Кіріспе
Уэльстегі Денбиг қаласындағы қираған қамал мен бекіністер
Денбиг қамалы мен қала қабырғалары (DENbee; Castell Dinbych a waliau tref) 1282 жылы Англияның Эдуард I Уэльсті жаулап алғаннан кейін Денбиг иелігін бақылау үшін салынған. Жерлер Линкольн графы Генри де Лейсиге берілді, ол Англиядан келген иммигранттармен қоныстандырылған, мықты қамалмен қорғалған және аң аулау үшін елендер саябақтарымен қоршалған жаңа қабырғалы қала салуға кірісті. 1294 жылы Уэльстер Мадог ап Льюэллин көтерілісі кезінде қаланы уақытша басып алған кезде құрылыс аяқталмаған. Қорғауды күшейту жалғасты, бірақ 1311 жылы Генрих қайтыс болған кезде қамал толыққанды аяқталмады. XIV ғасырдың бірінші жартысында қамал Мортимерлер отбасының бақылауына кірмес бұрын әртүрлі иелер арасында ауысты. Осы уақыт аралығында қабырғалы қалада тұру қиын болып шықты, сондықтан қорғаныстан тыс жаңа, әлдеқайда үлкен елді мекен пайда болды. 1400 жылы Глиндюр көтерілісі кезінде қабырғалы қалаға шабуыл жасалды, бірақ қамал бүлік кезінде қауіпсіз болды. Розалар соғысы кезінде Денбигке Ланкастер әскерлері шабуыл жасады; қабырғалы қала шабуылға ұшырап, өртенді. Содан кейін ескі қала тұрғындарымен көбінесе тасталып, қабырғалы аймақ қамалдың қорғанысын кеңейтуге айналды. Бірінші ағылшын азаматтық соғысы кезінде Денбигті 1646 жылдың қазан айында парламенттік күштер басып алғанға дейін роялистер ұстады. 1659 жылы қала роялист әскерлерімен қайта басып алынды, содан кейін генерал Джордж Монк оны қиратуға бұйрық берді, қабырғалар мен мұнаралардың бір бөлігі бұзылды. Жылдар өте келе бұл жердің жағдайы нашарлап, ескі қабырғалы қала дерлік тоқтап қалды. XIX ғасырдың ортасында қала қираған ғимараттарды басқару және қалпына келтіру үшін комитет құрды. 1914 жылы Құрылыс басқармасы бекіністерге жауапкершілікті алды, ал кейіннен бұл орын Уэльстің Cadw мұра агенттігінің бақылауына өтті. Денбиг қамалының басты кіреберісін құрайтын үш сегізбұрышты мұнарадан тұратын үшбұрышты құрылым, тарихшы Джон Гудоллдың пікірінше, "он үшінші ғасырдың ең күрделі сәулеттік қақпасы" болып есептеледі. Оның қалған қабырғаларын сегіз қабырғалық мұнаралар қорғайды, олар барбикандармен және қорғаныс террасалары мен қабырғаларының мантильдерімен күшейтілген. Қала қабырғалары шамамен 1100 метрге (3600 фут) созылып, ескі қаланың айналасын қоршап тұр, олар көбінесе сақталған. Қала қабырғаларын бір кезде төрт мұнара мен екі қақпа үйі қорғаған, бірақ қақпа үйлерінің тек біреуі ғана сақталған. Қала мен қамалдың қақпа үйлері әсем таспен салынған, бұл патшалық билікті және азаматтық мақтанышты көрсетеді.
