Шаһ Жалал: Баңладештің әулиесі және Исламның таралуы

Кіріспе

Суфи мұсылман қасиеттісі Джалал Муджаррад Куняи (شيخ جلال مجرد كنيائي), көпке танымал Шах Джалал, Бенгалияның көрнекті суфи тұлғасы. Оның есімі жиі Силхеттің мұсылмандар тарапынан жаулануымен және исламның осы аймаққа таралуымен байланысты. Бұл Таяу Шығыс, Орталық Азия және Оңтүстік Азия арасындағы ұзаққа созылған байланыстар тарихының бір бөлігі. Оның құрметіне Бангладештің ең ірі әуежайы – Хазрат Шахжалал халықаралық әуежайы, сондай-ақ Ұлыбританиядағы көптеген мешіттер мен діни кешендер аталған.

Туған жері мен шығу тегі

Жалал 1271 жылғы 25 мамырда дүниеге келген деп айтылады. Оның туған жері туралы әртүрлі дәстүрлер мен тарихи құжаттарда келіспеушілік бар, сондай-ақ әулиенің өмірі мен оның тегін анықтауға тырысқан әдебиеттер арасында екі ғасырлық үзіліс бар. Жергілікті жырлар мен оның ізбасарлары оны Ұлы Йеменмен, атап айтқанда Хадрамаут аймағымен байланыстырып, Йемендік Шах Жалал деп атай береді. Шамамен 1505 жылға қарай, Сұлтан Алауддин Хусейн Шахтың билігі тұсында жасалған бір жазуда Шах Жалалдың есіміне Куния (Kunyāʾī) қосымшасы қосылған. Осы ғасырдың соңында, 1571 жылы Шах Жалалдың өмірбаяны Шейх Әли Шер Бангалидің «Шарх Нузхат әл-Арвах» (Рухтар саяхаты туралы түсіндірме) еңбегінде жазылған. Автор Шах Жалалдың ең жақын серіктерінің бірі – Нұр әл-Худаның ұрпағы болды, ал оның есебі 1613 жылы оның ұстазы Мұхаммед Гаус Шаттаридің «Гүлзар и Абрар» кітабында пайдаланылды. Осы мәліметтерге сәйкес, Шах Жалал Түркістан туған бенгалдық және Ахмад Ясауидің рухани шәкірті болған. Мұхаммед Насируддин Хайдар 1859 жылы Шах Жалал туралы толық өмірбаян жазып, оны «Сухайл и Йеман Тарих и Жалали» деп атады, онда оны Йемендік деп сипаттады. Бұл еңбек Жалалдың қайтысынан кейін 5 ғасыр өткен соң жазылғанмен, Хайдар жұмысында қазір жоғалған екі қолжазбаға сілтеме жасайды: 1711 жылғы Мухиуддин Хадимнің «Рисала» (Хабарламасы) және 1721 жылғы «Раудах ас-Салатин» (Сұлтан саябағы). Бірқатар ғалымдар Хусейн Шахи жазуындағы қосымшаның қазіргі Түркиядағы (сол кезде Рум сұлтандығында) Куния (Конья) қаласына қатысты екенін айтады, сондай-ақ Жалал өмірінің соңында Йеменге көшіп кеткен болуы мүмкін екенін мәлімдейді. Басқалары бұл қосымшаны Йеменнің Хадрамаут аймағындағы Канина ауылымен байланыстырады. Оның анасы Жалалуддин Сурх Пош Бухаридің қызы болған. Ол білімімен көзге түсіп, хафиз болды және фиқһты толық меңгерді. Ол махдум, сүннеттің ұстазы болды, ал жалғыздыққа тартылып, намаз оқып, аскеттік өмір салғандықтан оның есіміне әл-Мужаррад қосылды. Ол 30 жыл бойы оқып, тәжірибе жинап, зерделі ойлармен айналысқаннан кейін рухани жетілуге (Камалийят) жеткені айтылады.

