Еуропа мен Азиядағы ең ірі тұщы су балығы: Дөңгелек балық

Кіріспе

Балық түрлері

Еуропалық қалың қабақ балық (Silurus glanis), сондай-ақ шеатфиш немесе қара балық деп те аталады, Орталық, Оңтүстік және Шығыс Еуропаның кең аумақтарында, Балтық, Қара және Каспий теңіздерінің бассейндерінде табиғи түрде өсетін ірі балық түрі. Ол Батыс Еуропаға бағалы спорттық балық ретінде әкелінген, қазір Ұлыбританиядан шығысқа қарай Қазақстан мен Қытайға дейін, оңтүстікке қарай Грекия мен Түркияға дейін кездеседі.

Этимология

Ағылшын тіліндегі жалпы атауы неміс тіліндегі түрдің жалпы атауы – Wels-тен келген.

Өлшемі

Жалпы ұзындығы 3 метрден асып, ең көп салмағы 400 кг болатын шабақ Еуропа мен Батыс Азиядағы ең ірі тұщы су балығы болып табылады (тек Атлантикалық және белуга осетрінен ғана үлкен). Мұндай ұзындықтар сирек кездеседі және соңғы ғасырда дәлелденбеген, бірақ 19 ғасырдан бері осы мөлшердегі балық туралы сенімді хабарлар бар. Brehms Tierleben Heckl және Kner-дің Дунайдан алынған, ұзындығы 3 метр және салмағы 400 кг болатын балықтар туралы ескі есептерін, сондай-ақ Vogt-тің 1894 жылғы Биль көлінен ұсталған, ұзындығы 3 метр және салмағы 400 кг болатын балық туралы баяндамасын келтіреді. 1856 жылы К.Т. Кесслер Днепр өзенінен алынған, ұзындығы 3 метрден асып, салмағы 400 кг-ға дейін жететін балықтар туралы жазды. Шабақтардың көпшілігі шамамен 1,5 метр ұзын болады, ал одан ұзын балықтар сирек кездеседі. 1 метрлік балықтың салмағы 20 кг, ал 2 метрлік балықтың салмағы 100 кг-ға жетеді. Тек өте жақсы өмірлік жағдайларда ғана шабақ 3 метрден асатын ұзындыққа жете алады, мысалы, Германияның Роттенбург қаласының жанындағы Кибингендегі рекордтық балықтың ұзындығы 3 метр, салмағы 109 кг болды. Ірірек балықтар Польшада (2,61 м, 109 кг), бұрынғы Кеңес мемлекеттерінде (Украинадағы Днепр өзені, Ресейдегі Волга өзені және Қазақстандағы Іле өзені), Францияда, Испанияда (Эброда), Италияда (По және Арнода), Сербияда (Гружа көлі, онда 2018 жылдың 21 маусымында 3 метрлік балық ұсталды), Дунай өзенінде (сол жылы Дьердап шатқалында 3 метрлік және 100 кг салмақты балық ұсталды) және Грецияда (бірнеше онжылдықтар бұрын енгізілген) ұсталған. Грециядағы шабақтардың жақсы өсуіне қолайлы климат, бәсекелестіктің болмауы және жеткілікті тамақ мөлшері себепті. 2010 жылы венгр балықшы По өзенінен ұстаған ең ауыр расталган балықтың салмағы 100 кг болды, бірақ соңғы кезде одан да ірі балықтардың ұсталғаны туралы хабарлар бар. Ал ең ұзын шабақ 2023 жылы По өзенінен ұсталған, салмағы өлшенбеген, бірақ ұзындығы 3 метрді құрады. Өте ірі балықтар сирек жағдайларда адамдарға шабуыл жасайды деген қауесет бар, бұл мәселені Animal Planet телеарнасының "Өзен монстрлары" бағдарламасындағы Джереми Уэйд зерттеді. Ол үш балық ұстады, екеуі шамамен 2 метрлік, ал біреуі 3 метрлік болды, олардың екеуі босатылғаннан кейін оған шабуыл жасауға тырысты. 2009 жылдың 5 тамызында Австрияның Der Standard газетінде Гьер қаласының жанында балықшыны оң аяғынан суға сүйреп кеткен балық туралы хабар жарияланды. Балықшы балықтың салмағы 400 кг-нан асып кеткенін болжады.

