Кіріспе

Бұрынғы кеңес дипломаты (1905–1966)

Виктор Андриевич Кравченко (link=no; 11 қазан 1905 – 25 ақпан 1966) – Украинада туған, Кеңес Одағынан өткен адам, 1946 жылы жарық көрген, Кеңес Одағындағы өмірдің шындығы туралы ең көп сатылған «Мен еркіндікті таңдадым» кітабының авторы ретінде танымал. Кравченко Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-қа қашып өтті және Кеңес Одағы Коммунистік партиясының қызметкері ретіндегі тәжірибесі туралы жаза бастады.

Ерте өмір

Виктор Андреевич Кравченко 1905 жылғы 11 қазанда Ресей империясының Екатеринослав қаласында (қазіргі Днепр, Украина) украин отбасында дүниеге келді. Оның әкесі партиялық емес, революционер болған. Кравченко металлургия саласындағы инженер болды және Днепродзержинск металлургия институтында оқып жүргенде болашақ Кеңес Одағының басшысы Леонид Брежневпен дос болып кетті. 1929 жылы партияға мүше болған, КСРО Коммунистік партиясының белсенді мүшесі Кравченко кейіннен туған Украинасындағы Донбас аймағындағы болат зауыттарында жұмыс істеген кезде ұжымдастырудың салдарынан және Ұлы тазалау кезіндегі жеке басына қатысты зұлымдықтардан көңілі толып, наразылық білдірді, бірақ тұтқындалудан жалтарып шықты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кравченко 1943 жылға дейін Кеңес Армиясында капитан болып қызмет етті, содан кейін Вашингтон қаласындағы Кеңес сатып алу комиссиясына жіберілді.

Қатысушыдан шығу

1944 жылдың 4 сәуірінде Кравченко лауазымынан бас тартып, АҚШ-та саяси пана сұрады. Бірақ, Кеңес үкіметі оны «сатқын» деп атап, дереу экстрадициялауды талап етті. Елші Джозеф Э. Дэвис, Иосиф Сталиннің өкілі ретінде, президент Франклин Д. Рузвельтке тікелей Кравченконы экстрадициялауды өтінді. Оған пана берілді, бірақ ол советтік агенттердің өлімінен қорқып, содан бері псевдониммен өмір сүрді. Кравченко американдық әйел Синтия Кузер Эрлмен қарым-қатынас құрды, ол Энтони Р. Кузердің (1862–1929) қызы және Нью-Джерси штатының сенаторы Джон Драйден Кузердің қарындасы еді. Джон Драйден Кузер 1919 жылдан 1930 жылға дейін Брук Асторға үйленген болатын. Виктор мен Синтия отбасы құрды, бірақ ресми түрде неке қийған жоқ. Олардың Энтони және Эндрю есімді екі ұлы болды, олар анасының фамилиясымен (Эрл) өмір сүруге міндетті болды және 1965 жылға дейін әкелерінің кім екенін білмеді. Кравченко елден қашқанда оның әйелі Зинаида Горлова және 1935 жылы дүниеге келген Валентин есімді ұлы Кеңес Одағында қалды. Горлова қайтадан тұрмысқа шығып, екінші күйеуі Валентинды асырап алды, ол әкесінің атын өгей әкесінің атына өзгертіп, әкесіне қара таңба қойғысы келді. Жаңа фамилиясына қарамастан, Валентин ақырында «Отанға сатқын» баласы ретінде танымал болды және түрлі себептермен 1982 жылы алты жылға Гулагқа жіберілді. Лагерьдегі жағдайлар оны өз өмірін өз қолымен аяқтауға дейін жеткізді. Валентин өзінің жартылай інісі Эндрю АҚШ-та тұратынын білгеннен кейін (басқа американдық ұлы Энтони 1969 жылы қайтыс болды) Америкада саяси пана сұрады. Екі аға 1992 жылы Аризона штатында өткен эмоционалды баспасөз конференциясында қайта табысты. Валентин 2001 жылы жүрек жеткішсіздігінен қайтыс болды және сол күні АҚШ азаматтығын алды.