13 ғасыр
Денбиг қамалы бастапқыда Перфддвалдтың Уэльс мұрасы болған жерде салынған. Мұралық Денбиг Морындағы мал шаруашылығы жерлерін бақылап, Уэльс князьдеріне патшалық резиденция, иллис, құрады. 1277 жылы Уэльстің ханзадасы Даффид ап Груффудқа ағылшын королі Эдуард I Перфедвальдты берді, ол сол кезде ағасы Лливелинге қарсы күресте Даффидпен одақтасты. Даффид қаланы қайтадан салып, үлкен қамал құрды. Ол қандай нысанда немесе қазіргі қамалдың қай жерінде орналасқаны белгісіз, бірақ оған нан пісіретін үй, майхана, шіркеу және зал кірді және ол Даффидтің негізгі бекінісі болды. 1282 жылы Даффид пен Лливелин патшаға қарсы көтерілді. Патша Динбихтің айналасындағы ауданды басқару үшін жаңа иелік құрды, оны Денбих деп атады және осы жерлерді Линкольн графы Генри де Лейсиге берді. Эдуард Сноудонияға жалғасты, Генри Денбигте жұмысты жалғастырды, жергілікті жұмысшыларды және мүмкін Генридің Англиядағы меншіктерінен әкелінген адамдарды пайдаланды. Қамалдың батыс және оңтүстік жақтары мен жаңа қала қабырғалары құрылыс топтарын қорғау үшін бірінші болып салынған және 1285 жылы Генрих жаңа қалаға алғашқы жарғысын берді. Қалған қорғаныстар бірнеше жыл бойы жасалды. Қамал мен қала де Лейсидің бақылауында болған кең пейзаждың бір бөлігін құрады, оның ішінде жақын маңдағы хан сарайы, көгершін, қора және балық тоғандары бар, олардың барлығы сол кезеңдегі иеліктің маңызды белгілері болды. Ол сондай-ақ Англиядан келген бұғылармен қамтылған қамал айналасында үш саябақ құрды. Қала тұрғындары ағылшындықтар болды, олардың көбісі Генридің солтүстік Англиядағы иеліктерінен шыққан және аймақтағы ауыл жерлерінің үлкен аумақтарын иеленген ағылшын отаршылдарымен күшейтілген. Жаңа қоныстың алғашқы күндерінен бастап; тұрғындары ішкі қаладағы шектеулі орын мен нашар сумен қамтамасыз етудің әсерінен төбеден төменгі тегіс жерге қабырғалардан тыс тарай бастады. Бұл Уэльстегі басқа қоршалған қалалардың тәжірибесімен салыстырғанда ерекше болды және елу жыл ішінде сыртқы вилла меркаториясы айналасын жауып кетті. Денбиг қамалының құрылыс жұмыстары 1294 жылдың қыркүйегінде, Мадог ап Лливеллин бастаған Уэльс көтерілісі басталғанда, аяқталмаған еді. Қамалды Генридің оны босатуға күш салғандарына қарамастан, Уэльстің әскерлері басып алды және қамал желтоқсанға дейін қайта алынбады. Қамал қорғанысы жетілдіріле берді, бірақ ол толықтай аяқталмаған, мүмкін, өйткені жоба Генридің үлкен ұлының қалада болған апаттан қайтыс болуымен бұзылған. Элис Ланкастер графы Томастың әйелі болды, ал қамал 1322 жылы Томас сатқындық үшін өлім жазасына кесілгенге дейін дамытылуда болды. Келесі жылдар саяси тұрақсыз болды және қамал бірнеше, қысқа өмір сүретін, иелері Хью Деспенсер, Винчестер графы және содан кейін Роджер Мортимер, Март графы арасында Уильям Монтегюмен бір кезең бойы өткізілді. Осы кезеңде қала және қала қабырғалары бойынша жұмыстар жалғасты. Пемброк графы және Ланкастердің жақтасы Жаспер Тюдорды Генрих VI 1457 жылы қамалдың констеблі деп жариялады, бірақ қамал йорктер қолында қалды. Ланкастерлердің Людфорд көпірінің шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Джаспер гарнизонды берілуге мәжбүрлей алды және ақыр соңында 1460 жылы қамалға ие болды. Соғыс содан кейін йоркистердің пайдасына бұрылды және Роджер Пулстонның басшылығымен бірнеше ай бойы қамалдың жаңа гарнизоны ұсталып тұрса да, оны 1461 жылдың соңында сэр Ричард Герберт қайтарып алды. Нью-Йорк режимі 1467 жылы Денбигтің констеблі және стюарды болды. Жаспер 1468 жылы Денбигке оралды және қаланы ала алмағанымен, қабырғалы қаланың ішкі бөлігін өртеп жіберді. XVI ғасырдың аяғында ішкі аймақ негізінен тасталып кетті, ол қамалдың сыртқы қорғанысының бір бөлігі болды, ал қала қабырғасындағы Бурджесс қақпасы қала түрмесі болды. 1586 жылы антиквар Уильям Камден "ескі қала қазір бос қалды" деп байқаған. 1530 жылы қамалдың көп бөлігі құлдырап кетті, бірақ алты жылдан кейін қамал Денбигширдің жаңа округіне әкімшілік ету орталығы болды, үлкен қақпа үйі мен жақын маңдағы мұнаралар соттың ғимараты, түрме және оған байланысты ғимараттар ретінде пайдаланылды. 1561 жылы қамалдың қалған бөлігі қирап қалды. 