланд әдебиетінің бір бөлігі деп жаңылыс қарастырылады. Дегенмен, норвег авторларының еңбектері Сигурд Нордал құрастырған «Sýnisbók íslenzkra bókmennta til miðrar átjándu aldar» атты стандарттық жинақта келтірілген, себебі тілдері бірдей болған.

Эддалар

"Эдда" терминінің болжамды этимологиясы талқыланды. Көптеген адамдар бұл терминнің ежелгі норвеж тіліндегі "edda" сөзінен шыққандығын айтады, ол "әже" деген мағынаны білдіреді, бірақ кейбіреулер оны Снорри Стурлусонның (Прозалық Эдданың авторы) өскен "Одди" деген жерге сілтеме деп санайды. Ескі Эдда немесе Ақындық Эдда (алғашқыда Сæмундр Фродиге жатқызылған, бірақ қазіргі ғалымдар бұл пікірмен келіспейді) – 10-ғасырдың соңында пайда болған ежелгі норвеж ақындарының өлеңдері мен әңгімелер жинағы. Бұл өлеңдер мен әңгімелер, әдетте, Скандинавия материгінде туған болса да, алғаш рет 13-ғасырда Исландияда жазылған. Ақындық Эдданың ең алғашқы және түпнұсқа қолжазбасы – 1643 жылы оңтүстік Исландияда Скалхолт епископы Бриньольфур Свейнссон тапқан "Codex Regius". Жаңа Эдда немесе Прозалық Эдда Снорри Стурлусонның еңбегі болып табылады. Бұл скандинав мифологиясын қазіргі заманда түсінудің негізгі көзі, сонымен қатар ортағасырлық исланд поэзиясының кейбір ерекшеліктері туралы мәлімет береді, себебі оның құрамында көптеген мифологиялық әңгімелер мен түрлі кеннингтер бар. Шындығында, оның басты мақсаты исланд ақындары – скальдтар үшін поэзия нұсқаулығы ретінде қызмет ету болған.

Сағалар

Сагалар – көне норвег тілінде жазылған прозалық әңгімелер, олар герман және скандинавиялық әлемнің тарихи жайттарын баяндайды; мысалы, адамдардың Исландияға қоныс аударуы, викингтердің зерттелмеген жерлерге жасаған саяхаттары немесе Готланд аймағының тұрғындарының ерте тарихы. Эддалар көбінесе мифологиялық әңгімелерді қамтыса, сагалар әдетте шынайы және нақты оқиғалармен айналысады, бірақ қасиеттілер, епископтар туралы аңыз сагалар мен аудармадағы романдар да кездеседі. Кейде мифологиялық сілтемелер қосылып, немесе оқиға шын болғаннан гөрі романтикалық және қиялға толы болып бейнеленеді. Сагалар – 9-13 ғасырлар аралығындағы Скандинавия тарихын зерттеудің басты деректері.

Әйелдер әдебиеті

Ортағасырлық исланд жазуларының шамалы бөлігі ғана әйелдердің жазғандығы анықталған. Теория бойынша, анонимді сагалар әйелдер тарапынан жазылған болуы мүмкін, бірақ мұны қолдайтын ешқандай дәлел жоқ, ал белгілі сага авторлары – ерлер. Исландиялық және норвегиялық әйелдерге, оның ішінде Хилдр Хрольфсдотир, Йорүнн скальдмэр, Гуннхильдр конгунгмодир, Брока Аудр және Торхильдр скальдконаға қатысты скальдиялық өлең жолдарының көп саны бар. Дегенмен, әйелдерге жатқызылған поэзия, ерлерге жатқызылған көптеген өлеңдер сияқты, кейінірек (еркек) сага авторларының туындысы болуы мүмкін. Соған қарамастан, бұл материал әйелдердің кейде өлең шығарғанын көрсетеді. Алайда, XV ғасырға жататын римур циклы "Ландрес римур" авторлық дауысы грамматикалық жағынан әйелдік сипаттағы сөздермен өзін сипаттайды, сондықтан бұл өлең әйелге жатқызылатын ең ерте исланд өлеңі болуы мүмкін.