Jalal was said to have been born on May 25, 1271. Various traditions and historical documents differ in his place of birth, and there is a gap of two centuries between the life of the saint and literature which attempted to identify his origin. Local ballads and devotees continue to refer to him as Shah Jalal Yemeni, connecting him to Greater Yemen Specifically from the Hadhramaut region. An inscription from circa 1505 AD, during the reign of Sultan Alauddin Husain Shah, refers to Shah Jalal with the suffix Kunyāʾī. Towards the end of this century, in 1571, Shah Jalal's biography was recorded in Shaikh ʿAli Sher Bangālī's Sharḥ Nuzhat al Arwāḥ (Commentary on the excursion of the souls). The author was a descendant of one of Shah Jalal's senior companions, Nūr al Hudā, and his account was also used by his teacher Muḥammad Ghawth Shattārī in his Gulzar i Abrār of 1613. According to this account, Shah Jalal was a Turkestan born Bengali and a spiritual disciple of Ahmad Yasawi. Muḥammad Nāṣiruddīn Ḥaydar composed a full biography of Shah Jalal titled Suhayl i Yaman Tārīkh i Jalālī in 1859, which referred to him as Yemeni. Although this was composed 5 centuries after Jalal's death, Haydar's work consulted two now lost manuscripts; Risālah (Message) by Muḥīuddīn Khādim from 1711 and Rawḍah as Salāṭīn (Garden of the Sultans) from 1721. A number of scholars have claimed that the suffix from the Husain Shahi inscription refers to the city of Qūniyah (Konya) in modern day Turkey (then in the Sultanate of Rum), and they stated further that Jalal may have possibly moved to Yemen in his later life. Others have linked the suffix to the village of Kaninah in Yemen's Hadhramaut region, His mother was the daughter of Jalaluddin Surkh Posh Bukhari. He excelled in his studies; became a hafiz and mastered fiqh. He became a makhdoom, teacher of Sunnah and, for performing prayers in solitary milieu and leading a secluded life as an ascetic, al Mujarrad was post fixed to his name. It is claimed he achieved spiritual perfection (Kamaliyyat) after 30 years of study, practice and meditation.

Оңтүстік Азияға саяхат

Жалалдың аналық ағасы Сәйед Ахмад Кабир оған жұмақтан бір уыс топырақ беріп, Үндістанға сапар шегуін өтінді. Ол оған Үндістандағы кез келген жерде Дауа таратып, берген топырақтың иісі мен түсіне дәл келген жерді таңдап алуын бұйырды. Шах Жалал Меккеден шығысқа қарай сапар шегіп, көптеген ұлы ғалымдармен және суфи-мистиктермен кездесті. Бағдатқа моңғол шапқыншылығынан қуылып, олар шығысқа қарай жолына жалғастырды. Жалал Пенджабтағы Учқа жетті, онда ол және көптеген серіктері Сухравардия тәріқатына кірді. Жалал сапарында көптеген шәкірттер қосылды. Ол Делиден өтіп, суфи әулиесі Низамуддин Әулияға қонаққа барды. Низамуддин оған кейіннен Жалали Көгершін (Жалал көгершіндері) деп аталатын екі сирек көгершін сыйлады. Осы көгершіндер көбейіп, Жалалдың дарғасына қоныстанды. Говинда, өзінің дініне қарсы болғандықтан ашуланып, жаңа туған баланы өлтіріп, Бурхануддиннің оң қолын кесті. Бұл хабар Сұлтан Фироз Шахқа жеткенде, оның жүйрігі Сикандар Хан және кейіннен бас қолбасшысы Сәйед Насируддин бастаған әскерді Ғурға қарсы жіберді. Үш рет шабуыл жасалды, бірақ Бенгал әскерінің шет елдік жердегі тәжірибесіздігі мен Говинданың жоғары әскери стратегиясы салдарынан барлығы сәтсіз аяқталды. Жалал, алғашқы сәтсіз шабуылдардан кейін Фироз Шахтан Ғур Говиндасына қарсы көмек сұраған болуы мүмкін. Әйтпесе, ол Силхетте болған және Сұлтанға келгенге дейін индус патшасына қарсы жеке күрескен болуы мүмкін. Біріккен мұсылман әскерлері ақырында Ғурға қарсы жеңіске жетті. Говинда шегінуге мәжбүр болды, ал Силхет мұсылмандардың бақылауына көшті. Дәстүр бойынша, Шах Чашни Пир Силхеттегі топырақты Жалалдың аналық ағасы берген топырақпен салыстырып, олардың бірдей екенін анықтады. Содан кейін Жалал және оның ізбасарлары шайқастан кейін Силхетке қоныстанды. Ол Силхеттің солтүстік-шығысындағы Камарупа таулары арқылы бір айлық сапармен онымен кездесуге келді. Ибн Баттута Хабунг арқылы Силхетке бара жатқанда, Жалалдың бірнеше шәкірттері оның сапарына көмектесу үшін күндер бұрын күтіп алды. 1345 жылғы кездесуде Ибн Баттута Шах Жалалдың бойы биік, арық, терісі ақ болғанын, мешіттің жанындағы үңгірде тұрғанын, оның жалғыз құнды нәрсесі - сүт, май және йогурт алу үшін ұстаған ешкі болғанын айтты. Ол Шах Жалалдың серіктерінің шетелдіктер екенін және олардың күш-қуаты мен батылдығымен танымал екенін байқады. Сондай-ақ, көптеген адамдар Жалалға басқару үшін келетінін айтты. Ибн Баттута мен Шах Жалалдың кездесуі оның араб тіліндегі саяхатнамасында "Рила" (Саяхат) деп сипатталған. Бүгінгі күнге дейін Йеменнің Хадрамаут айманында Жалалдың есімі халық аузында сақталып келеді. Оның қайтыс болған күні туралы пікірлер әртүрлі, бірақ Ибн Баттута оның Зұл Қаданың 20-сы күні 746 жылы (15 наурыз 1346 ж.) қайтыс болғанын хабарлайды. Ол Силхеттегі дарғасында (мазарында) жерленген, ол қазір Дарға Махалла деп аталатын ауданда орналасқан. Оның ұрпақтары бар ма, жоқ па, бұл мәселе даулы. Ол өзінің ең жақын серігі Хажи Мұхаммед Юсуфты дарғасының хадимі (қорғаушысы) етіп тағайындады және Юсуфтың ұрпақтары, Сареқаум әулеті, осы қызметті осы күнге дейін жалғастырып келеді. Ол жерде мәңгілік жан, Алланың сүйікті әулиесі, Хазрат Шах Жалал жатыр. Оның қасиетті орны Силхетте және Бангладеште танымал, оған күн сайын жүздеген мұсылман және индуист зияратшылар келеді. Бипин Чандра Палдың айтуынша, садхулар Шах Жалалдың Махадеваның жанындағы бейнесі екеніне сенеді. Ол төрт серігінің қасына жерленген. Йеменнің бұрынғы ханзадасы, Шахзада Шейх Әли оның оңтүстігінде, Хажи Юсуф шығысында, ал Хажи Халил мен Хажи Дария батысында жатыр. Силхеттегі ең үлкен мешіт Дарғада салынған (сонымен қатар Бангладештегі ең үлкен мешіттердің бірі).