With a total length possibly exceeding and a maximum weight of over , the wels is the largest freshwater fish in Europe and Western Asia (only exceeded by the anadromous Atlantic and beluga sturgeon). Such lengths are rare and unproven during the last century, but there is a somewhat credible report from the 19th century of a wels catfish of this size. Brehms Tierleben cites Heckl's and Kner's old reports from the Danube about specimens long and in weight, and Vogt's 1894 report of a specimen caught in Lake Biel which was long and weighed In 1856, K. T. Kessler wrote about specimens from the Dnieper River which were over long and weighed up to (According to the Hungarian naturalist Ottó Hermann [1835 1914], catfish of 300–400 kilograms were also caught in Hungary in the old centuries from the Tisza river.) Most adult wels catfish are about long; fish longer than are a rarity. At they can weigh and at they can weigh
Only under exceptionally good living circumstances can the wels catfish reach lengths of more than , as with the record wels catfish of Kiebingen (near Rottenburg, Germany), which was long and weighed Even larger specimens have been caught in Poland (2,61 m. 109 kg. ), the former Soviet states (the Dnieper River in Ukraine, the Volga River in Russia and the Ili River in Kazakhstan), France, Spain (in the Ebro), Italy (in the Po and Arno), Serbia (in Gruža Lake, where a long specimen weighing was caught on 21 June 2018 and the Danube river, where a catfish measuring and weighing was caught at Đerdap gorge in the same year), and Greece, where this fish was introduced a few decades ago. Greek wels grow well thanks to the mild climate, lack of competition, and good food supply. The heaviest authenticated specimen, captured from the river Po by a Hungarian fisherman in 2010, weighed , although there are recent anecdotal reports of larger wels exceeding Meanwhile, the longest wels on record was an unweighed specimen from the Po measuring , captured in 2023 Exceptionally large specimens are rumored to attack humans in rare instances, a claim investigated by extreme angler Jeremy Wade in an episode of the Animal Planet television series River Monsters following his capture of three fish, two of about and one of , of which two attempted to attack him following their release. A report in the Austrian newspaper Der Standard on 5 August 2009, mentions a wels catfish dragging a fisherman near Győr, Hungary, under water by his right leg after he attempted to grab the fish in a hold. The man barely escaped from the fish, which he estimated to have weighed over .

Диета

Көптеген тұщы судағы түбінде қоректенетін балықтар сияқты, балық тұмсықтысы құрттар, жұмсақ денелілер, жәндіктер, қабықтылылар және балықтармен қоректенеді. Ірілері бақалар, жыландар, егеуқұйрықтар, тышқандар, су құстарындағы қаздар сияқты құстарды жейтіні, тіпті басқа балықтарды жейтіні де байқалған. 2012 жылы Франциядағы Тулуза университетінің зерттеушілері осы түрдің жаңа ортада судан секіріп, су жағасындағы көгершіндермен қоректенгенін анықтады. Осы зерттеуде байқалып, түсірілген құстардың 28% құстарды аулауда сәттілікке жетті. Балық тұмсықтысының асқазан ішіндегі тұрақты изотоптық талдауы (көміртегі-13 және азот-15) құрлық құстарының диеталық құрамының өте өзгермелі екенін көрсетті. Бұл, 1983 жылы Тарн өзеніне енгізілгеннен кейін жаңа ортаға бейімделіп, жаңа жемге көнуінің нәтижесі болуы мүмкін, себебі осы түрдің табиғи ареалында мұндай мінез-құлық тіркелмеген. Олар күзде қызыл құрттарды да жей алады, бірақ тек өзендегі түрлерін ғана. Балық тұмсықтысы Азиялық шұбарбармалардың жапсарылуынан пайдаланып, күндіз су бетіндегі өлген шұбарбармалармен қоректенгені де байқалған. Бұл мүмкіндікті пайдалану балық тұмсықтысының жаңа азық көздеріне бейімделу қабілетін көрсетеді, өйткені бұл түр негізінен түнгі уақытта түбінде қоректенеді.