Орта исланд әдебиеті

15 ғасырдан 19 ғасырға дейінгі кезеңдегі маңызды туындыларға қасиетті өлеңдер, олардың ең танымалдары – Hallgrímur Pétursson-ның құмарлық гимндері; римур, әр шумағында екіден төрт тармақтан тұратын, аллитерациялық өлеңдер, 19 ғасырдың соңына дейін кең таралған; және Jón Magnússon-ның "Píslarsaga" сияқты автобиографиялық прозалық жазбалар кіреді. Исландия тілінде басылған алғашқы кітап – 1540 жылғы Жаңа Өсиет. 16 ғасырда Киелі кітаптың толық аудармасы жарық көрді, ал "Sendibréf frá einum reisandi Gyðingi í fornöld" сияқты танымал діни әдебиеттер неміс немесе дания тілінен аударылды немесе исланд тілінде жазылды. 18 ғасырдың ең белгілі ақыны – Эггерт Олафссон (1726–1768), ал (1744–1819) бірнеше маңызды аудармалар жасады, соның ішінде Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" туындысының аудармасын жасады. Сагалар ортағасырлық үлгіде, әсіресе романтикалық жанрда жазыла берді, осылайша дін қызметкері Жон Одссон Хяльталин (1749–1835) еңбек етті.

Әдеби жаңғыру

XIX ғасырдың басында тілдік және әдеби жаңғыру орын алды. Романтизм Исландияға келді және әсіресе 1830 жылдары Бьярни Торарансен (1786–1841) және Йонас Холлгримссон (1807–45) сияқты ақындардың шығармаларында үстемдік құрды. Йонас Холлгримссон, сонымен қатар қазіргі исландтық әңгімелердің алғашқы авторы, Йон Тородссенге (1818–68) ықпал етті, ол 1850 жылы алғашқы исландтық романды жариялады, сондықтан ол қазіргі исландтық романның әкесі деп есептеледі. Бұл классикалық исландтық стильді 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында көптеген батырлық өлеңдер жазған Гримур Томсен (1820–96) және қазіргі исландтық драманың бастауы деп саналатын көптеген пьесалар жазған Маттиас Йохумссон (1835–1920) жалғастырды. Қысқасы, бұл кезең исланд әдебиетінің ұлы қайта жаңғыруы болды. Романтизмнен кейін реализм мен натурализм келді. Ең танымал реалистік жазушылардың қатарында сатираларымен белгілі әңгімеші Гестур Палссон (1852–91) және тілмен сезімталдықпен қарым-қатынас жасауымен және ирониялық үлгісімен ерекшеленетін исланд-канадтық ақын Стефан Г. Стефанссон (1853–1927) бар. Эйнар Бенедиктссонды неоромантизмнің ерте жақтасы ретінде атау керек. Ол исланд поэзиясында көп жағынан жалғыз, бірақ әдетте поэзиядағы "Алтын ғасырдың" ұлы тұлғаларының бірі деп мойындалады. 20-шы ғасырдың басында бірнеше исланд жазушылары дания тілінде жазуды бастады, олардың ішінде Йоханн Сигурйонссон және Гуннар Гуннарссон (1889–1975) болды. Жазушы Халлдор Лакснес (1902–98) 1955 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды және көптеген мақалалардың, эсселердің, өлеңдердің, әңгімелердің және романдардың авторы болды. Көп аударған шығармаларына экспрессионистік романдар «Тәуелсіз адамдар» (1934–35) және «Исландияның қоңырауы» (1943–46) кіреді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін классикалық стиль қайта жаңғырды, әсіресе поэзияда, Давид Стефанссон және Томас Гудмундссон сияқты авторлармен, кейіннен ол 20-шы ғасырда Исландиядағы дәстүрлі поэзияның өкіліне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі заманауи авторлар классикалық стильді модернистік стильмен біріктіруге бейім. Соңғы кезде Арнальдур Индридасонның (1961 ж.т.) детективтік романдары Исландиядан тыс жерлерде де сәттілікке жетті.