Jalal's maternal uncle, Syed Ahmad Kabir, gave him a handful of soil and asked him to travel to the Indian subcontinent. He instructed him to choose to settle and spread Dawah in any place in India where the soil exactly matches that which he gave him in smell and colour. Shah Jalal journeyed eastward from Makkah and met many great scholars and Sufi mystics. Driven off by the Mongol invasion of Baghdad, they continued journeying to the east. Jalal reached Uch in the Punjab, where he and many of his companions were initiated into the Sufi order of Suhrawardiyya. Jalal was joined by many other disciples throughout his journey. He passed through Delhi where he was made a guest of the Sufi saint Nizamuddin Auliya. Nizamuddin offered him a gift of two rare pigeons which would later be called Jalali Kobutor (Pigeons of Jalal). It is said that these pigeons continue to breed and its descendants remain around Jalal's dargah. Govinda, in a fury for what he saw as sacrilege, had the newborn killed as well as having Burhanuddin's right hand cut off. When word of this reached Sultan Firoz Shah, an army commanded by his nephew, Sikandar Khan and later his Sipah Salar (Commander in chief) Syed Nasiruddin, was sent against Gour. Three successive strikes were attempted, all ending in failure due to the Bengali armies inexperience in the foreign terrain as well as Govinda's superior military strategy. Jalal may have been summoned by Firoz Shah for aid after the initial failed attacks against Gour Govinda. Alternatively, he may already have been present in Sylhet, fighting against the Hindu king independently prior to being approached by the Sultan. The combined Muslim forces ultimately claimed victory against Gour. Govinda was forced to retreat and Sylhet was brought under Muslim control. According to tradition, Shah Chashni Pir at this point compared the soil in Sylhet with that which was previously given to Jalal by his uncle, finding them to be identical. In any case, following the battle, Jalal and his followers settled in Sylhet. made a one month journey through the mountains of Kamarupa, north east of Sylhet, to meet him. On his way to Sylhet via Habung, Ibn Battuta was greeted by several of Jalal's disciples who had come to assist him on his journey many days before he had arrived. At the meeting in 1345, Ibn Battuta noted that Shah Jalal was tall and lean, fair in complexion and lived by the mosque in a cave, where his only item of value was a goat he kept for milk, butter, and yogurt. He observed that the companions of the Shah Jalal were foreign and known for their strength and bravery. He also mentions that many people would visit Jalal to seek guidance. The meeting between Ibn Battuta and Shah Jalal is described in his Arabic travelogue, Rihla (The Journey). Even today in Hadramaut, Yemen, Jalal's name is established in folklore. The exact date of his death is debated, but he is reported by Ibn Battuta to have died on 20 Dhul Qa'dah 746 AH (15 March 1346 CE). He was buried in Sylhet in his dargah (tomb), which is located in a neighbourhood now known as Dargah Mahalla. Whether or not he has descendants is debated. He appointed his closest companion, Haji Muhammad Yusuf to be the khadim (guardian) of his dargah and Yusuf's descendants, the Sareqaum family, continue to have this role. Where he lies, a soul eternal,The much loved awliya of Allah, Hazrat Shah Jalal. His shrine is famous in Sylhet and throughout Bangladesh, with hundreds of both Muslim and Hindu devotees visiting daily. According to Bipin Chandra Pal, the Sadhus believe that Shah Jalal was an incarnation of Mahadeva. He is buried next to four of his companions. The ex Prince of Yemen, Shahzada Sheikh Ali to his south, Haji Yusuf to his east and Haji Khalil and Haji Dariya both to his west. The largest mosque in Sylhet was built at the Dargah (also one of the largest in Bangladesh).