1584 жылы 15 қазанда Гвинді өлтіргеннен кейін оның басы мен бір бөлмесі Денбиг қамалына тіктелген. Қалған үш тоқсан да осыған ұқсас Врексем, Рутин және Холт қалаларында көрсетілген. 1970 жылы 25 қазанда Рим папасы Пауыл VI Англия мен Уэльстің қырық шейітінің бірі ретінде Римде қасиетті Ричард Гвинді канонизациялады. Англиядағы Католик шіркеуі Гвинді 4 мамырда Англия және Уэльс реформациясының 284 қасиетті және мақұлданған шейіттерімен бірге тойлайды. Уэльстегі Католик шіркеуі оны 25 қазанда алты Уэльс шейітінің мерекесінде тойлайды: дін қызметкерлері Филип Эванс және Джон Ллойд, Джон Джонс, Давид Льюис, Джон Робертс, діншіл Ричард Гвин және олардың серіктері. Өзінің билігі кезінде Дадли қабырғалы қалада үлкен Англикан шіркеуін салды, мүмкін, оны кафедралық шіркеуге айналдыруды көздеген және қамалға шағын жөндеулер жасады, бірақ 1588 жылы қайтыс болғанға дейін басқа жұмыстар аяқталмады.
The building work on Denbigh Castle had not been completed by September 1294, when a Welsh revolt broke out, led by Madog ap Llywelyn. The castle was taken by Welsh forces, despite efforts by Henry to relieve it and the fortification was not recaptured until December. The castle's defences continued to be improved, although it was not completely finished, possibly because the project was disrupted by the death of Henry's eldest son in an accident at the castle. Alice was the wife of Thomas, the Earl of Lancaster, and the castle continued to be developed until Thomas was executed for treason in 1322. The following years were politically unstable and the castle was passed between several, short lived, owners Hugh Despenser, the Earl of Winchester and then Roger Mortimer, the Earl of March before being held for a period by William Montagu. Work on the castle and the town walls continued throughout this period. Jasper Tudor, the Earl of Pembroke and a Lancastrian supporter, was declared the constable of the castle by Henry VI in 1457 but the fortification remained in the hands of the Yorkists. After the Lancastrian victory at the Battle of Ludford Bridge, Jasper was able to force the garrison to surrender and finally took possession of the castle in 1460. The war then turned in favour of the Yorkists and despite the castle's new garrison holding out for several months under Roger Puleston, it was recaptured by Sir Richard Herbert in late 1461. The new Yorkist regime made William Herbert, Jasper's rival to the title of Earl of Pembroke, the constable and steward of Denbigh in 1467. Jasper returned to Denbigh in 1468 and although he could not take the castle, he burnt the interior of the walled town. By the end of 16th century the inner area had been largely abandoned, coming to form part of the external defences of the castle and the Burgess Gate on the town walls became the town gaol. In 1586, the antiquarian William Camden could observe that the "old town is now deserted". Much of the castle had fallen into decline by 1530 but six years later the castle became the centre for administrating the new county of Denbighshire, with the great gatehouse and nearby towers being used as a courthouse, prison and associated buildings by the county authorities. The remainder of the castle had fallen into ruin by 1561. After Gwyn's execution on 15 October 1584, his head and one of his quarters were spiked upon Denbigh Castle. The other three quarters were similarly displayed at Wrexham, Ruthin Castle, and Holt Castle. On 25 October 1970 Pope Paul VI presided over the canonization ceremony in Rome for St. Richard Gwyn, as one of the Forty Martyrs of England and Wales. The Catholic Church in England commemorates Gwyn with a feast day together with all the 284 canonized and beatified martyrs of the English Reformation on 4 May. The Catholic Church in Wales commemorates him on the feast day of the Six Welsh Martyrs: priests Philip Evans and John Lloyd, John Jones, David Lewis, John Roberts, the layman Richard Gwyn, and their companions, every year on 25 October. During his rule, Dudley also built a large Anglican parish church in the walled town, possibly intending it to become a cathedral and carried out some minor repairs to the castle but little other work was completed before his death in 1588.
