Кіріспе
Чилилік саясаткер Радомиро Томич Ромеро (Калама, 7 мамыр 1914, Сантьяго де Чили, 3 қаңтар 1992) – чилилік заңгер және саясаткер, хорват тегінен шыққан, және 1970 жылғы сайлауда Чили Республикасының президенттігіне үміткер болған. Чилидің Католиктік понтификалық университетін (PUC) заңгер мамандығы бойынша бітірген. Саяси қызметін PUC-тің әлеуметтік-христиандық орталарында бастады және 1938 жылы Falange Nacional (FN, кейін Христиан демократиясы, DC) партиясын құруға бірге қатысты. 1946–1947 және 1952–1953 жылдары партия төрағасы болды. Ол Олайя Эразуриз Эченикке үйленді және олардың 9 баласы болды. Томич басқа да істердің қатарында Икике қаласының «El Tarapacá» газетінің (1937–1941) және кейін «Editorial del Pacífico» баспасының директоры қызметін атқарды. Томич Арика, Писагуа және Икике округтерінде депутат болып жұмыс істеді (1941–1949). Сенатор және ақын Пабло Нерудаға Чилидің Коммунистік партиясын тыйым салған және көптеген сайлаушыларды тізімнен шығарған «Демократияны тұрақты қорғау туралы заң» (Ley de Defensa Permanente de la Democracia) бойынша тыйым салынғанда, Томич бос қалған орынға қосым сайлауда жеңіс оді. Ол Тарапака және Антофагаста (1950–1953), содан кейін Аконкагуа және Вальпараисо (1961–1965) округтерінен сенатор болып сайланды. 1965 жылы сенаторлық қызметтен кетіп, Чилидің АҚШ-тағы елшісі болды (4 наурыз 1965 – сәуір 1968). Христиан-демократтардың прогрессивті қанатының жетекшісі ретінде ол 1970 жылғы сайлауда партияның президенттікке үміткері болды, онда Сальвадор Альенде көпшілік дауысқа ие болып, Томичтің қолдауымен парламент оны президенттік лауазымға бекітті. Альенде үш жылдан кейін 1973 жылғы Чили төңкерісінде қайтыс болды, бұл Чилиде демократияның 15 жылдан астам уақытқа тоқтауына әкелді. Парламентарий және саясаткер ретінде Томич Чилидің мыс кен орындарының егемендігін және осы өнеркәсіпті мемлекеттік меншікке алуды қорғады. 1997 жылы CODELCO компаниясы оның құрметіне шахтаға ат қойды. Томич 1992 жылы Сантьягода қайтыс болды.
Radomiro Tomic Romero (Calama, 7 May 1914 Santiago de Chile, 3 January 1992) was a Chilean lawyer and politician of Croatian origin, and candidate for the presidency of the Chilean Republic in the 1970 election. He graduated as a lawyer from the Pontifical Catholic University of Chile (PUC). He began his political activity in the Social Christian circles of the PUC, and was one of the co founders of the Falange Nacional (FN, future Christian Democracy, DC) in 1938. He became president of the party in 1946–1947 and 1952–1953. He was married to Olaya Errázuriz Echenique, and together they had 9 children. Among other activities Tomic was director of the newspaper El Tarapacá of Iquique (1937–1941) and later of the Editorial del Pacífico. Tomic served as deputy for Arica, Pisagua and Iquique (1941–1949). When senator and poet Pablo Neruda was banned by the Ley de Defensa Permanente de la Democracia (Law for the Permanent Defense of Democracy)—which banned the Communist Party of Chile and removed numerous voters from the rolls)—Tomić won the vacated seat in a by election. He served as senator for Tarapacá and Antofagasta (1950–1953), and then for Aconcagua and Valparaíso (1961–1965). In 1965 he resigned his senatorial seat to become Chile's ambassador to the United States (4 March 1965 – April 1968). As leader of the progressive wing of the Christian Democrats, he was the party's presidential candidate in the 1970 election in which Salvador Allende won a plurality and, with Tomic's support, was ratified by parliament as president. Allende died three years later in the Chilean coup of 1973, which put an end to democracy in Chile for over 15 years. As a parliamentarian and politician Tomic was a defender of Chilean sovereignty over the country's copper deposits and in the nationalization of that industry. In 1997, CODELCO named a mine in his honor. Tomic died in 1992 in Santiago.
Туған жері мен отбасы
Хорват тегінен шыққан ол, Эстебан Томич Дворник пен Мария Ромеро Гарсияның некесінен туған жеті баланың бесіншісі болды (Эстебан Томич Дворник 1930 жылдары Калама қаласының мэрі болған және қазіргі коммуна әкімдігінің ғимаратын ашқан). Оның жеті бауырласы болды. 1940 жылы Стокгольмде (Швеция) Олайя Эразуриз Эченикеге үйленді, олардан тоғыз бала дүниеге келді: Амая, Эстебан (кейіннен Америка мемлекеттері ұйымында (АМО) Чили елшісі болған), Карлос, Габриэль, Фелипе, Блас, Олайя, Хуан Кристобаль және Франсиско. Ол Антофагастадағы Сан-Луис колледжінде білім алды. Мектепті бітірген соң Чилидің Католиктік понтификалық университетінің құқық факультетіне қабылданды. 1941 жылы «Халықаралық құқық: Америкааралық жүйе» тақырыбында дипломдық жұмысын қорғап, заңгер дипломын алды. Бітірумен бірге ол ең үздік студенті үшін «Ұлы жүлде» сыйлығына ие болды.