Тарату және экология

Бұл балықтар үлкен, жылы көлдерде және терең, ақырын ағатын өзендерде тіршілік етеді. Олар өзен төсегіндегі ойыстар, суға батқан ағаштар сияқты қорғалған жерлерде болуды ұнатады. Тамақтанғанда ашық суда немесе тереңде жүзеді, оларды үлкен аузынан тануға болады. Бұл балықтар тамақ ретінде балық шаруашылықтарында өсіріледі. Түрдің ерекше мекендеу орындарының бірі Чернобыльдің шеттеу аймағында орналасқан, онда шағын популяциясы қолданыстан шығарылған салқындату тоғандары мен каналдарында, істен тоқтаған электр стансасына жақын жерде тіршілік етеді. Бұл балықтардың денсаулығы жақсы көрінеді және олар жақын аймақтың су экожүйесіндегі басты жыртқыштардың орнын сақтап тұр.

Кірісілген түр ретінде

Бұл балықты туған жерінен тыс аймақтарға қоныстандырудың экологиялық салдарына қатысты алаңдаушылықтар бар. Бұл балықтың енгізілуінен кейін, басқа балық түрлерінің саны күрт азайды. 1974 жылы Мекиненца су қоймасына енгізілгеннен бері, ол Эбро алқабының басқа бөліктеріне, оның ішінде оның салаларына, әсіресе Сегре өзеніне тарады. Бұрын Эбро өзенінде көптеп кездесетін, Barbus туысына жататын Иберия барбусының (Cyprinidae) кейбір эндемикалық түрлері, бұл балықпен бәсекелесу және оның жемтігі болу салдарынан жойылып кетті. Өзеннің экологиясы да өзгерді, су өсімдіктері, мысалы, балдырлардың өсуі күрт үлғайды. Бұл балық Бразилияның Санта-Катарина штатында да қоныстанған болуы мүмкін. 1988 жылы Венгриядан әкелінген, су тасқынынан кейін резервуарларынан ағып, Итай-Асу өзеніне түсті. 2006 жылы Блуменау қаласында 86 кг (189,5 фунт) салмақтағы және 1,85 м (6 фут) ұзындықтағы бір дана ұсталды, бұл балықтың тірі қалғанын және көбейіп жатқанын көрсетеді.

Қорғау мәртебесі

Silurus glanis бүкіл әлемдік деңгейде жойылу қаупі төнгісіз саналса да, оның сақталу статусы туған орталық ареалында әртүрлі. Таралу аймағының солтүстік шеңінде түр соңғы ғасырларда азайып, 1700 жылдары Данияда, 1800 жылдары Финляндияда жойылды. Швецияда ол тек бірнеше көлдер мен өзендерде ғана сақталып қалды және қазірде жақын қауіпте деп есептеледі. Жақында жүргізілген генетикалық зерттеулер шведтік популяциялардың генетикалық әртүрлілігінің төмен екенін, және олардың генетикалық тұрғыдан оқшауланғанын, сондай-ақ бір-бірінен ерекшеленетінін көрсетті, бұл сақтауға қатысты назар аудару қажеттігін айғақтайды.

Тамақ ретінде

Тек жас сомның еті ғана тамақ ретінде бағаланады. Балықтың салмағы 15 кг-нан (33 фунт) аспағанда дәмді болады. Одан ірі балықтар тым майлы болып келеді, сонымен қатар тағам тізбегінің жоғарғы буынында тұрғандықтан биоаккумуляция арқылы зиянды заттармен толуы мүмкін. Ірі сомдарды тамаққа пайдалануға ұсынылмайды, бірақ олардың қарсыласу қабілетінен спорттық балық ретінде ізделіп табылады. Сомы суға түскен ағаштан шығатын дыбысқа, яғни "клонк" дыбысына ден қойып, жемге шабуылдай алады.