17 ғасыр
1642 жылдың тамызында Бірінші ағылшын азаматтық соғысы басталғанда Солтүстік Уэльс толығымен роялисттердің жағында болды, ал Денбиг қамалы полковник Уильям Сейлсбери басқаратын 500 сарбаздан тұратын гарнизонмен қорғалды. Сейлсбери қорғанысын күшейту жұмыстарын жүргізді. 1645 жылдың соңына қарай соғыс роялисттерге қарсы өтті, және Чарльз I қыркүйек айында Роутон-Хит шайқасында жеңілгеннен кейін үш күн қамалда болды. Келесі айда сэр Уильям Вон басқаратын роялист әскері Денбиг Фрайри қираған жеріне жақын Денбиг Гринде жиналды, мақсаты – Честердегі қоршаудағы әскерлерді құтқару үшін жорыққа шығу. Осыған дейін Вонға сэр Томас Миттон басқаратын күштер шабуыл жасап, жеңіске жетті, ал бір бөлігі роялист сарбаздары қамалға қайтырды. Миттон Денбигтің сыртқы бөліктерін басып алды, бірақ қабырғалы қаланың ішіне немесе қамалға енуге мүмкіндік таппады. Қала қабырғаларындағы Гоблин мұнарасы, гарнизонның негізгі құдығы орналасқан жер, артиллериямен бомбаланды, ал Миттон қабырғалардың оңтүстік-батыс жағына шабуыл үшін жақын жердегі Галч төбесіне қосымша қарулар орналастырды. Соңында Чарльз I Сейлсбериге Денбигті беруді жеке бұйрықтап хабар жіберді. Келіссөздерден кейін Сейлсбери 26 қазан күні жақсы шарттармен капитуляциялауға келісті. Қамал саяси тұтқындарды ұстау үшін түрме ретінде пайдаланылды, олардың ішінде Флинтширдің жоғары шерифі Дэвид Пеннант та болды. 1648 жылы қамалға басып кіріп, тұтқындарды босатуға жасалған роялисттердің сәтсіз әрекеті болды. 1659 жылы сэр Джордж Бут роялист және пресвитериан көшбасшыларының басшылығымен Ұлттық үкіметке қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Роялист әскерлерінің тобы тамыз айында Денбиг қамалын басып алып, гарнизонды тұтқынға алды. Бірнеше аптадан кейін Виннингтон көпірі шайқасында Бут жеңілгеннен кейін көтерілісшілер капитуляциялады, ал үкімет қамалды қайта басып алды. Генерал Джордж Монк оны әскери мақсатта пайдалануға жарамсыз етуді бұйырды. Осы ғасырдың соңына дейін қамалдың құлпырауы жалғасты, оның тастары қаладағы үйлерді салу үшін қайта қолданылды. 1696 жылы қамал Портленд графы Уильям Бентинкке уақытша берілгенімен, парламентте наразылық білдіріліп, ол Корольдік билікке қайтарылды.