Мен еркіндікті таңдадым

Кравченко "Мен еркіндікті таңдадым" атты мемуар жазды, ол АҚШ және Еуропада бестселлер болды. Кітапта Кеңес Одағындағы ұжымдастыру, кеңестік лагерьлер жүйесі және Кеңес Одағы мен Батыс арасындағы қарым-қатынастың шиеленісу кезеңінде пайда болған сот еңбектерін пайдалану туралы кеңінен ашып көрсетілген мәліметтер бар. "Мен еркіндікті таңдадым" кітабының жариялануы Кеңес Одағы және халықаралық коммунистік партиялар тарапынан қарсы шабуылдарға ұшырады. Кравченко журналист Юджин Лайонспен жұмыс істеу алдында, Лайонс есімділік алмайтынына, тек гонорардың белгілі бір пайызын алатынына келісім жасаған.

Ғасырдағы сот

Кравченконың аса танымал емес мемуарлары, Еуропада бестселлер болғанымен, 1950 жылы жарық көрген "Мен әділдікті таңдадым" атты еңбегі негізінен Франциядағы "ғасырдың соты" туралы баяндады. Француз коммунистік апталығы Les Lettres Françaises Кравченконың беделіне шабуыл жасағаннан кейін ол оларды француз сотына ар-намысқа нұқсан келтіргені үшін сотқа берді. 1949 жылғы ұзақ сот процесіне жүздеген куәгерлер қатысты, бұл іс "Ғасырдың соты" деп аталды. Кеңес Одағы Кравченконың бұрынғы әріптестерін оны сатқын, әскерден қашқан және қаражатты жымқырган деп айыптау үшін шақыртты. Оның бұрынғы әйелі де куәгер болып келіп, оны физикалық зорлық-зомбылық жасаған және сексуалдық әлсіздікке шалдырған деп айыптады. КГБ офицері оның психикалық кемістігі анықталғанын мәлімдегенде, Кравченко орнынан секіріп тұрып: "Біз Мәскеуде емеспіз! Егер сен куәгер болмасаң, мен сенің басыңды қиямын!" деді. Кравченконың адвокаттары кеңестік лагерь жүйесінен аман қалған куәгерлерді ұсынды, олардың ішінде советтік және нацистік концлагерьлерден аман қалған Маргарет Бубер Нойман, Ұлы тазалау кезінде атылған неміс коммунисі Хайнц Нойманның жесірі де болды. Сот ақырында Кравченко ар-намысына нұқсан келтіргенін мойындады және оған тек номиналды өтемақы төленді. Бір жақын бақылаушы Александр Верттің пікірінше, Les Lettres Françaises сот шешіміне шағымдануға тырысты. Францияның жоғары соты бұрынғы шешімді күшінде қалдырды, бірақ айыппұлды 50 000 франктан 3 франкқа, яғни 1 АҚШ долларынан аспайтын сомаға дейін төмендетті, себебі сот процесі Кравченконың кітаптарын сатуына көмектескен.

Кейінгі жылдар

1940 жылдан бері социал-демократ және сталинизмге қарсы солшылдардың мүшесі болған Кравченко америкалық саяси поляризацияның марксистікке қарсы әлеуметтік консерваторлар мен жаңа солшылдардың соғысқа қарсы белсенді күресіне ұшырауынан көңілі қалды. Кейін ол Перуде және Нью-Йоркте өмір сүрді. Оның Оңтүстік Америкадағы бизнес кәсіптері сәтсіз аяқталды. Оны жақсы білетін биограф Гари Керн, КГБ-ның осы сәтсіздікке құпия түрде қатысы болуы мүмкін деп болжады. Керн алты жылдық сот процесінен кейін алған ФБР құжаттары президент Линдон Джонсонның Кравченконың өзін-өзі өлтіруіне күдікпен қарағанын көрсетті. Осы себепті Джонсон ФБР-ге тергеу жүргізіп, оның өзін-өзі өлтіру хатының нақтылығын немесе кеңестік жасалма екенін анықтауға бұйрық берді. Әкесі туралы мәліметтер. Кравченконың Кеңес Одағынан қашу шешімі оның қалдырып кеткен отбасы мүшелеріне қысым көрсетуге, түрмеге қамауға және тіпті өлімге әкелді, Кравченконың 30-дан астам туысы оның қашуына жаза ретінде Кеңес Одағында өлтірілді.