Кіріспе

Самбір (Самбір, Самбор, ) – Украинаның Львов облысы Самбір ауданындағы қала. Ол Самбір ауданының (аудан) әкімшілік орталығы болып табылады және Польшамен шекараға жақын орналасқан. Самбір Украинаның Самбір қалалық кеңесінің (hromada) әкімшілік орталығы болып табылады. Халық саны:

Орналасқан жері

Самбір Днестр өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қала маңызды жол торабында тұр. Бұл қазіргі Украинаның мәдени, өнеркәсіптік және туристік орталығы. Львов облысындағы бесінші ірі қала. Облыстық орталыққа теміржолмен 78 миль, автомобиль жолымен 76 км қашықтықта. Қаланың оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа дейінгі ұзындығы 10,5 км, ал солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа дейінгі ұзындығы 4,5 км. Ауданы 24 км². Орталық теңіз деңгейінен 305,96 м биіктікте орналасқан. Қала Шығыс және Батыс Еуропаны, Солтүстік және Оңтүстік арасындағы маңызды байланыс жолы болып табылады. Самбір арқылы электрленген теміржолдар, магистральдық құбырлар және электр желілері өтеді.

Климат

Самбірдегі орташа жылдық температура белгілі бір шекте. Самборда қыс салыстырмалы түрде жұмсақ, ерулер жиі болады, кейде қар жамылғысы болмайды (қысқы жауын-шашынның жылдық ең аз мөлшері кездеседі, бірақ олар көбінесе жаңбыр және қар түрінде болады). Көктем ұзаққа созылады, кейде тым ұзақ, желді, салқын және ылғалды. Жаз жылы, ыстық, сәл ылғалды және жаңбырлы. Күз жылы, күннөлді және құрғақ (әдетте қараша айының басына дейін жалғасады). Ең суық айдың (қаңтардың) орташа температурасы 4 °C (25 °F), ал шілде айының орташа температурасы 28 °C (82 °F). 2013-2014 жылдардағы қыс тым жылы болды. Желтоқсан айының орташа температурасы 1 °C (34 °F) құрады, ең төменгі температура -7 °C (19 °F), ал ең жоғары температура 9 °C (48 °F) болды. Бұл ай бойы қар жамылғысы байқалды.

