Кіріспе

Көбінесе өмірге қауіп төндіретін бактериялық инфекция

Менингококк ауруы – Neisseria meningitidis (сондай-ақ, менингококк деп аталады) бактериясынан туындайтын инфекцияларды сипаттайды. Емделмесе, өлім-жітім көрсеткіші жоғары, бірақ вакцинация арқылы алдын алуға болады. Бұл ауру ең көп кездесетін менингит себебі ретінде белгілі болғанымен, сепсиске де алып келуі мүмкін, ал сепсис одан да ауыр және қауіпті жағдай. Менингит және менингококцемия – дамыған және дамымаған елдерде аурудың, өлімнің және мүгедектіктің маңызды себептері болып табылады. АҚШ-та жылына бактериялық менингиттің шамамен 2600 жағдайы тіркеледі, ал дамушы елдерде бұл көрсеткіш орташа есеппен 333 000-ға жетеді. Аурудан қаза болу көрсеткіші 10-20 пайызды құрайды. Соңғы 13 жылда эндемикалық менингококк ауруының көрсеткіші дамыған елдерде 100 000 адамға 1-ден 5-ке дейін, ал дамушы елдерде 100 000 адамға 10-дан 25-ке дейін ауытқиды. Эпидемия кезінде менингококк ауруының көрсеткіші 100 000 адамға 100-ге жуықтап келеді. Менингококк вакциналары дамыған елдерде аурудың таралуын күрт төмендетті. Аурудың патогенезі толыққанды түсіндірілмеген. Neisseria meningitidis бактериясы жалпы халықтың көп бөлігінде зиянсыз түрде қоныстанады, бірақ өте сирек жағдайларда ол қан ағынына еніп, бүкіл организмге, әсіресе аяқ-қолдар мен миға әсер етіп, ауыр ауруға себеп болуы мүмкін. Соңғы жылдары мамандар менингококк биологиясының және организммен өзара әрекеттесуінің нақты аспектілерін түсінуге көп күш жұмсады. Дегенмен, жақсартылған емдеу әдістерін және тиімді вакциналарды әзірлеу көптеген сала мамандарының жаңа күш-жігеріне байланысты болады деп күтілуде. Менингококк ауруы, жалпы суық тиюге қарағанда жұқпалылығы төмен (ол кездейсоқ жағдайларда таралады), бірақ ол сілекей арқылы, ал кейде жұқтырған адаммен тығыз және ұзаққа созылған байланыс арқылы жұғуы мүмкін.

Менингококцемия

Мененгококцемия, көптеген басқа да грам-теріс қан инфекциялары сияқты, тамырлар ішіндегі қанның қате ұюына алып келетін диссеминациялық интраваскулярлық коагуляцияны (DIC) тудыруы мүмкін. DIC кезінде қан ағынын бұғаттап тастайтын тромбтардың пайда болуынан ишемиялық тіндер зақымдануы, ал ұю факторларының таусылуынан қан кету қаупі туындайды. Теріге шағын қан кетулер жұлдыз тәрізді пішіндегі петехиялық бөртпеге себеп болады. Бұл қан тамырларының қабырғаларын бұзатын токсиндердің қанға түсуімен байланысты. Қанның ағып кетуі нәтижесінде тері астында қызыл немесе қоңыр түсті ұсақ нүктелер пайда болуы мүмкін, олар көгеруге айналуы мүмкін. Мененгококк бөртпесін әдетте шыны сынағы арқылы растауға болады, онда бөртпе қысым салғанда ақспайды.

Менингит

Менингококкпен туындаған менингит – бактериялық менингиттің бір түрі. Менингит – ми мен жұлынды қоршап тұрған қабықшалардың қабынуынан және тітіркенуінен туындайтын ауру. Менингококкпен туындаған менингитте бұл бактериялардың ми-жұлын сұйықтығына еніп, орталық нерв жүйесінде таралуынан болады. Сахара аймағынан оңтүстік Африка, Америка, Батыс Еуропа, Ұлыбритания және Ирландия әлі де осы аурумен күресте көптеген қиындықтарға келіп отыр.

