Кіріспе

Майланған нан, неміс тағамдарының бірі. Неміс тағамдарында Butterbrot (әдеби мағынасы: майлы нан = май жағылған нан) – үстіне май жағылған нанның бір кесегі. Егер ірімшік, жамақ немесе түскі асқа арналған ет сияқты қосымша ингредиенттер қосылса да, ол май жағылған наннан басталатындықтан, бұл әлі де Butterbrot деп есептеледі. Неміс тіліндегі ресми және әдеттегі тілдегі сөздер мен майлы нанның түрлі диалектілері (ірімшік, шұжық сияқты қосымшасы бар белегтеген наннан өзгеше), жай ғана Brot ("нан"), Butterstulle, Stulle, Schnitte (бәрі де Төменгі неміс/Берлин диалектісі), Botteramm (Кельн диалектісі, қараңыз голланд тіліндегі boterham), Bütterken (Төменгі Рейн диалектісі), Bemme (Жоғарғы Саксон немісі) немесе Knifte (Руртөңірі диалектісі). Басқа тағамдармен ауыстырылса да, Германияда ол әлі де кең таралған негізгі тағам болып табылады. 1999 жылдан бері қыркүйек айының соңғы жұмасы Германияның ауыл шаруашылығы өнімдерін таңдау ұйымымен Неміс майлы нан күні ретінде жарияланды. Орыс тілі жаңа неміс тілінен (Butterbrot) "бутерброд" ([[wikt:бутерброд]]) терминін қабылдады, бұл мүмкін 18 ғасырда, Петр I патшаның тұсында болған. Қазіргі орыс тілінде бұл термин нанның үстіндегі ингредиентке қарамастан, жалпы мағынаға ие. Орыс тілінен "бутерброд" термині әзербайжан, белорус, грузин, қазақ, украин және литва тілдеріне ауыстырылды.

Сэндвичпен салыстыру

Butterbrot – бұл әдетте бір кесінді нан және сары май немесе маргариннің үстіне бір ингредиент. Таңертеңгі тамақта бұл ингредиент көбінесе тәтті болады, мысалы, мармелад, джем, бал, шоколадты жағу, фундук жағу немесе сирек кездесетін жержаңғақ майы. Кешкі асқа немесе таңғы асқа, сондай-ақ таңғы ас ретінде Butterbrot дәмді нәрсемен желеді, әдетте үлкен кесінді суық ет немесе ірімшік, немесе кесілген неміс шұжығы (Wurst), немесе сан алуан кремді ірімшіктердің бірі, тіпті толыққанды шницель немесе жартылай майдаланған ет котлеті, немесе қайнатылған жұмыртқа кесінділері немесе жұмыртқа салаты, немесе басқа да жағылатын кремді салаттар, немесе ысталған лосось, немесе әртүрлі дәмді жағулар, мысалы, бауыр шұжығы, сондай-ақ вегетариандық жағулардың кең ауқымы. Сақтауға арналған Butterbrot-ты оңай ұстау үшін бүктеуге болады, сондықтан ол сэндвичке ұқсайды. Австрияда Butterbrot тек сары май жағылған нан кесіндісін білдіреді. Егер үстіне қосымша нәрсе қосылса, ол қосылған ингредиенттің атымен аталады (мысалы, Käsebrot – «ірімді нан», Wurstbrot – «шұжықты нан»). Британдық сэндвич пен неміс тілінде сөйлейтін елдердің Butterbrot-ы кейбір жағынан ерекшеленеді: Butterbrot әдетте неміс тілінде сөйлейтін елдердің дәстүрлі нан түрлерінен жасалады, олар ағылшын сэндвич кесінділеріне қарағанда әлдеқайда тығыз және дәмді, сонымен қатар хрустящая қабыққа ие. Бір танымал түрі – Vollkornbrot (толық дәнді нан), ол ашытқы ретінде қышқыл ашытқыны қолданудың арқасында ащы, толыққанды дәмге ие, және көбінесе қарабидай құрамында болады, бірақ бидай ұнынан жасалған нан көбінесе ең көп таралған түрі. Vollkornbrot дәм, пішін, түс және т.б. бойынша ондаған түрлері бар. Дегенмен, немістер ақ немесе аралас нанның көптеген түрлерін біледі, багет немесе чабатта өте кең таралған, олар кез келген супермаркетте сатылады, және көптеген қазіргі неміс отбасылары таңғы асқа тостпен тамақтанады, өйткені ол арзан және жылдам. Тағы бір өте танымал нан түрі – Brötchen (кішкентай нан), олардың сансыз түрлері бар, кез келген пішінде, мөлшерде және кез келген ұннан жасалған. Бәлкім, одан да маңыздысы – Butterbrot-тың үстіне не желетінін немесе сэндвичте не болатындығын анықтау. Алайда, Butterbrot көбінесе сэндвич сияқты кеңейтілмейді. Бір кесінді ірімшік және бір немесе (жұқа кесілген болса) екі кесінді суық ет көбінесе жеткілікті деп саналады; салат, помидор, тұршы, пияз, горчица, майонез және т.б. қосу тек жеке талғамға байланысты болады. Сондай-ақ, нан мен «қосымшасының» арақатынасы салыстырмалы түрде тұрақты, Butterbrot үшін қалың, әсем сэндвич толтыруларына теңдес нәрсе жоқ. Неміс тілінде сөйлейтіндер неміс стиліндегі Butterbrot пен британ стиліндегі сэндвичті ағылшын тіліндегі «sandwich» сөзін соңғысы үшін қолдану арқылы ажыратады.