Кәсіби мансап
Ол журналистика саласында жұмыс істеді. 1937-1941 жылдар аралығында ол Эдуардо Фрей Монталвадан кейін "El Tarapacá de Iquique" газетінің директоры болды. Кейіннен ол "Editorial del Pacífico" баспасының директоры қызметін атқарды. Ол сондай-ақ Чили Католик университетінде және Политехникалық институтында экономикалық саясат, саяси экономика және әлеуметтік заңнама пәндерін оқытты. Тарапака және Антофагаста аймақтарындағы "Прогресс орталықтарының" директоры лауазымын да атқарды.
Саяси мансап
Университетте оқып жүрген кезінде саясатқа қатысты, ол ПУК-тің құқық студенттері орталығының, кейіннен университеттің студенттік федерациясының президенті болды. 1938 жылы Эдуардо Фрей Монтальва, Бернардо Лейтон, Мануэль Антонио Гарретон және Рафаэль Гумусио сияқтылармен бірге Ұлттық Фаланга (ҰФ) партиясын құрды. 1946-1947 жылдары және 1952-1953 жылдары партияның ұлттық президенті болды. Арика, Писагуа және Икике округтерінен екі рет қатарынан депутат болып сайланды (1941-1945 және 1945-1949 жылдар). Халықтық білім беру жөніндегі тұрақты комитетте орынбасар болып, Ұлттық қорғаныс жөніндегі тұрақты комитеттің мүшесі болды. Екінші мерзімінде Конституция, заңнама және сот төрелігі жөніндегі тұрақты комитеттің орынбасар мүшесі, сондай-ақ жолдар мен қоғамдық жұмыстар жөніндегі тұрақты комитеттің мүшесі болды. 1945-1946 жылдары Фалангист комитетінің мүшесі болды. Кейіннен Тарапака және Антофагаста провинцияларының сенаторы болды (1950-1953, қосымша сайлауда Пабло Неруданың орнына, ол [Демократияны қорғау туралы заңмен] жарамсыз деп танылды). Қаржы және бюджет жөніндегі тұрақты комитетте, қоғамдық жұмыстар және жолдар жөніндегі тұрақты комитетте, гигиена, денсаулық сақтау және қоғамдық көмек жөніндегі тұрақты комитетте сенатордың орынбасары болды. 1961 жылы Аконкагуа және Вальпараисо округтерінен сенатор болып сайланды (1961-1965 жылдар аралығында). Конституция, заңнама, сот және регламент жөніндегі тұрақты комитеттің және халықтық білім беру комитетінің мүшесі болды. 1965 жылдың 4 наурызында Чилидің АҚШ-тағы елшісі болып тағайындалғаннан кейін парламенттік мерзімін аяқтамады. Оның орнына Бенжамин Прадо Касас тағайындалды. Парламент мүшесі ретінде түрлі халықаралық шараларға қатысты: 1951 жылы Вашингтонда өткен Америка сыртқы істер министрлерінің конференциясына делегат ретінде қатысты; 1955 жылы Югославия үкіметі оны құрметті қонақ ретінде қабылдады; 1957 жылы Аргентинамен сауда шартын келіссөздер жүргізген делегацияның мүшесі болды және Сан-Паулудағы халықаралық конгресске қатысты. 1958 жылы Брюссельдегі халықаралық конгресске қатысты, оны Вашингтондағы Мемлекеттік департамент және Италия үкіметі шақырды. Келесі жылы Кубаға үкіметтің ресми қонағы ретінде барды, ал 1960 жылы ресми шақыру бойынша Венесуэла мен Колумбияға барды. Республика заңына айналған ұсыныстардың қатарында: 1944 жылғы 8 қыркүйектегі №7.855 заң, адвокаттарға диплом беру мәселесі бойынша соттар кодексіне өзгерістер енгізу; 1944 жылғы 27 қыркүйектегі №7.884 заң; 1944 жылғы 27 қыркүйектегі №7.884 заң, адвокаттарға диплом беру мәселесі бойынша соттар кодексіне өзгерістер енгізу; 1944 жылғы 27 қыркүйектегі №7.855 заң. 1944 жылғы 27 қыркүйектегі №884 заңмен спортшылар үшін мемлекеттік және жеке теміржолдардағы бағаны төмендету; 1946 жылғы 12 желтоқсандағы №8.715 қаулысымен президент сайлау кезеңінде мемлекеттік, жартылай мемлекеттік және басқа да қызметкерлердің орнынан алынбауын белгілеу туралы. Мысқа салынатын ерекше салықты құрған заңнан басқа, Ұлттық оқу-ағарту және стипендиялар жөніндегі кеңес, сондай-ақ мыс корпорациясы (Codelco) туралы заңдар да бар. Парламенттік жұмысы кезінде ол чили мысын мемлекеттендіруді ынталы түрде қолдады, сондықтан 1992 жылы Codelco