Саскачеван өзеніндегі "Ла Жонкьер" бекінісінің іздестірулері

Кіріспе

Ла-Жонкьер форты – 1751 жылы көктемде Саскачеван өзені бойында салынған француз форты. Ол Жаңа Францияның ең батысқа орналасқан бекінісі болды деп есептеледі. Форт сол кездегі Жаңа Францияның генерал-губернаторы Жак Пьер де Таффанэль де ла Жонкьер, маркиз де ла Жонкьердің құрметіне, француздың батыс қолбасшысы Жак Легардур де Сен-Пьер (1750-1753) тарапынан аталған. Оның нақты орналасқан жері туралы ешқандай мәлімет сақталмаған, сондай-ақ физикалық дәлелдер де жоқ, бірақ ол Нипавин қаласының жанында, Саскачеван провинциясында орналасқан болуы мүмкін.

Тарихи дерек

Форт-Ла-Джонкьердің орналасқан жерін растайтын басқа да дереккөздер жоқ. 1757 жылы Луи Антуан де Бугенвилл, Монкальмның Жеті жылдық соғыс кезіндегі әскери көмекшісі, сол кездегі француз «Батыс теңізінің» барлық бекіністерін атап өтті: Сен-Пьер, Сен-Шарльз, Ла-Рэйн, Дофин, Бурбон, Паскоя және де Прери. Форт-Ла-Джонкьер оның тізімінде болған жоқ. Соғыстан кейін Квебек губернаторы Гай Карлтон 1768 жылғы 2 наурызда лорд Шелбернге хат жазып, 1754 жылғы француз тері саудасының ауқымын сипаттады. Француз бекіністерінің ең батысына қатысты Карлтон былай деп жазды: «Паскояттан жүз лигадан астам қашықтықта бекініс салынған, бірақ менде бекіністі немесе өзеннің толық ұзындығын картаға түсіруге жеткілікті мәлімет жоқ». 18-ғасырдың соңғы жартысында Саскачеван өзені бойында зерттеу жүргізген Хадсон шығанағы компаниясының картографтарының есептері мен карталарында – 1755 жылы Энтони Хендей, 1772 жылы Мэтью Кокинг, 1792 жылы Питер Фидлер – Форт-де-ла-Корненің батысында француз бекіністері туралы ешқандай мәлімет жоқ. 1785 жылы Солтүстік-Батыс компаниясының Питер Понд жасаған картасында Саскачевандың салаларының төменгі жағында «Бұл француз саудагерлерінің иеленген ең жоғары нүктесі» деп белгіленген. Британдық еркін саудагер Томас Карри француздықтар зерттеген аумақтың шегін анықтауға ниеттеніп, 1767 жылы Мичилимакинактен Бурбон бекінісіне сапар шекті және келесі көктемде ең жақсы терілерге толы төрт каноэмен оралды. Джеймс Финлей Карридің үлгісімен ілесіп, Александр Маккензидің сөзіне сүйенсек, «Саскатчивайн өзенінің жағалауындағы француз елді мекендерінің соңғысы – Нипавиге» дейін жетті.