Қазіргі қолданысы

Неміс тілді елдерде соңғы 40 жылда Butterbrot-ты біртіндеп мюсли, таңғы асқа арналған дәнді дақылдар немесе тосттар алмастырып, күндізгі уақытта нан өнімдерін алып жүру салты қалыптасты. Дегенмен, ол көптеген немістер үшін әлі де күнделікті тағам болып табылады. Сонымен қатар, ол кешкі уақытта да танымал. Бұл тағамды жаяу саяхаттарда да жиі жейді. Германияның көптеген аймақтарында Butterbrot мектепте немесе жұмыста екінші таңғы ас ретінде кең таралған, фастфудтан гөрі әлдеқайда көп қолданылады. Әр жылдың қыркүйек айында Германияның ауыл шаруашылығын орталық маркетингтік қоғамы (CMA, қазір жойылған ауыл шаруашылығы лобби тобы) "неміс Butterbrot күнін" жариялап тұратын. 2006 жылы 8-ші Butterbrot күнінің ұраны "Рахатты қайтадан сезіну" болды. Бұл мереке Германияда көпшілікке аса танымал емес, көптеген "күндердің" бірі болды. Ресей, Украина, Беларусь және бұрынғы Кеңес Одағының басқа да республикаларында "бутерброд" сөзінің қолданылуы төмендеген жоқ. Ол әдетте "сэндвичтен" ажыратылады. Орыс тілінде "сэндвич" термині кеңінен қолданылмаған, ол бутербродқа қарағанда аз уақыттан бері қолданылып келеді. Көбінесе, екі тілім нанның арасына салынған ингредиенттерді білдіретін "сэндвич" сөзі Runglish-тен алынған, ал "сэндвич" сөзінің өзі Runglish-те "екі жалпақ Y-дің арасындағы жалпақ X" идеясын білдіреді (мысалы, "сэндвич панель"). Дегенмен, ашық сэндвич орыс тілінде "бутерброд" деп аталады.

Қалалық аңыздар

Майлы тоқаш әрқашан майланған жағымен еденге (әсіресе кілемге) түседі дейді; Мёрфи заңының бір мысалы. Бұған жиі берілетін түсіндірме – нанның үстіңгі жағы, әдетте, астыңғы жағынан ауыр болады, әсіресе нанға май сияқты қосымша нәрселер қосылғанда. Тағы бір себеп – үстелдердің стандартты биіктігімен байланысты. Бұл мәселе «Die Sendung mit der Maus» неміс балалар сериалы және «Quarks & Co» ғылыми неміс телешоуы сияқты түрлі көздерде зерттелген. Көбінесе майлы тоқашты мысықтың арқасына байлап тастаса не болады деген әзіл айтылады, бұл «мысық әрқашан аяғына түседі» деген қағида сақталады ма, әлде майлы тоқаш «күштірек» болып, мысықтың арқасына түсіреді ме деп ойластырады. Кейде әзілде мысық екі талапты бірдей орындауға шамасы келмейтін болғандықтан, levitate (аспанда қалқып) қалады делінеді.