Басқа түрлері

Кез келген грам-теріс бактерия сияқты, N. meningitidis әртүрлі жерлерге жұқтыра алады. Мененгококк пневмониясы тұмау пандемиялары мен әскери лагерьлерде пайда болуы мүмкін. Бұл көп бөлікті, жылдам дамитын пневмония, кейде септикалық шокпен байланысты. Жедел емдеу жасалса, ем нәтижесі өте жақсы. Перикардит қауіпті болжаммен септикалық перикардит түрінде немесе менингит немесе септицемиядан кейін реактивті перикардит түрінде пайда болуы мүмкін.

Менингит

Меннигококкпен байланысты менингитпен ауырған науқаста әдетте жоғары температура, мойын қатаю (мойынның қаттылығы), Керниг белгісі, қанағаттандырмайтын бас ауруы, құсу, пурпура, жарықтан сезу, кейде дікілдеу, сананың шатыруы немесе ұстамалар байқалады. Диарея немесе тыныс алу симптомдары сирек кездеседі. Петехиялар көбінесе болады, бірақ әрқашан емес; олардың болмауы меннигококк ауруының диагнозын жоққа шығармайды. Меннигококкпен байланысты менингит белгілері бар кез келген адам белдеу пункциясының нәтижесі белгілі болғанға дейін көктамырға егілетін антибиотиктер алуы тиіс, себебі емдеуді кешіктіру жағдайды нашарлатады.

Менингококцемия

Менингкокцемияның белгілері, кемінде бастапқыда, тұмау белгілерімен ұқсас. Әдетте, алғашқы белгілерге қызба, құсу, бұлшық ауруы, бас ауруы, буын ауруы, дікіс, диарея, мойын қатаю және жалпы әлсіздік кіреді. Кейінірек септикалық шок, пурпура, артериалдық қысымның төмендеуі, цианоз, петехия, құрысулар, мазасыздық және көп органды дисфункция синдромы дамыуы мүмкін. Сонымен қатар, жедел тыныс жетіспеушілігі синдромы және сананың шатыруы болуы мүмкін. Петехиялық бөртпелер "жұлдыз тәрізді" пішінде пайда болады. Менингококк сепсисінің өлім-жітімі менингококк менингитіне қарағанда жоғарырақ, бірақ неврологиялық салдарлардың қаупі айтарлықтай төмен.

Патогенез

Менингококк ауруы өмірге қауіп төндіретін менингит және сепсис жағдайларын тудырады. Менингит кезінде бактериялар ми мен бас сүйегі арасындағы қабықша – менингитке шабуыл жасайды. Жұққан сұйықтық менингистен омыртқа миына өтеді, бұл мойынның қатаюы, қызба және бөртпе сияқты белгілерге әкеледі. Менингилер (кейде мидың өзі де) ісіне бастайды, бұл орталық нерв жүйесіне әсер етеді. Антибиотиктермен емделгенімен, менингококк менингитімен ауырған 10 адамның шамамен 1-і қайтыс болады. Алайда, осы аурудан аман қалғандардың да көптегені мүшесін жоғалтады немесе есітімін бітеді, немесе миындағы зақымдар қалады. Сепсис түріндегі инфекция әлдеқайда қауіпті, ол бүкіл денеге әсер ететін менингококк сепсисі деп аталатын ауыр қан улануына алып келеді. Бұл жағдайда бактериялық токсиндер қан тамырларын жарып, өмірлік маңызды органдардың жұмысын тез тоқтатады. Науқастың денсаулығы бірнеше сағаттың ішінде жақсы көрінетін жағдайдан өлімге дейін өзгеруі мүмкін. Сенімсіз дереккөз: дата=2012 жылдың шілдесі.

N. meningitidis бактериясы ауру тудыратын эндотоксин бар, шырышты сыртқы қабықпен қоршалған. Көптеген бактериялар эндотоксин өндіреді, бірақ менингококк бактериялары өндіретін мөлшері қалыпты деңгейден 100-1000 есе артық (соответственно, одан да қауіпті). Бактериялар көбейіп, қан ағынымен тарағанда, олар токсиннің жоғары концентрациясын бөліп шығарады. Эндотоксин жүрекке тікелей әсер етеді, оның қан айналымын нашарлатады, сонымен қатар бүкіл денедегі қан тамырларына қысым түсіреді. Кейбір қан тамырлары қан кетуді бастағанда, өкпе және бүйрек сияқты маңызды органдар зақымдалады. Менингококк ауруымен ауырған науқастарға антибиотиктердің үлкен дозасы тағайындалады. Қан ағынымен тарайтын антибиотиктер бактерияларды тез өлтіреді, бірақ бактериялар өлтірілген кезде, одан да көп токсин бөлінеді. Токсинді организмнен теріс және антибиотиктермен емдеу арқылы бейтараптандыру үшін бірнеше күн қажет. Вакциналар үштен бес жылға дейін (жалған полисахаридтік вакциналар Menomune, Mencevax және NmVac 4) немесе сегіз жылдан астам уақытқа дейін (конъюгат вакцинасы Menactra) қорғаныс береді.