оның есімімен кен орнын атады. Томич Эдуардо Фрей Монтальваның саясатынан жаңылған солшыл науқан жүргізді. Британдық тарихшы Алан Ангел "Томичтің науқаны мәнері мен айтылуы жағынан Альенденің науқанына ұқсас радикалды болды" деп атап өтті, бұл солшыл сайлаушыларды және оңшыл DC жақтастарын тартты, олар көбінесе Алессандриге көшті. Сонымен қатар, ол шетелде қызмет еткендіктен, Фрейдің танымал емес саясатымен байланысты болған жоқ. Өзін прогрессивті католик ретінде таныстырған Томич капитализмді ашық сынады және "католиктік коммунитаризмге жол ашатын құрылымдық трансформация" туралы айтты, Чилидің мыс өнеркәсібін мемлекеттендіруді қолдады және басқа салаларда "Чили мемлекетінің күшті болуын" жақтады. 1968 жылдың шілдесінде Сидни Вайнтрауб католиктік коммунитаризм идеалының не екенін сұрағанда, Томич "әркім капитализмнің не екенін біледі, [ ] әркім коммунизмнің не екенін біледі; коммунитаризм екеуі де емес" деп жауап берді. Томич Халықтық Бірлік партиясының солшыл партияларымен одақтасуға ұмтылды, өйткені христиан демократтарының мақсаты "маңызды экономикалық және әлеуметтік өзгерістерді жүзеге асыру болды және оның мақсаттары марксистік солшылдардан айтарлықтай ерекшеленбеді". Томичтің пікірінше, Чилиге прогрессивті реформалар өте қажет, ал солшыл партиялар мен христиан демократтарының коалициясы Чили прогрессистерін біріктіріп, реформаны қамтамасыз етуге қажетті парламенттік көпшілікті қамтамасыз етеді. Фрей мен Американдық әкімшіліктен салқын қабылдауға қарамастан, Томич оған қарсы күресті, одақтасушы орталық солшылдар коммунитарлық жүйені құруға көмектесе алады, бұл "Чилиді алдағы апаттан сақтап қалады" және "Чилидің болашағы туралы болжамын 1930 жылдардағы Гитлерге қарсы Черчилльдің ерте ескертулерімен салыстырды", бұл жоспар коммунистік революция мен реакциялық әскери төңкерістің екеуін де болдырмаудың жолы болды. АҚШ-тың елшісі Эдвард М. Корри Томичтің жоспарына қарсы болды және Чилидің антиклерикалды Коммунистік партиясы христиан демократтарымен одақтасуға ешқашан келіспейтініне сенді, ал Мемлекеттік хаттардың орынбасары Николас Катценбах оны қолдады, былай деп жазды: "Чили коммунистері социалистерден кем радикалды екенін естідім. Томичтің солшылдармен одақтасу идеясы осылай болмауы мүмкін. Дегенмен, оны одан әрі зерттеуге тұрарлық". Томичтің АҚШ-пен байланыстарына қарамастан, Коммунистік партияның бас хатшысы Луис Корвалан Томичті және христиан демократтарын "Чили саясатының жақсы бөлігі" деп атады және олардың "революциялық, империализмге қарсы және олигархияға қарсы" көзқарастарын мақтады. Джордж У. Грейсонның сөзіне сүйенсек, христиан демократтарының ең солшыл қанаты, "бунтовщики" (көтерілісшілер) Томичтің АҚШ-пен байланыстарына қарамастан оны қабылдауға дайын болды. 1970 жылғы президенттік науқанында Томич "бірге болу мүмкін емес екенін" айтты. католик және капиталист", "капиталистік емес даму жолын" жақтады және социалистік және коммунистік партиялармен одақтасуға тырысты, ол "жай ғана сайлау одағы емес, революциялық үкіметті құруға арналған берік платформаны" көретінін атап өтті. Альберт Л. Майклс Томичтің коммунитаризм және азаттық теологиясының құндылықтарына қарамастан, Фрейдің әкімшілігі христиан демократтарын соншалықты танымал емес еткенін айтады, Томич "ауырлықтың, инфляцияның, экономикалық құлдыраудың және ресми зорлық-зомбылықтың тікелей құрбандары арасында Альенденің қолдауына жете алмайды". Ол 1992 жылы бауыр ауруынан қайтыс болды. Бүгінгі күнге дейін оның партиясы оның идеяларын еске алады және оны тарихындағы ең маңызды тұлғалардың бірі деп санайды. Сонымен қатар, оның туған жері Каламада 2002 жылы құрылған Әлеуметтік даму муниципалдық корпорациясының (COMDES) ең жаңа мектебі оның есімімен аталады.