18 21 ғасырлар
Денбиг қамалы қираған күйінде қалды, бірақ 1726 жылы қабырғалы қалада жаңа грамматикалық мектеп салынды және шамамен 1769 жылы боулинг алаңы құрылды. Касл Хаус, үлкен жеке тұрғын үй, сонымен қатар, ғасырдың бірінші жартысында немесе ортасында, қамалдың қираған қалдықтарынан және Лестер шіркеуінен алынған тас қолданып салынды. 19 ғасырдың ортасында тарихшы Джон Уильямс қабырғалы қаланың көбінесе бос екенін, тек үш қатарлап орналасқан коттедждер бар екенін, оларда барлығы 163 тұрғын өмір сүргенін байқады; бұл тұрғын үйлер жазушы Сэмюэл Льюистің наразылығын тудырды, ол олардың "қираған ғимараттарға деген қызығушылықты айтарлықтай азайтатынын" айтты. Бурджесс қақпасының батыс мұнарасы жеке үй ретінде пайдаланылып келді, ал шығыс мұнарасы да бірнеше жыл бұрын осылай қолданылған. 19 ғасырдың ортасында қала қираған ғимараттарды күтіп-ұстау үшін "Қала комитетін" құрды; Корольдік комитетке қамалды басқару құқығын жалға берді және 1879 жылы қираған ғимараттарды жөндеуге 300 фунт стерлинг көмектесті. Корольдік Бурджесс қақпасын иелерінен қайтарып алып, консервациялық жұмыстар жүргізді, содан кейін 1908 жылы қақпа үйін комитетке жалға берді. 1914 жылы орталық үкіметтің Жұмыс жөніндегі кеңсесі бұл орынға жауапкершілікті алды, ал 1950 жылдардың соңында оның ізбасары – Жұмыс министрлігі, қабырғалар бойындағы кейбір кешірек салынған ғимараттарды сатып алып, бұзып, зерттеулер мен келушілерге арналған аумақты тазартты. 21 ғасырда Денбиг қамалы мен қала қабырғаларын Уэльстің мұрагерлік агенттігі Cadw күтіп-ұстайды. Қамал келушілерге ашық, 2015 жылы 10 154 адам келді, ал сақталған қабырғалардың бөліктері де келушілерге ашық. Cadw 2010 жылдардың ортасында қамал мен қабырғаларға 600 000 фунт стерлинг инвестициялады, бұл жаңа келушілер орталығының құрылысын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Бұл орын Ұлыбритания заңдарымен қорғалатын көне ескерткіш ретінде және қамал I санаттағы ғимарат ретінде тіркелген.
Қалқа
Денбиг қамалы табиғи қорғанысқа ие, жартасты тіктеп тұрған жерде, Клайд аңғарының үстінде орналасқан. Оның тұсында, солтүстікке қарай, қабырғалы қала жатыр. Қамалда үлкен қақпа үйі, оның ішінде перде қабырғасы және қабырғалық мұнаралар бар, олар ішкі аумақты шамамен айналдыра қоршап тұрады. Тарихшы Джон Гудолл бұл қамалды «Уэльстің жаулап алуының ең көрнекті сәулеттік туындысы» деп санайды. Ұлы қақпа үйі – бұл барбиканмен қорғалған орталық сегізбұрышты залдың айналасындағы сегізбұрышты мұнаралардың үшбұрышы. Қақпа үйі әр түрлі түсті әшекейлі тас қаптамасымен салынған, ол Эдуард I-нің патшалық билігін көрсетеді және бас кіреберіс үстінде Эдуард II-нің мүсіні орналасқан. Қақпа үйін құрайтын үш мұнараның әрқайсысының жеке атауы бар: Портердің бөлмесі мен түрме мұнаралары сыртқа қарайды, ал Баднес мұнарасы – қамалдың ертедегі басқарушысының есімімен аталуы мүмкін – арт жағында орналасқан. Гудолл бұл ғимаратты «он үшінші ғасырдың ең күрделі сәулеттік қақпасы» деп есептейді және сәулеттік идеялар кейінірек Кнаресборо қаласында «тамаша нәтиже бергенін» атап өтеді. Қақпаның шығыс жағында Корольдік капелланың орны