Балалар

2–10 жас аралығындағы, менингококк ауруына жоғары тәуекелдегі балалар, мысалы, кейбір созылмалы аурулары бар немесе гиперэндемикалық немесе эпидемиялық менингококк ауруы бар елдерге сапар шегетін немесе тұратын балаларға бастапқы иммундау жасалуы тиіс. 2 жасқа дейінгі балаларда және эпидемиялық жағдайды бақылауда ұстау кезінде вакцинаның қауіпсіздігі мен тиімділігі анықталмаған, алайда конъюгацияланбаған вакцина қарастырылуы мүмкін.

Жасөспірімдер

11–12 жастағы барлық жасөспірімдерге және 15 жастағы вакциналанбаған барлық үлкен жасөспірімдерге менингококк ауруына қарсы A, C, Y және W 135 типтес вакциналармен бастапқы иммундау ұсынылады. Конъюгатталған вакциналар 11 жастан асқан жасөспірімдер үшін менингококкқа қарсы ең қалаулы вакцина болып табылады, бірақ конъюгатталған вакцина қолжетімді болмаған жағдайда полисахаридтік вакциналар да қабылданады.

Ересектер

Жатақханада тұруды жоспарлаған колледж студенттеріне менингит А, С, Y және W 135 вакциналарымен алғашқы иммундау ұсынылады, бірақ 18-24 жас аралығындағы студенттердегі менингококк ауруының қаупі осы жастағы жалпы халыққа ұқсас.

АҚШ әскери жалдамалылары

АҚШ әскери қатарына шақырылатын жастардың арасында менингококк ауруына шағу қаупі артуына байланысты, барлық жаңа сарбаздарға міндетті түрде ауруға қарсы алғашқы екпе жасалады.

Жақын байланыс

Антикапсулярлық антиденелердің қорғаныш деңгейі менингококк вакцинасын салғаннан кейін 7–14 күн өткен соң ғана қалыптасады. Вакцинация бұл контактілерде аурудың ерте сатыда дамуын тоқтата алмайды және инвазивті менингококк ауруының эпизодтық жағдайларынан кейін көбінесе ұсынылмайды. Дамыған елдерден өзгеше, Сахара төңірегіндегі Африка және басқа да дамып келе жатқан елдерде бүкіл отбасылар үйдің бір бөлмесінде тұрады. Мененгококк инфекциясы әдетте үйге симптомсыз адам арқылы кіріп келеді. Содан кейін инфекция үй ішінде таралады, көбінесе үйдің басқа бір немесе бірнеше мүшесі жұққаннан кейін нәрестеге жетеді. Ауруға шалдығу ықтималдығы жоғары, айналымдағы штаммға қарсы иммунитеті жоқ және кейіннен инвазивті штаммды тасымалдаушыға айналған нәрестелер мен кішкентай балаларда. Жұқтыруға бейім контактілердің инфекция жұқтыруын тікелей колонизацияны тежеу арқылы болдырмауға болады. Жақын контактілер – науқастың ауыз сөлдерімен тығыз байланыста болуы мүмкін адамдар, мысалы, сүйісу немесе тамақ-сусынмен бөлісу арқылы. Мененгококк ауруында тасымалдаушылықтың маңыздылығы жақсы белгілі. Дамыған елдерде аурудың таралуы көбінесе балалар бақшаларында, мектептерде және аурудың таралу мүмкіндігі бар ірі жиындарда болады. Менингококк микроорганизмі тыныс арқылы таралады және кебуге бейім болғандықтан, таралу үшін тығыз контактінің қажеттігі туралы болжам бар. Сондықтан, аурудың басқа бейім адамға жұғуының алдын алу мүмкін емес. Менингит жыл бойы эпизодтық түрде кездеседі, ал микроорганизмнің адамнан басқа белгілі резервуары болмағандықтан, симптомсыз тасымалдаушылар көбінесе жұқтыру көзі болып табылады. Сонымен қатар, қол жуу және бір стақаннан ішпеу сияқты қарапайым гигиеналық шаралар инфекцияның таралуын шектеу арқылы азайтуға көмектеседі. Ауру расталған жағдайда, жұқтырған адаммен тығыз байланыста болған барлық контактілерге инфекцияның басқа адамдарға таралу мүмкіндігін азайту үшін антибиотиктер ұсынылуы мүмкін. Алайда, рифампицинге төзімді штаммдар туралы хабарлар бар және антибиотиктерді шексіз қолдану бұл мәселені усуырландырады. Патогенді штаммдарды тасымалдау қаупі жоғары жақын контактілерге химиопрофилактика жиі қолданылады. Вакцинаның әсер ету мерзімі белгісіз болғандықтан, менингококк ауруының таралуын бақылаудың ең тиімді жолы жалпы вакцинация кестесіне қарағанда, жапсалы вакцинация болуы мүмкін. Сенімсіз дереккөз: күні= шілде 2012