Адамдарға шабуыл жасау

Таблоидтар түрлі шабақтардың салдарынан болатын шабуылдар туралы үнемі хабарлап тұрады, олар ең алдымен жануарларға әсер етеді (көбінесе шабақтың рөлі ғана болжанады). 2009 жылдың сәуір айында австриялық балықшы Венгрияның Гьор қаласына жақын Пердегі балық аулау көлінің бірінде шабақ шабуылына ұшырады. Алайда, ер адам қашып құтыла алды. Wels балығы деректі телешоудың бірінші маусымындағы «Өзен монстрлары» эпизодының тақырыбы болды. Жетекші Джереми Уэйд аймақтағы Wels шабақтары ересек адамды жеуге жеткіліксіз, бірақ баланы оңай жұта алады деген қорытындыға келді. Уэйд Wels шабақтарының адамдарға қарсы агрессивті болуының мысалдарына тоқталып, ол жақында ұстаған Wels шабағының «екі рет айналып» оның тізесін шағуға тырысқанын айтты. Осыған ұқсас оқиғалар ежелгі табиғат тарихын зерттеген жазушылардың еңбектерінде де кездеседі. Алфред Брехм (1829–1884), неміс натуралисі, 19 ғасырда өзінің әйгілі «Жануарлар әлемі» атты еңбегін жариялады. Ол 20 ғасырдың басында мажар тіліне де аударылды. Онда Брехм немесе оны жинақтаған венгр ғалымдары былай деп жазады: «Ескі Геснердің (Конрад Геснер, швейцариялық натуралист, 1516–1565) шабақ адамдарды да аямайды деген пікірі тек аңызға ғана жатпайды, себебі оны растайтын бірнеше жағдайды білеміз. Мысалы, Хеккель мен Кнер Братиславада баланың дене қалдықтары табылған шабақ ұсталғанын айтады. [ ] Антипаға (демек, румын зоологы Григоре Антипа, 1866–1949) сенетін балықшылар маған суға түскен балалардың қол-аяқ сүйектері шабақтың ішінде табылғанын айтты. Вутскиц (демек, венгр зоологы: hu:Вутскиц Дьердь, 1858–1929) хабарлайды. Бір румын балықшысы Дунайдың ортасына қайығымен суға түсу үшін келді. Суға түскенде, шабақ оның аяқтарын ұстап алады, ол оларды үлкен ауызды монстрдің аузынан шығара алмайды, сондықтан судың түбіне шөгіп кетеді. Бірнеше күннен кейін олар өлі балықшының денесін тапты, оның аяқтары әлі де шабақтың аузында болды, бірақ ашкөз тонаушы да құрбанының аяқтарын босата алмай, соның салдарынан суға батып кетті».

Tabloids regularly report attacks caused by various catfish that primarily affected animals (often only the role of the catfish was presumed). In April 2009, an Austrian fisherman was allegedly attacked by a catfish in one of the fishing lakes in Pér, near Győr, Hungary. However, the man reportedly managed to break free. The Wels was the subject of an episode in the first season of the documentary television show River Monsters. Host Jeremy Wade concluded that Wels catfish in the area were not large enough to consume adult human beings, but could easily swallow a child. Wade documented instances of Wels catfish being aggressive towards humans, including a Wels he had just caught that "double[d] round" and attempted to bite his calf. Similar stories occur in the works of older natural history writers. Alfred Brehm (1829–1884), a German naturalist, published his famous work The World of Animals in the 19th century. It was also translated into Hungarian at the beginning of the 20th century. In this, Brehm or the compiling Hungarian scientists write the following:
"Old Gesner’s (Conrad Gessner Swiss naturalist, 1516–1565) claim that catfish doesn’t spare humans either doesn’t just belong in the realm of tales, as we know of several cases that confirm that. Thus, Heckel and Kner mention that a catfish was caught at Bratislava, in the stomach of which the remains of a child corpse were found. [ ] Fishermen credible to Antipa (probably Romanian zoologist Grigore Antipa, 1866–1949) told me that children bathing in the stomachs of catfish were caught in the bones of their hands and feet. Communicates Vutskits (probably Hungarian zoologist :hu:Vutskits György, 1858–1929). A Romanian fisherman penetrated the middle of the Danube with his boat because he wanted to take a bath. While bathing, a catfish caught his legs, which he could no longer pull out of the mouth of this big mouthed monster, and so he got to the bottom of the water. A few days later, they came across the corpse of a dead fisherman whose legs were still in the catfish's mouth, but even the greedy robber could not release his victim's legs and drowned because of it".