бар, ол уақыт өте келе қирап кеткен, сондай-ақ 50 футтан (15 м) тереңдіктегі қамалдың құдығы да орналасқан. Ұлы залдың негізінде алтыбұрышты, үш қабатты Ұлы ас үй мұнарасы және Англия азамат соғысынан кейін бұзылған Ақ бөлме мұнарасы тұр. Оңтүстік жақта жаз айларында су сақтауға пайдаланылатын Пичер Хаус мұнарасы және Гвеспир тасының түсіне байланысты аталған Жасыл бөлмелер орналасқан. Бөлмелерде ет пен шарап сақтауға арналған арнайы жертөлелер бар, ал жоғарғы қабаттарында бастапқыда өте жақсы жабдықталған бөлмелер болған. Қамалдың оңтүстік шетінде, бастапқыда үш қабатты болған Постерн мұнарасы, қаланы қала қабырғаларының бір бөлігімен байланыстырады. Жақын орналасқан Жоғарғы қақпа мен Арқа қақпасы – басқа барбикан, көпірлер және тік жолмен қорғалған қамалға кіретін артқы кіреберіс құрайды. Қамалдың оңтүстік және шығыс жағында қорғаныс террасалары мен көлденең қабырғалар созылып жатыр, олар бастапқыда қабырғалық мұнаралар мен перде қабырғасының ең әлсіз жерлерін бұзуға жол бермеді. Қамалдың бұл бөлігін Қазына үйі мұнарасы, онда Қазына үйі сақталған; Қазына үйіне жақын мұнара; ішінде салли порты бар Епископ мұнарасы және құрылысында пайдаланылған қызыл құмтас түсіне байланысты аталған сегізбұрышты Қызыл мұнара қорғады, ол қала қабырғасының екінші бөлігімен байланысты. Қоралар, темірші шеберханасы және қоймалар бір кезде қамалдың оңтүстік-батыс бұрышының ішкі жағымен созылып жатқан.
Қала қабырғалары
Қала қабырғалары қамалдың солтүстік шетінен оңтүстік-шығыс ұшына дейін созылып, көбінесе сақталған. Қабырғалар 13 ғасырда салынған және бастапқыда тәртіпсіз орналасқан төрт қабырғалық мұнарамен қорғалған; екі қақпа үйі және шығыс бөлігіндегі қорғаныс құрылыстары 14 ғасырда салынған. Қабырғалардың батыс жағындағы Қазына қақпасының негіздері ғана қалған, бірақ қақпа үйі бастапқыда екі дөңгелек мұнарамен қорғалған, ал оның астын бұзудың алдын алу үшін төртбұрышты глациспен жабдықталған. Қазына және Берджесс қақпалары арасындағы қабырғалар (қала шеңберінің солтүстік-батыс бұрышында) толық сақталған. Қақпа үйі ақ әктас пен сары құмтастан салынған, тастар шахмат тәрізді орналасқан; бұл сол кездегі кең таралған сәндік әдіс болған және жергілікті азаматтық мақтаныштың символы саналған. Жоғарғы қабаттары жоғалған болса да, қақпа үйінің бастапқы биіктігі шамамен 18 метрге (60 фут) жеткен болуы мүмкін. Берджесс қақпасының шығысындағы қабырға бөлігі жойылған. Қала шеңбері қаланың солтүстік-шығыс бұрышында қайта басталады, мұнда қабырғалар 5 метрге дейін биіктікте сақталған, және екі қабатты Солтүстік-шығыс мұнарасымен қосымша қорғалған. Қабырғалардың шығыс жағындағы бастапқы қорғаныс жартасты тіктеліктің шетінен кейін орналасқан, оны екі қабатты, бұрышты ғимарат – графиня мұнарасы қорғаған. Қорғаныс тіктеліктің сыртқы жиегін бойлай бейімделген, ал Goblin Tower тіктеліктің ең шеткі нүктесіне салынған, шатқалдың шетін қарап тұрады. Қала шеңбері оңтүстікке қарай жалғасады, оңтүстік-шығыс бұрышында Бастион мұнарасымен кездеседі. Бастион мұнарасы бастапқыда үш қабатты болған және Берджесс қақпасына ұқсас, шахмат тәрізді құмтас пен әктаспен әсемделген.