Созылмалы аурулар

Соңғы ортақ комплемент жолының (C3, C5, C9) компоненттері жетіспейтін адамдар N. meningitidis инфекциясына комплементі жеткілікті адамдарға қарағанда көбірек бейім, және мұндай адамдарда инфекцияға шағу қаупі 7000 есе жоғары деп есептеледі. Себебі, олардың табиғи инфекцияға жауабы комплементі жетіспейтін адамдарға қарағанда толық болмауы мүмкін. Мұрагерлік бойынша жүретін пропердин жетіспеушілігі де осыған байланысты, және миенигококк ауруына шағу қаупі артады.

Антибиотиктер

2013 жылы жаңартылған Кокрейн шолуы менингококк ауруына қарсы профилактика және N. meningitidis бактериясын жою үшін әртүрлі антибиотиктердің тиімділігін, әсіресе бактерия тасымалдаушы болу қаупі бар адамдарда зерттеді. Жүйелі шолуға 6885 қатысушысы бар 24 зерттеу кірді. Бақылау барысында менингококк ауруының ешқандай жағдайы тіркелмеді, демек антибиотиктердің алдын алу шараларын тікелей бағалау мүмкін болмады. Алайда, деректер рифампин, цефтриаксон, ципрофлоксацин және пенициллин бактерия тасымалдаушыларында N. meningitidis бактериясын жоюда бірдей тиімді екенін көрсетті, бірақ рифампинмен емдегеннен кейін антибиотикке төзімділік пайда болуы мүмкін. 18 зерттеуден жанама әсерлер туралы мәліметтер алынды, олар минималды болды, бірақ құлайғаны, іш ауруы, бас айналу және инъекция жасалған жердегі ауырсыну сияқты жағдайларды қамтиды.

