Кіріспе
Сөз, сөз бөлігі немесе сөз тізбегі. Лексикографияда лексикалық бірлік – тілдің лексикасының (≈ сөздігінің) негізгі құрауыштарын құрайтын жеке сөз, сөздің бөлігі немесе сөз тізбегі (catena). Мысалдар: мысық, жол қозғалысы шамдары, күтім жасау, әйтеуір, және "иттер мен мысықтар жауып тұр" деген тіркес. Лексикалық бірліктер, лексема сияқты, жалпы алғанда бір мағынаны білдіреді, бірақ тек жеке сөздермен ғана шектелмейді. Лексикалық бірліктер семаға ұқсас, олар тілдер арасында аударма жасауға немесе жаңа тіл үйренуде қолданылатын "табиғи бірліктер". Осы тұрғыдан алғанда, кейде тіл грамматикалық тұрғыдан лексикаланған емес, лексикадан тұрады делінеді. Тілдегі лексикалық бірліктердің барлық жиынтығы – оның лексикасы деп аталады. Бірнеше сөзден құралған лексикалық бірліктер кейде лексикалық кесектер, тактикалық қадамдар, лексикалық тіркестер, лексикалық түбірлер немесе сөйлеу формулалары деп те аталады. Полисөз тізімі деген термин де қолданылады.
In lexicography, a lexical item is a single word, a part of a word, or a chain of words (catena) that forms the basic elements of a language's lexicon (≈ vocabulary). Examples are cat, traffic light, take care of, by the way, and it's raining cats and dogs. Lexical items can be generally understood to convey a single meaning, much as a lexeme, but are not limited to single words. Lexical items are like semes in that they are "natural units" translating between languages, or in learning a new language. In this last sense, it is sometimes said that language consists of grammaticalized lexis, and not lexicalized grammar. The entire store of lexical items in a language is called its lexis. Lexical items composed of more than one word are also sometimes called lexical chunks, gambits, lexical phrases, lexicalized stems, or speech formulae. The term polyword listemes is also sometimes used.
Формалық мағыналы хат алмасу
Көптеген лексикалық бірліктер толық сөз немесе сөздің бір бөлігі болып табылады, ал көптеген басқа лексикалық бірліктер бір немесе бірнеше сөздердің бөліктерінен немесе толыққанды бірнеше сөзден тұрады. Осы саланың негізгі мәселесі – форма мен мағына арасындағы сәйкестік. Көптеген көп сөздік лексикалық бірліктерді ешқандай жағдайда синтаксисте құрамдас бөліктер ретінде қарастыруға болмайды. Бірақ егер олар құрамдас бөлік болмаса, оларды қалай жіктеуге болады? Синтаксис саласындағы салыстырмалы түрде жаңа даму лексикалық бірліктерді лексикада тізбектер (catenae) ретінде сақтайды, осылайша әрбір тізбек құрамдас бөлік болуы немесе болмауы мүмкін. Синтаксисте тізбек – тік өлшемде, яғни сөздердің иерархиясында үздіксіз болатын кез келген элемент немесе элементтердің (сөздер немесе сөздердің бөліктері) комбинациясы. Элементтер тәуелділік арқылы байланысқан жағдайда тізбек құрайды. Көп сөздік лексикалық бірліктерден тұратын, бірақ құрамдас бөлік емес кейбір тәуелділік грамматикалық ағаштар қазір жасалуда. Келесі ағаштар фразеологиялық етістіктерді көрсетеді: Әр жағдайда етістік пен қосымша (қызыл түспен көрсетілген) бірлесіп, фразеологиялық етістік құрамын құрайды, ол – бір лексикалық бірлік. Екі сөз тізбек болып қалады, тіпті олардың орналасуы өзгерген жағдайда да. Келесі ағаштар көп сөздік бірліктерді көрсетеді: Көп сөздік бірліктердің құрамдас сөздері (қызыл түспен көрсетілген) тік өлшемде үздіксіз және сондықтан тізбек құрайды. Алайда, оларды құрамдас бөліктер деп қарастыруға болмайды, өйткені олар толық кіші ағаштарды құрамайды. Келесі ағаштар идиомаларды көрсетеді: Идиоманы құрайтын тұрақты сөздер (қызыл түспен көрсетілген) әр жолы тізбек құрайды. Естеріңізге сала кетейік, бірінші ағашта (ағаш a) «your» сөзі идиоманың бөлігі емес, өйткені иеленуші өзгермелі, мысалы, ол менің/оның/өзінің/біреудің/т.б. аяғын тартып жатыр. Идиома тізбегі туралы маңызды ескерту – олар синтаксисте бөлінуі мүмкін, мысалы, сіздің аяғыңыз тартылып жатыр. Алайда, осы лексикалық бірліктер лексикада тізбектер ретінде сақталады; олар әрқашан нақты синтаксисте тізбектер түрінде көрінбейді.
The verb and particle (in red) in each case constitute a particle verb construction, which is a single lexical item. The two words remain a catena even as shifting changes their order of appearance. The following trees illustrate polywords:
The component words of the polywords (in red) are continuous in the vertical dimension and are therefore catenae. They cannot, however, be construed as constituents since they do not form complete subtrees. The following trees illustrate idioms:
The fixed words constituting the idiom (in red) build a catena each time. Note that your is not part of the idiom in the first tree (tree a) because the possessor is variable, e. g. He is pulling my/her/his/someone's/etc. leg. An important caveat concerning idiom catenae is that they can be broken up in the syntax, e. g. Your leg is being pulled. The claim, however, is that these lexical items are stored as catenae in the lexicon; they do not always appear as catenae in the actual syntax.