Тарих

Самбир және Старый Самбир қалаларының тарихы, екеуі де Днестр өзені бойындағы Львов облысындағы Галичинада (Украинаның бір бөлігі) орналасқан, қазіргі уақытта Старый Самбир ("Ескі Самбир") деп аталатын жерде басталады. Бұл қала 12 ғасырда негірленді және Киев Русі Рутениясының Галич княздығының маңызды орталығы болды. 13 ғасырда, 1241 жылы татарлар оны өртеп жойды. Старый Самбир халқының бір бөлігі, әсіресе тоқымашылар, ескі қаладан шамамен он екі шақырым қашықтықтағы Погонич деген ауылға көшіп барды. Ол ескі Самбордан ажырату үшін Новый Самбир (Жаңа Самбор) деп аталды. Соңғысы Старый Самбир, немесе ескі қала деп аталды. Погонич ауылы алғаш рет Рус билігі астында болды, 1124 жылдан бастап Галич княздігі (немесе Галич Русі княздігі). Самбир қаласы 1254 жылдан бастап Галисия Корольдігінің (Волынь) (немесе Русь Корольдігінің (лат. Regnum Russiæ / Rusie)) және Галисия-Волынь жылнамасында айтылған. 1349 жылы Русь Корольдігінің соңғы билеушісі Юрий II Болеслав (Юрий II Болеслав Трайденович) қайтыс болғаннан кейін Польша Корольдігінің бөлігі болды, кейіннен Русь воеводтығының бөлігі болды (лат. Palatinatus Russiae, польша: Województwo ruskie, украин: Руське воєводство, romanized: Ruske voievodstvo, сондай-ақ [Польша-Литва достастығында] (Польша Корольдігі және Литва Ұлы Герцогтығы) Русь воеводтығы деп те аталады). Самбирдің болашақ қаласының негізін 1390 жылы поляк патшасы Владислав II Ягилоның (1396–1434) әскери жорықтарындағы серігі және кеңесшісі Мельштындық Спитек салды. Патша өзінің адал серігіне әскери қызметі үшін Добромылдан Стрийге дейінгі жерлерді сыйлады. Спитек (сондай-ақ Спытко), Погоничтің маңыздылығын бағалап, 13 желтоқсан 1390 күні Ландшуттан Генрих Вуджға (Мухтар) жолданған құжатты қалдырды, оған Погоничте Новый Самбор деп аталатын қала құруға рұқсат берді, оған Магдебург құқықтарын берді. Погонич ауылының қашан негірленгенін нақты анықтау мүмкін емес, өйткені тарихи дереккөздер жеткіліксіз. Бұл қала Днестр мен оның саласы Млиновканың маңындағы маңызды сауда және стратегиялық жолдар тоғысында болғандықтан, қамал мен қорғаныс орталығы ретінде қызмет еткен деп болжауға болады. Погонич ауылының қала мәртебесіне көтеріліп, оның атауы Нови Самбор деп өзгертілгеніне қарамастан, ресми құжаттарда 1450 жылға дейін қаланың екі аты бар екенін көреміз: Самбор немесе Нови Самбор, бұрынғы Погонич. Самбир екі параллель өзеннің аралығында орналасқан, бір-бірінен бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан – бір жағында Днестр, екінші жағында Стрывяз, олар Самбирден кейін Долубова маңындағы жерде бірігеді. Тарихи дәуірге дейінгі кезеңде Днестр Самбордан шамамен үш шақырым қашықтықта Млиновка деп аталатын ерекше саласын құрды, ол Днестрден толық бөлініп, Стрывонц өзеніне құяды. Днестр мен Млиновка Самборға ерекше сұлулық сыйлайды. Қалалық құқықтарды беру қалаға адамдардың көптеп келуіне әкелді – поляктар, русиндер, немістер және еврейлер. Қала негірленгеннен бастап Спытко оның дамуын қадағалап, оған көптеген құқықтар берді. 1394 жылдың қаңтар айында патша Владислав Ягило Спытконың өтініші бойынша қала тұрғындарын түрлі салықтар төлеуден босатты. Алайда Самбор қаласы оның қаланың игілігі үшін жасаған әрекеттерінен көпке дейін пайда көрмеді. 1399 жылы Спытко татарларға қарсы соғысқа қатысып, 1399 жылдың 12 тамызында Ворскла өзені маңында қаза тапты. Ол қайтыс болғаннан кейін Самбор иеліктері әйелі Эльзбиета Мельштынскаға өтті. Ерте заманда Самбир сауда-саттықтың дамуына қолайлы жағдай жасады, өйткені ол маңызды сауда жолында орналасқан, онда Сан өзені арқылы Балтық теңізі мен Днестр өзені арқылы Қара теңіз байланысқан. Днестр өзені Қара теңізге жақын Акерманға апаратын табиғи су жолы ретінде маңызды рөл атқарды. Сол жерден грек саудагерлері өнімдерін алып, Скифияға дейін жетті. Самбир арқылы маңызды құрғақ жол да Венгрияға апаратын, ал осы жолмен Польша шекарасына ағаш, тұз, ірі қара мал, түлкі мен аю терісі, бал және Венгриядан, әсіресе шарап сияқты тауарлар әкелінді. Самбир саудагерлері мажар саудагерлерінен шарап, жылқы, былғары, мата және түрлі жемістер сатып алатын. Самбирден Львовқа Рудки мен Комарно арқылы жол да бар еді, ол оны шығыстан тауарлар әкелетін сауда орталығымен байланыстырып, Самборды маңызды сауда түйініне айналдырды. Самбир бірнеше рет қайтадан салынды. 1498 жылы Польшаға түрік пен татарлар шабуыл жасағанда, ол толығымен өртеп жіберілді. Ал қала халқы осы апаттан құтылмас бұрын, 1515 жылы татарлардың басып кіруімен қатерлі болды. XVI ғасырда өртеніп кеткен ағаш үйлердің қираған жерінде жаңа Самбор құрылды. 1530 жылы қалаға жасалған барлық шабуылдарды және шабуылдарды ескере отырып, Староста (аудан әкімі) Кшиштоф Одроваз Шидловский оны қалың қабырғамен және терең ормен қоршады, осылайша оны қорғауға мүмкіндік берді. Екі жүз елу жыл бойы Самбор, осылай қоршалған, тарылып, табиғи түрде кеңейе алмай, дамымай, тар көшелермен шектелді. Қала 1772 жылы Австрияның басып алуының алғашқы жылдарына дейін шектеулі шекарада тоңды (Польшаның бөлінуі қараңыз). Қала қабырғалары, қақпалары мен мұнаралары қала басшыларының үлкен қызығушылығын тудырды, олар оларды қорғау үшін қала халқына ауыр салықтар салды. Сонымен қатар, қаланың он бір қолөнершілер цехы қабырғаның белгілі бір бөлігін қорғау және күзетуді өз үстіне алуға міндетті болды, сондай-ақ өз қаражатында қару-жарақпен қамтамасыз етуге міндетті болды. Нарық алаңының ортасында сағат мұнарасы бар Ратуш (Қала әкімдігі) тұрды. Бұл ғимарат, қайта салынған қаладағы ең маңыздысы, 1637 жылы Самбордың көп бөлігін жойған өртте толығымен қирады. Жаңа Ратуш тек 1668 жылы аяқталды, содан кейін, алғаш рет, мұнараның үстінде қаланың эмблемасы – жұдырыққа тиген жебесі бар бұғы суреті жағылды.