Аурудың пайда болуын бақылау

Менгит A, C, Y және W 135 вакциналарын Африкада және әлемнің басқа аймақтарында менингококк ауруының жайылған кезде үлкен ауқымды вакцинация бағдарламаларында қолдануға болады. АҚШ-та менингококк ауруының эпизодтық немесе кластерлік жағдайлары немесе ошақтары пайда болғанда, химиялық профилактика – инвазивті ауруы бар адамдардың отбасы мүшелері мен жақын байланыстағы екіншілік жағдайлардың алдын алудың басты құралы. Менгит A, C, Y және W 135 вакциналары химиялық профилактикаға сирек қосымша ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ тек қана тәуекелдің жоғары болуы кезінде (мысалы, кластерлік жағдайлар немесе ошақтар пайда болғанда) және вакцина құрамындағы серотип қатысқан жағдайларда ғана. Менингококк ауруына күдік болғанда, емдеуді дереу бастау керек, зерттеу нәтижелерін күтуге кешіктіруге болмайды. Алғашқы медициналық көмекте емдеуге әдетте, бензилпенициллинді жылдам бұлшықетке енгізу және кейін шұғыл түрде ауруханаға жатқызу (көбінесе I деңгейдегі академиялық медициналық орталыққа немесе кемінде тәулік бойы неврологиялық күтім көрсететін ауруханаға, ал ең жақсысы – неврологиялық интенсивтік және жедел жәрдем бөлімшелері бар ауруханаға) кіреді. Ауруханада емдеу үшін таңдаулы антибиотиктер әдетте кең спектрлі 3-ші буын цефалоспориндері болып табылады, мысалы, цефотаксим немесе цефтриаксон. Бензилпенициллин мен хлорамфеникол да тиімді. Қосымша емдеу шараларына і.в. сұйықтықтар, оттегі, инотроптық қолдау (мысалы, допамин немесе добутамин) және бас ішілік қысымды басқару кіреді. Кейбір ересек пациенттерде стероидтармен емдеудің пайдасы болуы мүмкін, бірақ бұл ұзақ мерзімді нәтижелерге әсер етпейді. Антибиотиктердің қайсысы ауруды емдеуде тиімдірек екені туралы пікірталас бар. Жүйелі шолу екі антибиотикті салыстырды. Бір сынақ жүргізілді: 510 адам қатысқан, ашық (соқыр емес) және кемсіздік сынағы, онда екі түрлі антибиотик салыстырылды: цефтриаксон (247 адамның ішінде 14-і қайтыс болды) және хлорамфеникол (256 адамның ішінде 12-сі қайтыс болды). Ешқандай жанама әсерлер тіркелмеді. Екі антибиотик те бірдей тиімді деп танылды. Антибиотиктерді таңдау жергілікті антибиотиктерге резистенттілік туралы мәліметтерге негізделуі керек.

Асқынулар

Менгинококк ауруынан кейінгі асқынуларды ерте және кеш топтарға бөлуге болады. Ерте асқынулар: ми ішілік қысымның артуы, тараған интраваскулярлық коагуляция, құрысулар, қан айналымның тоқтауы және органдардың жұмысын тоқтатуы. Кейінірек туындайтын асқынулар: есту қабілетінің жоғалтуы, көру қабілетінің жоғалтуы, созылмалы неврологиялық зардаптар, интеллект деңгейінің төмендеуі және ампутацияға алып келетін гангрена.

Африка

Африкада менингит ауруының маңызы ЖИТС, туберкулез және безгекпен теңдеседі. Кішкентай балалар мен егдеулер арасында ауыр менингоэнцефалитке алып келетін менингококцемия жағдайлары жиі кездеседі. Африкада эпидемиялық маусымда 24 сағаттан кем уақытта өлім-жітімге ұшырау ықтималдығы артады, ал Сахара асты Африкасы эпидемиялық маусым бойы менингит ауруының ошақтарына тап болады. Бенин, Буркина-Фасо, Камерун, Орталық Африка Республикасы, Чад, Кот-д'Ивуар, Конго Демократиялық Республикасы, Эфиопия, Гана, Мали, Нигер, Нигерия және Того елдерінде климаттың өзгеруі аурудың таралуына елеулі үлес қосуы мүмкін. Бұл Африканың ауру эндемиялық аймағы: менингит "жайсыз" түрде кездеседі және әрқашан бірнеше жағдай тіркеледі. Бір апта ішінде 100 000 халқына 5-тен астам жағдай тіркелгенде, мамандар дабыл салады. Эпидемиялық деңгейге бірнеше апта бойы 100 000 халқына 100 жағдай тіркелгенде жетеді. Африкада менингиттің таралуын тоқтатуға жасалып жатқан күш-жігерді қиындататын фактор – Нигер мен Буркина-Фасо елдерінде желтоқсаннан маусымға дейін байқалатын өте құрғақ, шаңды ауа райы эпидемиялардың пайда болуына жағдай жасайды. Халық тығыз қоныстанған ауылдар бактериялық инфекцияның таралу ошағы болып табылады және тыныс алу жолдарының инфекцияларының жоғары деңгейіне әкеледі, бұл организмді инфекцияға осал етіп, менингиттің таралуын жеделдетеді. IRIN Africa жаңалықтары 1995 жылдан бері әр ел бойынша қаза болғандардың санын ұсынып келеді, ал Флоридада менингококк ауруының ошағы тіркелгеннен кейін CDC жаппай вакцинация науқанын жүргізді.

Флорида

2022 жылдың маусымына дейін Флорида штатында осы аурудың таралуы жалғасуда. АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) осы аурудың 26 жағдайын тіркеді. Жеті адамның өлімі осы ауруға байланысты деп есептеледі.