Орналасу гипотезалары

Сент-Пьердің «Тас тауларына» және Форт Паскоядан (қазіргі Пас қаласының жанында) өзен бойымен 300 француз лигасы қашықтықта орналасқандығы туралы сілтемесі кейінгі тарихшыларды Нивервилдің адамдары Рокки тауларының етегіне дейін жеткен деген гипотезаға әкелді. Бұл оларды қазіргі Альбертаға жеткен және Канаданың Рокки тауларын көрген алғашқы еуропалықтар етіп көрсетеді (Хендейден үш жыл бұрын). Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, тарихшы Бенджамин Султе Сент-Пьердің жазбаларын дәл деп есептеп, Калгари форты бұрынғы Ла-Джонкьер фортының орнында салынғанын жазды. NWMP инспекторы Эфрем Бризебуа 1875 жылы жасақ келгенде, ол ескі форттың қиратылған қалдықтарын тапты, оны Ла-Джонкьер форты деп ойлады. Ал геолог Джозеф Тиррелл 1886 жылғы Альбертаның табиғи тарихы туралы есебінде, Канада геологиялық қызметінің директоры Альфред Р.С. Сельвинге, Нивервилдің адамдарының оңтүстік емес, Солтүстік Саскачеванға қарай жылжуы ықтимал екенін айтты, себебі солтүстік саласының аумағында тұратын кри тайпалары француздарға бұрыннан белгілі болған және достық қарым-қатынаста болған, ал оңтүстіктегі блэкфут тайпалары «әдетте өте қатал және жауырыз» деп есептелген. Тарихшы Артур С. Мортонның зерттеулері «Сент-Пьердің 14 қарашада Портж-ла-Прейридегі Форт-Ла-Рэйннен, қысқы борандар ағашсыз далаға ұшуға дайын тұрғанда, белгісіз аймақтарды және жақында ғана бір-біріне қарсы болған тайпалардың арасынан, шамамен бес жүз елу шақырым қашықтықты жаяу жүріп өтуі ақылға сыймайды» деген қорытындыға келді. Ол Сент-Пьердің Рокки таулары туралы айтуына қарамастан, форттың батысқа қарай осыншалықты алысқа орналасқанына күмәндіні білдірді. Мортон Форт-Ла-Джонкьердің Калгари маңында орналасқандығы туралы болжамды жоққа шығарды және инспектор Бризебуа тапқан қалдықтарды 1833 жылы салынған американдық тері саудасы фортына жатқызды. Оның пікірінше, форт Оңтүстік Саскачеванның иілімінен батысқа қарай орналаспаған, және Саскачеван өзенінің салаларына жақын, Форт-де-ла-Корнеден 200 метрдей батысқа орналасқан болуы мүмкін. La Vérendryes туралы зерттемесінде Фр. Антуан Шампань Сент-Пьердің жазбаларын талдап, Бугенвилл, Карлтон, Хендей, Кокинг, Понд, Маккензи және басқалардың еңбектерінде Форт-Ла-Джонкьер туралы ешқандай мәлімет болмағанын анықтады. Мортон сияқты, ол Форт-Ла-Джонкьердің Рокки тауларына жақын орналасқандығына күмәндіні білдірді. Сол кездегі масштабталған карталардағы қашықтықтардың дәлдігін ескере отырып, Шампань форттың Форт Паскоядан шамамен 160-180 шақырым қашықтықта, Нипавинге жақын жерде орналасқанын есептеді.

Saint Pierre's reference to "the Rock mountains" and a distance of 300 French leagues up the river from Fort Paskoya (near the modern town of The Pas) led subsequent historians to hypothesize that Niverville's men had travelled as far west as the foothills of the Rocky Mountains, which would have made them the first Europeans to have reached what is now Alberta and to have seen the Canadian Rockies (preceding Henday by three years). Over a century later, taking Saint Pierre's written account to be accurate, historian Benjamin Sulte wrote that Fort Calgary was situated on the site of the former Fort La Jonquière. NWMP Inspector Éphrem Brisebois alleged that he found the remains of an old fort, which he presumed was La Jonquière, when the detachment arrived there in 1875. On the other hand geologist Joseph Tyrrell speculated in his 1886 report on the natural history of Alberta to Alfred R. C. Selwyn, director of the Geological Survey of Canada, that it was more likely that Niverville's men would have ascended the North Saskatchewan instead of the south because the Cree that inhabited the territory along the northern branch had been known to the French prior and were on friendly terms, whereas the Blackfoot to the south "were always understood to be very fierce and hostile". Historian Arthur S. Morton's research concluded that it was " beyond reason that Saint Pierre should leave Fort La Reine, at Portage la Prairie, on 14th November, with the blizzards of winter ready to break upon the treeless plains, to travel on foot across unknown territory and among tribes till recently bitterly hostile to one another, a distance of some five hundred and fifty miles. Then, too, his narrative shows that in spite of his mention of the Rockies, the fort could not have been so far west." He dismissed the inference that Fort La Jonquière was located near Calgary and attributed the remains Inspector Brisebois found to an American fur trading fort built in 1833. Instead, Morton believed the fort couldn't have been any further west than the elbow of the South Saskatchewan, and may have been located only 200 yards west of Fort de la Corne, near the Saskatchewan River Forks. In his work on the La Vérendryes, Fr. Antoine Champagne analyzed Saint Pierre's writings and given the written accounts of Bougainville, Carleton, Henday, Cocking, Pond, Mackenzie and others that followed made no mention of Fort La Jonquière, like Morton he expressed that it was unlikely Fort La Jonquière was anywhere near the Rockies. Given how inaccurate the distances on scaled maps of the period were, Champagne calculated the fort would have been located only about 100 miles as the crow flies west of Fort Paskoya, about 160 to 180 miles along the river, which would place it near Nipawin.