Патша сарайы

Қорғаныс тұрғысынан екінші маңызды орынды қала қабырғасының сыртында, Блих маңында орналасқан патша сарайы иеленді. Алғашында ол ағаштан салынған және 1498 жылы өртеніп кеткен. 1530 жылы Староста Шидловский оны Днестр маңында қайта салғанда, ол оны қамал ретінде, су қоршауларымен және олардың артындағы топырақ қабырғаларымен құрды. Старостаның резиденциясы болған патша сарайында 1569 жылы алпыс бес қызметкерден басқа, жаяу әскер мен атты әскерден құралған гарнизон да болды. Бұл әскер сарайды қорғау ғана емес, сонымен қатар Самбор және айналасындағы бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау үшін де мақсатталған. Бұдан өзге, ол Венгриядан еніп, маңайда үрей тудыратын қарақшылар тобын тоқтатуға да қажеттілік туғызды. Самбордың патша сарайы Польшаның дерлік барлық патшаларын және мемлекет басшыларын қабылдады; онда қаланың көрнекті тұлғаларының қатысуымен көптеген сәнді қабылдаулар өтті.

Богородицаның туылған жері шіркеуі

Самбірдегі Құдай ананың тууы шіркеуі 1570-ші жылдардың соңында Самбір қаласында (Польша-Литва одақтастығында) ағаштан салынған, оны русиндер (русини), Польша патшайымы және Литваның Ұлы герцогинясы Бона тапсырған. Бұл шешім Самбір қауымының көп дінді ортасында наразылық пен шағымдарға орын берді. Дегенмен, "дау Раббының қалауымен шешілді" делінеді. Түрмеде өлтірілгендердің денелері табылғаннан кейін антисемиттік қырғын басталды. Украиналық милиция 50 еврейді өлтірді. 1942 жылдың наурыз айында қалада ашық гетто құрылды. Мамыр айында геттода шамамен 6500 еврей болды, себебі көптеген еврейлер неміс оккупациясы басталар алдында қашып үлкерді. 1942 жылдың тамыз және қазан айлары аралығында ауылда төрт еврейлік акция өтті. Бірінші акция 1942 жылдың 4 тамызында болды. Стадионда неміс жандармериясы, украин полициясы және қауіпсіздік полициясының тобы іріктеу жүргізді. 150 еврей өлтірілді. 6 тамызда бұл еврейлер Львовқа жеткізілді. Тағы да еврейлер лагерьге әкелінді. Үш күнге созылған бұл акция барысында 4000 еврей атылды. Екінші акция 1942 жылдың 25-26 қыркүйегінде өтті. Еврей кеңесі 300 еврейді таңдап алды, олар Раливка орманды жерінде, сондай-ақ Радловиче деп те аталатын жерде атып өлтірілді. 1942 жылдың 17-18 және 22 қазанда үшінші, содан кейін төртінші акцияны неміс жандармериясы, Schutzpolizei және украин полициясы жүзеге асырды. Еврейлер түрмеден және жақын ауылдардан жиналды. Үшінші акция кезінде 1000 еврей Бельзек қырып тастау лагеріне, ал төртінші акция кезінде 460 еврей Бельзекке жіберілді. 1942 жылдың тамызынан қазан айына дейін өткен төрт акция барысында Самбірден Бельзекке 5000 еврей жіберілді. 1942 жылдың желтоқсан айында ашық гетто жабық геттоға айналды. 1943 жылдың ақпан және маусым айлары аралығында геттода бірнеше акциялар өтті. Бірінші акция кезінде, 1943 жылдың 13 ақпанында, Раливка орманды жерінде 500 еврей атылды. 1943 жылдың 14 сәуірінде екінші акция өтті, оның барысында 1200 еврей таңдалып алынып, 900-і зиратта атып өлтірілді. 1943 жылдың 20-22 мамырында үшінші гетто акциясы өтті және бірнеше жүз "жұмысқа жарамсыз" еврейлер Раливка орманды жерінде атып өлтірілді. Геттоның таратылуы 1943 жылдың 5 маусымында болды, және Раливка орманды жерінде 1000 еврей атылды. Шамамен 160 еврей аман қалды, олардың көпшілігін жергілікті шаруалар, поляктар мен украиндар жасырып қалды.

Тәуелсіз Украина

2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Самбир облыстық маңызы бар қала ретінде тіркелді және Самбир ауданының әкімшілік орталығы болды, бірақ ол аудан құрамына кірмеді. 2020 жылдың шілдесінде Украинаның әкімшілік реформасы аясында Львов облысының аудандарының саны жетіге дейін азайтылып, Самбир қаласы Самбир ауданына біріктірілді. Бүгінде қалада Украина Қарулы Күштерінің Радиологиялық, химиялық және биологиялық қорғаныс 704-ші бөлек полкі орналасқан.

Уақыт белдеуі

Самбірде және Украинаның барлық аймақтарында бір уақыт белдеуі қолданылады: ресми Киев уақыты. Жыл сайын наурыз айының соңғы жексенбісінде сағат 3:00-де жазғы уақытқа көшіріледі, ол 1 сағатқа алға жылжытылады, ал қазан айының соңғы жексенбісінде сағат 4:00-де 1 сағатқа артқа жылжытылады.